KEBAN BARAJI VE HİDROELEKTRİK TESİSLERİ HAKKINDA KOMİSYON ÇOĞUNLUĞUNUN RAPORUNA İTİRAZ

UHHH^^HmH

l a n Barajı ve Bidroelertrik Tesisleri Hakkındaki Komisyon Raporuna itiraz

. Oo«»ıi'..r, ı

',.•<•• . "••' t •

Ek — 3

•l ;x-A- . • .-ı,y!i,J i t'n>iû«k- i.'.-.ttiU-.i.tl':

1* Komhjûnîm Çalanın TDJ-ZJ BakırnınrJan :

(Jiip

1 — Odamuı pürtgüııtl teslılt etmek üaere.,14 üjrtU Dlarjüt kurulmuş bulunan koıninyon Genel. Kurul olarmk m4ew 3 toplantı yapmıştır, )3*Marl-lDCa turlhll ilk toplan tısında 4 (tfsLllk btr çalama gurubu Kçllrahj ve bu gurubun konu-, Ti İnMİlytnrk p^ıtirrnHİ laiennuaür. Bu gurutı, olduk çn Er&iç ekonomik hcaıpljunalfırn dayantnâıl f c n k r o falmıuüantj] 19-Mart tarihli top­ lan fadd aadect ana hu t in n İle i^ah cünlg, dl£er Cyrfcr juin prensiplerde aürnltllmealtır istedik [eri noktalan. fuanplan inceltmeden, sByîemlfllar. çalUTmn purunü aon raporu komisyonun 26-Mart tarihli toplamına getirmiş ve burada rapor tam I «ant 2(J da k l t a t a okunup. imzalanmıştır. Bu tutumu lîfth etmeğe İmkân yoktur. Ya komis­ yonun çoğunluğu belli bir ön fikirle hareket etmaktcdJr veya önemli bir karara varırken titizHfîl göstermem Lgtir, Her halükârda bu tutum W-çalışmalarda &BSterilen acelenin üzerinde du­ rulmaca değer 8 - 10 klgilik mühendislik guruplanuin 1959 yılından beri yaptığı çalışmalar 4, kişinin 15 günlük çalışması İle mahkûm edilme* £5 çalışılmaktadır. Bu tutum kargısında 14 klgi­ lik hlr komisyona ne lüzum oldusu sorusu da j akla gelmektedir. Bu 14 kigl, 4 klglnln yaptığı } bir çalışmayı tasdik etmek için mi toplanmış buJ_ lunmaktadır?

2 — Maalesef, devletimizi temsil eden bir ^heyete dahil olarak yurt dışında bulunduğundan komisyonun ancak son toplantısına katılabildlm. Ftapor okunduktun sonra, sadece dlnllyerek bile bası İtirazlarım olduğunu, raporu ve diğer ça­ lı? m a dokümanlarını İnceledikten sonra imzalıyaenfiımı söyledim. Büyük bir acele içinde olan Mkadaglanm İncelememi sonra yapıp itirazları­ mı sonra bildirmemde İsrar ettiler. Raporu inceItrknn bilmem gereken esas hesapları istediğim jF&zrma cevap olarak Yönetim Kurulumuzdan cKomlsyon raporunda detay hesap sayılabilecek hlr flzel husap yoktur. Sadece matematik işlem­ lerin detay hesap sayılmaması İcap ettiği kanaa­ tine» Yönetim Kurulunca varılmış olduğunu bil­ di nen yazıyı aldım ve büyük bir hayret i ç i n d i kaldım. Gayesi tamamen bir ekonomik yapılabi­ lirlik (etonnmic feaslbility) olan bir çalışmanın; hanide mühendisler tarafından detay hesaplar yapılmadan nasıl ortaya çıkarıldığını şimdi da-

Elolriütt Mühendisliği ioa

Halûk CEYHAN DPT.

ha çok merak etmekteyim. Bu tutum ve yazı üze­ rine etraflı, bir çalışma yapılmadan bir tesisin ekonomisi üzerinde karar verilmek istenmesine daha önemle işaret ve İtiraz ederim.

