KEBAN BARAJI VE HİDROELEKTRİK TESİSLERİ HAKKINDA KOMİSYON ÇOĞUNLUĞUNUN RAPORUNA İTİRAZ

Ek —

Mesut ŞENYOİ. E.Î.E

26 - 27/Şubat/1965 günlerinde aktedilen Odar mızın 11. Genel Kurul toplantısında alınan karar gereğince kurulan komisyona iştirak etmiş bulun­ maktayım. Komisyon 12 - 26/Mart/1965 tarihleri arasında ancak 3 toplantı yapmış ve kurulan bir alt komisyonun verdiği raporu tetkik etmeksizin kabul etmiş bulunmaktadır. Yıllarca muhtelif da-. ire ve kurumlarca etüd ve proje çalışmaları ya­ pılmış bir.mevzuda bu kadar kısa bir zamanda hazırlanan bir raporun kontrol maksadıyla itiraz etmiştim. Nitekim yaptığım ilk kaba tetkikte hesap ve kabullerde hatalar bulunduğunu göre­ rek 31/3/1965 tarihli dilekçem ile detay hesap­ lan istemiş idim.

Maalesef böyle bir raporun detay hesapları bulunmadan hazırlandığını Odamızın 2/4/1965 gün ve 93/14 sayılı yazısından öğrenmiş bulunu­ yorum.

Bu durumda rapordaki malûmat ve kabullere göre bazı yerlerde gerekli kabul hatalarını tas­ hih ederek raporun ihtisasım dahilindeki kısım­ ları hakkında düşüncemi aşağıda belirtmeye ça­ lıştım.

Bu arada finansman, döviz ve faiz haddi ba­ kımından kendimi münakaşaya selâhlyetli göre­ mediğim İçin bu mevzularda rapordaki fikirlere İştirak etmediğimi söylemekle İktifa edeceğim..

Bununla beraber münakaşaya girişmemek için tasvip etmemekle beraber faiz haddini % 8,5 olarak hesapları müteakip sahifelerde görüldüğü gibi kontrol etmiş bulunmaktayım.

Keban'a karşı İleri sürülen alternatifler :

Termik alternatif olarak ileri sürülen linyit M«trolleri İçin istihsal edilecek kömüre karşılık yapıl tealr İşletme yatırımı, fuel - oil halinde ise bunun için ödenecek döviz gözönüne alınmamış­ tır. Bu miktarlar ilk yatırım ve döviz muka­ yeselerinde gözönüne alınmalı idi.

Hidrolik imkânlar için endüstri bölgelerine r yakın olanların develope edilmesinin daha uyguno]fit'a£ı bildirilmekte İse de Keban yerine yapıl­ ması İcap eden İmkânların sayısı, maliyetleri ve bualarliL biri Ik te yapılacak hava hatlarının voltaj ve uululukları verilmemektedir.

Keban'a karşılık olarak meseleyi basitleştir­ mek İçin sadece termik İmkânların ele alındığı

bildirilmekte, termik ve hidrolik karışımı bir başka alternatifin seçilmesinin de mümkün ol­ duğu söylenmektedir. Kanaatimce bugün Keban'a alternatif olarak ileri sürülebilecek bilinen daha ekonomik hidrolik imkânlar bulunmamaktadır.

Mukayeselerin Keban'ın dört ünitesi ile Seyi1> ömer'de 2x150 MW Marmarada 2xl50MW ve Batman'da 2 x 6 0 MWlık toplam 720 MW'lak termik alternatif arasında yapılmasını doğru bulmamaktayım. Mukayese Keban projesinin tamamını karşılayacak bir alternatif ile yapılma­ lıdır,

Keban'ın ilâve ünitelerinin bir miktar sekoııder enerji üretiminden başka faydası olmadığı bildirilmektedir. Son dört Keban gurubunun te­ sisi İle yük faktörü 0,5 civarında olan enterkoıınekte sisteme çok düşük tesis bedeli ile EBASCO Feasibility raporuna göre (inşa süresi faizi % 8,5 alınarak) 268 milyon lira karşılığında (vergili 302, 500 milyon lira) 620 MW takat temin edil­ diği gibi 1 milyar kWh sekonder enerji de üre­ tilecektir.

Bu dört guruba karşılık raporda ileri sürü­ len çok düşük yük faktörlü hidrolik santral Ğökçekaya barajı İle kıyaslanarak 760 milyon lira alınmaktadır. Kiyaslama ile bir termik santral maliyetinden dahi ucuza tesis edileceği kabul edilen bu hidrolik santralın ve maliyeti, müna­ kaşa edilebileceği gibi yeri bildirilmeyen böyle bir santral için ilâye olarak tesisi şart olan 380 kV'luk enerji nakil hatlarından da bahsedilmemektedir.

Bu hidrolik santral yerine, mukayeseleri ba­ sitleştirmek için havahattı tesis bedelini alma­ dan 1300 TL/kW tesis bedelli bir termik santral kabul etmiş bulunmaktayım. Bu takdirde tesis bedeli 805 milyon lira olmaktadır.

Komisyondaki birinci 5 yıllık plânın hazırlan­ masına iştirak eden arkadaşlarında gayet İyi bilecekleri gibi Keban'ın son gurupları da 1975 yılından evvel servise girmektedir ve ona rağ­ men sistem takat ve enerji İhtiyaçları 1975 yılın­ da ancak karşılanmaktadır.

Bu durumda İlâve ünitelerin 1975 den önce tesisi İcap edeceği ve hesaplarda ircalar 1970 yılı esas alındığı için bu tesis maliyetlerinin de ""970 yılı bazına göre lrcalannın yapılması halin­ de farkın çok büyük olacağı açıktır.

fclettrtlr -MnaçnalnJt&t 102

Komisyon raporunda termik santral mali­ yetlerinin inşa edilmekte olan ve inşa maliyet­ leri büyük bir katiyetle tesbit edilmiş, bulunan santral maliyetlerine göre alındığı bildirilmekte ve EBASCO tahminlerinden büyük olduğu ifade edilmektedir.

Bu ifadeye rağmen komisyon raporunda EBASCO Hatlarından daha düşük tesis bedelleri alınmıştır. Anbarlı santralının bugün bilinen tesis bedeli gözönünde bulundurulursa EBASCO daki termik santral maliyetleri daha düşüktür. Mu­ hafazakâr tarafta kalmak için EBASCO değer­ lerini alarak hesapları yürütmüş bulunmakta­ yım.

lanılacağından, tesis bedelleri toplam 1.400 mil­ yon liradır.

Yakıt Bedelleri

Fuel - Oil satış bedelleri, Petrol Ofisi'ten alı­ nan değerlere göre şöyledir : ÎPRAŞ rafineri tes­ lim 134 TL/ton; Bunun üzerinde ton başıana 93. - TL. vergi bulunmaktadır. Batman'da bu fiat 140 TL/ton dur. Ve ayrıca vergi yoktur. Seyltömer linyitleri için Azot Sanayiine satış fiatı olan 25. - TL/ton alınmıştır. (Fuel - Oil için nak­ liye ihmal edilmiştir.)

Yıllık üretimler için Keban'da EBASCO ra­ poruna göre 4853 milyon kWh firm enrji üzerine

Seyitömer

Marmara

Batman

2x60 MW

Hava hatları ve postalan

Toplam :

Dış para 10» TL.

tç para 10» dolar

Toplam 10» TL.

înşa süresi faizi % 8,5 alındığına göre toplam 1.400.000.000 TL. olacaktır.

Keban projesinin EBASCO firması tarafın­ dan tahmin edilen tesis bedelinden eskalasyon, vergi ve resimler çıkarılarak inşa süresindeki faiz (hava hatları ve postaların inşa sürelerinin 3 yıl olduğu gözönüne alınarak) miktarı % 8,5 üzerinden hesap edilerse, mukayeseye esas alı­ nacak tesis bedeli (gazete haberlerine göre etüd neticesi bulununan tesis bedellerinin değiştiril­ mesi bir mühendis olarak tasvip etmediğimden) 2.968 milyon lira olur.