... II. Raporun Metodolojine itirazım :

3 — Rapor jklâsik ekonomi kitaplarımla ve­ rilen çeşitli bügller alınarak yazılmıştır. Oçla Yö­ netim Kurulu'nun 2/4/1964 tarih ve 93/14 sayılı yazısında da belirtildiği gibi H. G. Thuesen ve Grant'te verilen metodlardan sadece biri ve o da belirli bir yönde çekilerek kullanılmıştır. Rapor­ da sadece kabuller verilmiştir, bu kabuller üze­ rindeki görüşlerim m cü kısımda açıklanacak­ tır. Maalesef, raporun tarafıma verilmesinde sa­ kınca görülmüş olduğu için, hesaplamaları et­ raflıca izleyemedim, ancak 15. sayfada ekono­ mik, mukayesenin yıllık masraflar metodu İle yapıldığı görülmektedir. Bu metodun kullanıl-; masının iki sakıncası vardır.

a) Ekonomik ömürleri yansıtmamaktadır. Mukayeseye konu alınan alternatiflerden Keban 5P yll>:: termik santrallar ise 35 yıl ömürlüdür. (Rapor sayfa 15). Bu ömür farkını hesaplarda gözönüne almak gerekir ki, bu metotta bu hu­ sus hesaplara dahil olamaz.

b) Çeşitli masrafların tümü belli bir yıla irca edilmemektedir. Burada farklı karekterde iki alternatifin « mukayesesinde yanlış sonuçlar vermektedir. Yıllık masrafların mukayesesi me­ todu artık, hemen hemen bırakılmıştır, sadece ayrı karakterde alternatiflerin süratle ve kaba­ ca mukayesesinde bazen kullanılmaktadır. Fark­ lı karekterli alternatiflerin karşılaştırılması İçin «Bugünkü değer» (Present Worth) metodunun kullanılması kereklidir.

Raporda kullanılan kabuller ve değerler ay­ nen kullanılarak bu metodla hesaplar yapılarsa Keban alternatifinin termik alternatife nas:aran daha ekonomik olduğu görülür.

Hesaplar verilmemiş olduğu İçin yatırımla­ rın yıllara bölünmesi,. bilinmemektedir.. Ancak Keban'ın. inşaatına 1965.' te başlandiği ve he r" yıl eşit" yatırım yapıldığı, termiklerden Seyltömer ve Batman santrallerinin 1968-1970, Marmaranın (1970 -1972) yıllarında İnşaa edildiğini kabul edip 1965 yılma irca ederek bir hesap denemesi yaptım.

İnşa masrafları İşletme yakıt 35 yıldan sonra Keban'da kalan değer

Başlangıca irca edilmiş değer TL.

Kubatı alternatifi

Termikler 2.171.044.000

35. yılda termik santrallar ömürlerini dol­ durmuş olduklarında, Keban hidro elektrik sant­ ralının daha 15 yıllık ömrü vardır, ve her yıl 428 milyon TL. değerinde elektrik enerjisi üretecek­ tir. Bu kalan değere tekabül eden 15 yıllık' ve başlangıca irca edilmiş değer alternatifleri aynı temele irca etmek üzere toplamdan düşUlmelidir.

(Bu hesap vergisiz olarak yapümıştır, rapor­ da termik alternatif için vergili değerler ayrıca verilmemiş olduğu için, vergili hesap yapılma-' mıştır.)

(Raporda hesaplama açık olarak verilmemiş olduğu için farkın nereden geldiği ayrıca açık­ lanmamıştır) . Fayda - masraf oranı hesaplaması çok yönlü projelerde kullanılır, burada Hazla bir manâ ifade etmemektedir.

5 — Diğer hesaplamalar : Sermaye rantları ve katma değer oranları tarafımdan projeler, kwh maliyet hesapları bulunmadığı ve raporun, var olduğunu bütün kalbimle arzuladığım ve tah­ min ettiğim, fakat verilmesinde sakınca; görül­ düğü açık olan hesaplarını bilmediğim için yapı­ lamamış ve kontrol edilememiştir.

Bu varsayımın tersi olarak, termik alterna­ tiflerde 15 yıl daha işletme yapılacağı kabul edilip, bu işletme masraflarım bugünkü değere irca ile termik alternatife eklemek de mümkün­ dür.

Bu hesap her iki alternatifi sonsuz ömre irca ederek, yani her santralin ömrü olduğunda biri­ ken fonlardan hemen yemden aynen inşasmı te­ min ederek devamlılığın sağlandığı kabul edile­ rek te yapılabilir. Bu takdirde,

6 — Yukarıda hesaplar sistemlerin pik takat ihtiyacını karşılamak üzere Keban'a konacak 4 ünite (360 milyon TL.) ile buna tekabül etmek üzere kurulması gereken 760 milyon TL.hk hidro­ lik santral dahil edilmemiştir. Kurulması bir. ih­ tiyaç olan bu ünitelerin hesaplamalara dahil edil­ mesi sonuçları Keban lehine daha çok etkileye­ cektir.

7 — Bu hesaplar Keban'ın en kurak yılda verdiği güvenilir 4.853 milyon kwh enerjisi üzeıinden yapılmıştır. 20 yılda bir meydana ;=;elen bu

durumun üzerinde gelen suyun kullanlııjını da

Keban alternatifin değeri 2.169.10». 1,02 = 2,2310» 1 L. eklersek hesaplar Keban lehine yeni gelişmeler

Termikler

2.171.10». 1.06 = 2,30.109 » gösterir.

•••..;•"

elde edilir ki Keban alternatifinin ucuz olduğu bir kere daha görülebilir.

Bugünkü genellikle kullanılan ekonomik he­ saplama metodu, «Rate of Return» metodudur. Bu metodla birçok kriterler birleştirilebilmekte, ömür farklılıkları aynı baza indirgenmekte ve en önemlisi faiz nisbetinin ne olacağı münakaşası da ortadan kaldırılmaktadır. Çalışmalar gider­ ler ve gelirleri irca edilmiş değerlerde eşitliyecek faiz haddini bulmak üzere yapıldığından, başlangıçta bir faiz kabulü için büyük münaka­ şalara girmeğe lüzum kalmamaktadır.

Bütün hesaplamaların bir kere de bu metoda göre yapılmasını tavsiye ederim.

8 — Ayrıca Keban gibi ucuz enerji maliyetli bir Santral işletmeğe başlayınca,. pahalı ve eski termikler durdurulacaktır ki bu da Keban'ın rantabilitesinl artıran bir değer durumdur.

9 — Keban maliyetinde inşa süresinde ki fi­ yat değişmelerini gözöhüne almak üzere eskalaayon yapılmıştır, halbuki termiklerde böyle bir şey" yoktur.

10 — Alternatiflerin döviz, masrafları yÇnün-. den mukayesesi yapılmamıştır. Halbuki bütün rapor termik alternatifin kullanılmasının sıkışık döviz durumumuz için fayda yaratacağı tezine dayandırılmaktadır. Bu çalışmanın da yapılması gereklidir.

4 — Alternatiflerin fayda-masraf oranları şartlarla karşılaştırıldığında :

Keban alternatif 3,104 108/1,46

Tenlikler >

3,009 10«/2,171 10« = 1,38

Bulunan ve yine Keban'ın ekonomik olduğu, görü­ lür, Bu hesaplar rapordaki gibi enerji satış fiatı 9 kuruş alınarak yapılmıştır.

III. Raporda Kullanılan Kabullere ve değer­ lere itirazım :

Ebasco firmasının hazırlamış olduğu rapor­ ları, zamanında bir plâncı olarak incelemiş oldu-1 ğumdan, rapordaki teknik verilen ve sonuçların; doğruluğuna bir .•.•teknisyen-, gibi inmemiş •. bulun­ maktayım. Çeşitli kademelerin kontrolundan geç­ miş olan bu raporların daha çok ekonomik yönü

W

Elektrik ^Mühendisliği. 102

71:

Teknik sahalardaki her türlü araştırma işlerinizde enrmiyete kullanabileceğiniz en kali­ teli O S S İ L O S K O P

kt

" • " ™ " " ^ .....

.':

Tektronix Türkiye Mümessilliği

M.Süheyl Erkman (Y. Muh.)

Necati bey cad.207 Galata İ S T A N B U L tel:44 15 46 Telgraf:lNGMESIJER İSTANBUL

i

MER-KEE fitNABl

Türkiye Daimi Mümessilliği

Ericsson Türk Ticaret Ltd. ŞtL

Ankara

İstanbul

İzmir

Tel: 12 3170 T e l : 22 8102 T e l : 37823

sa

....