Termik halde, yıllık masraflarm hesabında İrca edilmiş değil hakiki yatırım değerleri kuldört grup halinde 577 milyon kWh sekonder enerji üretilmektedir. Kayıplar ise yine aynı ra­ pora göre 270 milyon kWh dır. Bu değerler tas­ hih edilmiş, diğer kabuller aynen alınmıştır. Bu arada sunuda kaydetmek icap eder ki Batman santralının tesisi halinde 154 kV'luk hat uzunluk­ ları (hat şarjzları ve voltaj değişiklikleri ihmal edilse bile) Keban halindedekinin asgari 1,5 mis­ li olmaktadır. Aynı zamanda böyle münferit bir santralda 7200 çalışma saati olmakta uygun ol­ masa gerektir.

Bu şekilde raporun 15 inci sayfesindeki taplo şu şekli almaktadır.

Yıllık masrafların mukayesesi (Keban'da dört grup bulunduğu halde)

Yıllık masraflar (1000.— TL. olarak)

Masraf Nev'i

Keban 50 yıl % 8.5

Termik Alternatif 35 yıl % 8.5

Sabit masraflar Faiz -{- Amortisman işletme, bakım <r{- Personel

258.000 10.000

126.200 24.000

Yakıt masrafları Seyitömer :'. 25 TL/tpn 2200 Kocal/kg. ve 2520 Kcal/kWh 2.160 milyon kWh Marmara : 134 TL/ton 9700 Kcal/kgve 2320 Kcal/kWh 2.160 milyon kWh

U

3İ.800 69.100 EJektrUfc MüJıandisHfc], .4.02-

*•

liatman : 140 TL/ ton flTÖO Kcal/kg, ve 2GÜÛ KcaiykWh S64 milyon kWh

Toplum yıllık masrafları Yıllık net Üretimler ıtıllyori kWh, Hal kayıpları milyon iıWh.

Yıllık satılabiien enerji milyon kWb Mukayese değerlerine göre enerji ma­ liyeti kr^/kWh. Vergiler gözöniino ahndi£i takdirde1 enerji ınaliyall kra/UWh.

2(18.000 5.430 27Û 5.160

0.20

S.İİ

32.400 103-300 313-500

3.184 154 s.oao

6.23

7.77

Keban'a 8 ünitenin konulması hn"nde her iki alternatifte enerji .bedelleri gByie dcgİHmcktcdlr.

KebıUI

Tt! milli Alternatif

Vergisi* krs/kWh Vergili

B.KS

7,ıa

5,eı

9,18

Başlangıca lr<;a edilmiş mas rafları ıı Mukayesesi

(1000 TL. olarak J

Jfclîıuı

Termik Alternatif

Tesia bedeli 10Î0 ydırıa irca, edilmiş ydlık nıasr,

Vergili değerlerle Keban'da 8 Unlte bulunduğu nihai lıal İçin vergisiz de ferlerle Vergili delerlerle S grup için 1065 yılma İrca edilmiş değerler Vergisiz değerlerle Vergili J

2.OS6.OO0 114.500

3.100.000

3.410.000

3.302.500 3.035.000 2.200.C0O 3.415,000

1.340,000 2.080.000 3.420.000 4.170.500

4.230.000 5.201.E00

2.S30-00O 3.400.000

Sermaye ]ıontlarmm karsilaytırılmaal Keban projeal S grupluk yani S X 1GE MW üretmek maksadı ile tesis edildiğinden Bcrmayu rımiiaTida tes-iein Lûıtiûnıtanmnsı halinde bulu tırnaktadır. Aksi halde hemen hemen Keban projesinin tamatıu İle termik alternatifte Ke­ ban'ın yun takatindn bir santrali ar grubu mu­ kayese edilmiş olur. Rapordaki h23a.plar bu S»hepten. yanlış fikir vermektedir. Eu uebeble rantlar ve fayda - masraf oran­ lan 8 gruplu bul İçin hesaplan mıhtır.