ElaktrÜC MUhçadiSİlİl [03

UIS Ericsson Telekomünikasyon sahasında olduğu kadar Karayolları Trafik ve uemırvDiıan sahasında da dünya önderidir

LM

ERICSSONS

s

SIGNAUAKTIEBOUAG

STOCKHOLM

5WEDEN

»lAlrkfc MuhLDdİ£İltr> İM

«3

İle u&raşınıq bulunuyorum. Bu bakımdan, içinde ELûaco calüjmatarım bizzat yürütmüş bir arka­ daşın ve bu çalışmalara /Jtlun katılmış bir cok arkadaşnı bulunduğu bu komisyonda, EÜMHCO çaIlımalarımdan atman defterlerin doğru olnuutı •%&rrkttglnl kabul ediyorum.

ftaporda yapılan kabullere vıı kullanılan di­ ğer değerlere itirazlarım şüyle ythılahn bilir.

.11, Fala Haddine1 <

Bir ekonomik mukayesede yurt İçinde kulla­ nılan faiz, Türluye'de yatırımlar l^Lıı sermaye Lt>mih edilen Kalkınma veya hatırım Bankalarında. kullanılan fala haddi olarak alihabtlir, bu değer masraflar! yle birbkte % 8-SS.5 otablllr.

Ancak yurt dışından temin edilen kredüerde sariler farklıdır. Bir kere vo4Sf çak'uaun (20 11 il 40 yıl) olduğu gibi, bir de odemesia perlod (5

Kredileri ülküden ülkeye ve yatırımın tipine gö­ re değişen ıişün vadeli ve ucu a kildiler almak­ ladır. Bu krediler cnfrat'tıüktür ve eııerjt tesis­ leri için 40 Ha 5(1 yıl vadeli, 10 yıl Ödemesiz sü­ reli ve % b,7B-3,Ş0 ta& nİHİîcUJ ulmnkladır ki, sanayi tealilerinde bu şartlar 20 yıl, & yıl ödemesla süre ye % 5,57 faia olarak derişmektedir. Hon yıllarria, enerji sahasında uUarnif oiaıı bir kaç yeni kredinin şartları aşağıya çıkarılmıştır.

Bu tabloda güıültlttgü gtbl bu kredileri veren ATO ve IDA Türkiye'nin kamu kaynaklarına bir yardım olmak üzere çok düşük fal ad İcrcdilei' vermiş, bunların yatırımcı Müesseselere intlkatintrı daha yüksek fatalo yapılmasını istemiştir. Bu sayede hazineye bir miktar aellr saklamış. elıııak Ladır. Valınm.cı ıreya işletmeciye kredinin mahiyetine bakılırsa, hidrolik santrale daha ueus verildiği görülür,

Ödemesi» Devrd

Vıl

Fatz

•4

3,60

E

İla İÜ yıl) vardır, En gart almakta olduğumuz | Kalkınma Kredilerinin baş şartıdır. Fala- nlsbeil raporun S, sayfasında da J^arel edildiği gibi, ülkeden Ülkeye VE yatırımın tiplerine göre d e l ­ mektedir.

Türkiye'de diğer devietler glbt dış kredi kabul etmektedir. Aueak JkJnrl Dlinya Harbinden beri devleüer arası kredi alış, verişinde prensip de£t-1 i-1.:LL- JL olmuştur. Artık daha çak krediler pro­ jelere verilmekte ve devletlerin borçlanabilme ka­ biliyetine bakılınaktadır. Türkiye'nin yılda ala­ bileceği kredi miktarı £50 - 3Ö0 mi [yun S civa­ rındadır. Bu kredilerin l&O milyon $ clvaıindukl kısmı dış tkureL açıgımlaı karşılamak Uaere program finansmanı olarak verilmektedir, geri katan lat proje knedial olarak alınıp kullanılmak üaare açık tutuimaktadır. Bunlar Lelll projeler Ineo İtildikten, ekon om im La için faydalı ve borcu geri ödemi; kabiliyetli bulunduktan sonra sadece * o proje için kullanılmak Uaei'u verilir, Eo yüzden o para jrenıJ şartlarla kııllanıtamıyneağı için dış proje kvcdtsi şartlarıma katlanılmanı gereklidir.

TUrltlye'nln son yıllaı-da Türkiye'yi" Yenlim Kon sn rsl yontu aracılığı İle temin ettiği Katlımın,;

* Bu haklından ekonomik mukayeselerin dış pa­ ra İçtu fa J veya 4 İlik bir faiz nlsbetl abuarak yapılması gereklidir.

1.2 — Vergiler : Ekonomik mukayeselerde aynı boada verilir ve düzerler kullanılması gerek­ lidir. Bu bakımdan gümrük vergilerin in hor İki alternatif için de ulııımaaı veya alınmaması ge­ reklidir; Anenk Flıel - OÜ İçin (turum farklıdır. Kömür başka | e y i l r (Işlenmenda yurt içinde çı­ kan bir maden) fuel oll başka şeydir (balen İt­ hal edlleu ve İhracat kıymeti olan blı snnayl arti gri. h bıı bakımdan fuel o II'de İthalden alınan 93 TL/Lun verginin gönüllüne aLnmaaı şarttır.

13 — Fuel OH fiyatlarına':

Ftapordn fuel oll fiyatları vergtata oTsırak v^ı 112 TL/ton etarak alumtifllır. Halbuki rafineri satışı olarak fuel oll fiyatları,

SoUg fiyatı "Verfri l'oll rîyııl

tJPBAŞ tlailnorisl ATAŞ Roftnorlsl BATMAN Rafiııeı^ai

J3-1 PS - 2İî 103 »^ = luö 140 — » 140

D4

Eiı-kmk MuliBiıdjpiıbi ma

Buradan Marmara bölgesinde kurulacak santral isin FOB 227 TL/ton, Batman İçin HD TL/tan alınması gerekil olduğu gttniir&r.

1.1 „ Faul Oü talebi VB ttımlnl ;

Turdum tnsdn rafineriler kurulduktan sonra fliti ûll talebi nlduukçn hızlı bir şekilde, her yıl % 30 un UsUlndü bir gelişme göstermiştir.

kalınnıı^tır da denilemez. Esasında gerçeklemen üretim değerinin plan hedeflerinden farklılık gostermnjjlnda büyük sistemlerdeki enerji [irstim tesisleri kifayetsizliği sonunu olarak 1962, i m a ve 10(54 yıllarında alınmış olan enerji tasarrufu edici tedbirlerin rolü vardır. Bu gerçek EEÎM'e sorularak iahklk edilebilirdi. Esnamda bu tah­ ditler kaldırıldığında ve plân gereğince inşa edil­ mekte olun aanayi teslalerl sorvİHe girince artış

Hu tablodan İhracatın da gayet kolaylıkta ya­ pıl ablldlğl görülmektedir. Dolayııılyle raporda

• ir. t e<Jiiıiıgı gibi, •. ırl l$oSe Dntitea tuft] ati I kullanmak, yurt imkanlarından daha İyi faydıı1 anmaca yol arjncah bir mı um değildir.

1UGÎ de servise girmesi beklenen boru battı İle 2 milyon ton yerli petrol'Ün rafinelere g e t l j rltmeul buklen muktedir. İflSG ham petrol talebi i,4 mlSyon tondur. Dolayiaiylo en azından 2,5 - 2 milyon ton fııel-oll İthal edilmek gerekecektir. BJlodlg! gibi rafineriler (Batman hariç) gümrük harici bölgelerdir. Yurda İthal, ancak rafineriden Türkiye leln bir ürfmün çekilmesi ile yapılmakta va ürün fiattan hanınctrol maliyetine göre Tica­ ret Bakanlıgı'nca hesaplanmaktadır, Rafineriden çekilmeyen Ur Ünler blal İlgilendirmemektedir ve fuel oll'ln ihracatında, dn bilyük kolaylık vardırAyrıca 1737 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile, dış 11 çare t rejim! mise dayanarak ancak Türk ham petrolünde elde edilen ürünler Icullanddıktan sonra yabancı menşeliler ithal cdllmektedlr-

Bu inıkımı.liiıı santrallerde fan] i'ii kullanarak uk talep yaratılması he* halde ya yeni ithal k«pnı açacak veya ihraç lmk4n.Ia.rjni düşü reeek tir. Bu durumu gözöniine almak için bugün al in mak­ tu Dİııa verginin kullanılması gereklidir.

1,1 — HiıurJI ihtiyaç tahminlerine :

Enerji üretim tahminlerinin gerçekleşme duTtımu tabloda gösterilmiştir.

pıto

Gerçekleşme Fark % Gflrc. Artıg

1UÜ1 arjso flt

İtMll sese

3353 U,u8

1IG5.

M Uyun İmli

İ M İ 1DR-1

1010 IESO

S0&5 U3Ü

2.11

11.6 11.B

1GS3 yılına, güre lIHH'n hatlar orUkıtuu ıırUfj % 13.2 dlr. Bu hakimdim plan hale Finden asngı

Eh'KtrJk MubundlAİlftı İW

I dalın süratlenecektir, Euduruın AID'nlu Türkl1 ye'riı- yaptırdığı son çalı.gnınlardıı ur laya çıkmıştır.

Bu ararla Türk Planını çok etraflı bir peklide incelemiş olan Konsorsiyum Heyeti raporundan elektrik kısmını ekte veriyorum. Vakit nüıgından Türkçeye çeviremedim, incelenmesinden elektriklenme nKVnımtz ve Keban. Projesinin tamııiLilylc Konw>ıslyujn tarafından da kabul ol­ du fcu Eöriilür.

Dl^cr yönden elektrik encrjlfllj Prof. Tlnbergcn'iıı yaptığı In^nJf İçinde milli bir flcktördür, ynııl Türkiye şartlarında talep yurt İçi üretimi İle karijilanmaitdır, ithal edllcnıcmektedir. Ayıu zamanda, elektrik, çimento, demir-callk gibi stratejik bir madde veya hismettir. Nornıat ola­ rak ekonominin tinimde gitmeat, enerji aranın belirli bir oleüde bol tutulması zaruridir. Enerji sıkıntıları peitel alcnnDml üzerinde m'iıyct olumsıız etkiler doğurur, enerji bol ve ucu?, olduğu yerlerde İ9e Hjirfıyilesme beklenmeden hi7,lı ola­ rak gclişjh', bana en güücl misal Çukurova bölge­ sindeki çelişmeler.

Bu bakımdan enerji İhtiyaçlarını kıtı kılın,ı hesaplayıp, tıt mthtiyncı karşılayacak şekilde bir program gel iştir inek tcbilkell olur. Kaporda bu noktada talebin düşük gittiği gerekçesi île Keban'a lüzum olmadığı zihniyeti bir hatadır,

İli. n a m l u n .ilmim pronulplur :

Birinci Beş Yıllık TCaikınnıa PiAmnın strate­ jisi ve hedefleri. iDGi yılında yayınlanmış bir ddkünuındır, nyrtca Planda da bunlara ek, bazı prensipler kabul edilmiştir. Bu prensipler içinde, raporun D.- sayfasında bahsedilen <erı yükHek rislurnu heiz projeyi seemek» bir g a y e olduğu gi­ bi, sosyal adaletin Bağlanması, yatirunlann yurt sallıma ânftılısımia eşlilik üa^latımaaı (üerl İtaiuıis bolıfüîen: Uncclik verilmeği, v . b , gibi herke»-

ce bilinen diğer prensiplerde vardır. Geri kalmış bölgelere öncelik verilmesi çeşitli alternatifler arasından, eşit veya kalkınmış bölgeler lehine az farklı ekonomide işlerin geri kalmış bölgelerde oranının seçilmesi ile yürütülmektedir. Bu bakım­ dan, bir an için sonuçların raporda bulunmağa çalışıldığı gibi az bir farkla termikler lehine çık­ tığını kabul ve dahi etsek, yine geri kalmış böl­ gede bulunan ve bu bölgelerin kalkınmasına fay­ dası olacağı açık olan Keban Projesi bu prensip muvacehesinde kabul edilebilir.

17. Teknik kabuller :

Burada termik santrallerin normal olarak 6750 saat çlıştırılacağı düşünülmektedir. Türki­ ye şartları gözönüne alınarak değişiklikler yapıl­ dığı idia edilen bir çalışmada memleketimizde normal olarak hangi santralin 6000 saatin üzerin­ de çalıştığını öğrenmekte fayda vardır.

Buna benzer şekilde hava hatları ve puant için ele alınacak hidrolik santralin hangi hatlar oldukları ve karakteristikti açıklanmalı, hayali çalışılmamak idi.

IV. Raporun diğer kısmalarına :

*

18 — Rapor öyle bir hava ile hazırlanmıştır ki okuyan hidrolik tesisleri ve sulamaya yatırını yapmanın yurt için zararlı olacağı kanısına ka­ pılabilir. işi belirli bir yöne çekmek İçin verilmiş olan bir havanın bir teknisyen gurubu tarafın­ dan kullanılmaması gerekir idi.

19 — Raporun 18. sayfasından başlamak üze­ re Keban'ı zamanında ve tahmin edilen maliyete gerçekleştirilebilir mi ? tezi işlenmektedir. Hidro­ lik projelerin tabiatla çok yakın ilişkisinden do­ ğan bir çok güçlükleri ve belirsizlikleri olduğu bir gerçektir. Ancak Türkiye şartları incelendiği zaman bu belirsizliklerin termik santraller ; için de, tabiata çok daha az bağlı termik santraller İçinde, mevcut olduğu görülür. Bu arada rapor­ da :

a) Soma santralinin, kömür sahaları tüken­ diği için 10 yılda kömürsüz kalacağına, b) Çatalağzının soğutma suyunun ancak 20 yılda halledildiğine, c) İmalât kontrolünün aksaklığından Tunçbilek ünitesinin 5-6 yıl. sonra ta Alman­ ya'ya gönderildiğine, d). Soma ve Tunçbilek santrallerinin şimdiye kadar hiç tam kurulu takatları ile çalış­ madıklarına, e) K ü r atma tesislerinin daima bir : dert ol­ duğuna ve ek yatırımlar gerektiğine hiç dokunulmamıştır.

20 — Sadece hidrolik santrallerin gecikme­ sinden bahsadilmiştir. Halbuki Seyhan santrali de iyi bir organizasyon ve idare ile zamanından önce bitirilmiştir. Soma ve Tunçbilek santralleri için belirli bir plân elinde bulunmadığı İçin bir şey söyliyemeyeceğim. Ancak 1961 yılında, 1962 yılında tamamlanmak üzere harekete geçilen am­ barlı santrali 1965 te halen temeldedir, Ambarlı santralinin gecikmesini örtmek için ele alınmış olan Tunçbilek tavsiinde halen makinanın imali­ ne çalışılmaktadır, bir yıllık bir gecikme vardır.

21 — Hidrolik santra Herdeki maliyet artma­ ları :

a) ön etüdlerin iyi yapılmadan işe başlanma­ sından b) % 300 luk devalüsyondan c) 1950 -1960 arasında malzeme arzı kıtlı­ ğından aşan genel ekonomik durumdan gelen % 300 ü aşan fiyat artışlarından meydana gelmistir. Ancak aynı raporda, bu dönemde inşa edilen termik santraller için aynı bilgilerin ve­ rilmesinde gerçeklerin ortaya çıkması için büyük fayda vardır.

22 — Keban Projesi 20 yıldır incelenen bir projedir, diğer hiç bir iş bu derece İncelenmemiş durumdadır. Raporda bahsedilen işlerin hiç birisi için bir ön rapor dahi hazır değildir. Keban için verilerin ve sonuçların doğruluğundan şüphe edersek, teklif edilen diğer projelerin verilerin­ den de şüphelenmek hakkımızdır. En azından di­ ğer projelerin de aynı ölçüde incelenmesi gere­ kir.

23 — Rapor, daha önce Elektrik Mühendisliği mecmuası. özel sayısında, Komisyona dahil iki üyenin yazmış olduğu bir makaleye dayandırıl­ mak istenmektedir. Bu makalede esas alınan ve­ riler, küçük sanayii için hazırlanmış bir AID do­ kümanından alınmıştır. Türkiye gerçeklerine hiç bir şekilde uymamaktadır. Bu bakımdan üzerindo durulmamıştır.

V. SONUÇ :

Rapordaki çok açık olarak bütün çalışmanın belli bir ön fikirle yapılmış olduğu görülmekte­ dir. Yukarıda 23 madde halinde işaret etmeğe çalıştığım ana prensip ve hesaplama hataları vardır. Hesaplar bitaraf bir şekilde yapılırsa Ke­ ban alternatifinin ekonomik olduğu görülür. En aşağı 20 yıllık çalışmaların sadece 14 günlük ve kaba bir çalışma sonunda itham edilmesi sakın­ calıdır, daha etraflı bir çalışma yapılmasına ihti­ yaç vardır.

Ayrıca rapora esas olan hesapların saklan­ mış olmasını da çok yadırgamış olduğumu bir kere belirtmek isterim.

Elektflk .MahenflisHti: 102