Eisîc'.rtlc Muhündiaiı&i-mı;

Katma defier organların ne gekllde lıeıtap edildiği hakkında bir malumat olmadığı İçin bu hesap kontrol edilemendstlr.

MUKAVKSK NETlüULKKİNtN PEfllUtJUENMESt

1 — Termik alternatifin tesis bedeli, Ketıaa projesinin tesis bedelinin Çete biri degll, yukarı­ daki değerlere güre û ö r t £™P n a 3 [ t l d c % 4 Ö :<adar, sekiz gmp halinde tlfjte İki kadardır.

2 — Termik Alternatifin dıa para ihtiyacı dört firup batinde ayni sekiz grup halinde biraz daha fakıdır, fıi'uel - oll ve ilâve 3Sü kV'luk hatlar gözün il ne atlamadan),

3 — Termik Alternatifin enerji maliyeti, Ke­ ban'a güre gnıp halinde vereler barlç % 2D vergiler dahil % 36, sekla grup halinde vergler harlç % 41, vurgllcr dahil % BS daha. pahalıdır.

ta

4 — Termik alternatifin başlangıca irca edil­ miş masrafları tutan, Keban projesinin başlan­ gıca irca edilmiş masraflarına göre dört grup halinde vergiler hariç % 10, vergiler dahil % 22, sekiz grup halinde vergiler hariç % 29, vergiler dahil % 13 daha fazladır.

5 — Keban projesi tamamlandığında vergisiz halde Keban'ın sermaye rantı yüksek vergili halde Keban'da % 14.00 termik alternatifte % 10,5 tır.

6 —' Keban projesi tamamlandığında Ke­ ban'ın, termik alternatife göre fayda - masraf oranı vergisiz halde % 34, vergili halde % 34, .oranı. vergisiz halde % 34, vergili halde % 80 daha büyüktür.

7 — Katma değerler hesap yapılamadığın­ dan karşılaştırılamamıştır.

Bu karşılaştırmalar yapılırken dış yatırım iğin faiz haddinin, hidroelektrik tesisler içiri çok düşük olduğu ve kısa vadeli yüksek faiz fiatlı ticari kredilerin mukayese edilmemesi icabettiğl, termik alternatif halinde Kömür İşletmesi için yapılacak ilâve yatırım, Elazığ ve civarının Batman'dan beslenmesi halindeki hava hattı te­ sis bedellerinin aratacağı, termik alternatif ha­ linde Keban'ın son dört grubuna karşılık tesis edilmesi icabeden santraller birlikte tesis edilen 380 kV'luk ilâve hatların tesis bedelleri, Keban projesi ömrünün termik alternatife göre 15 yıl daha uzun olduğu, Keban'ın son dört grubunun 1975 yılından evvel tesis edilmesinin icabettiği (termik alternatifte de 620 MVV'hk yeni santra­ lın), gözönüne alınmamıştır.

Enerji ihtiyaç tahminlerinin 5 yıllık plânda­ ki değerlerin altında olması iddiasına gelince değerler 1962 yerine daha önceki yıllardan başlatılsa idi ortalama artışın daha yüksek olduğu görülecekti. Komisyondaki arkadaşların yakın­ dan bildiği, sistemlerdeki halen devam etmekte olan takat ve enerji tahdidinin bu artışların plâna göre az olmasmda ana sebeb olduğu açık bir hakikattir.

Keban projesinin zamanında gerçekleştirile­ bilmesi meselesine gelince, bu gün için efkârı Umumlyeye mal olan projelerin gerçekleştiril­ mesinde tek güçlük dış finansman . temininde olabilir şeklinde bir iddiada bulunabilirsede dö­ viz ihtiyacı termik alternatif içinde (rapordaki kabullerle) aynı olduğuna göre böyle bir iddia yanlız Keban projesi için varit değildir. Ayrıca bir tek proje için meydana çıkabilecek güçlük­ ler, termik alternatif halinde bir kaç proje için mevzuubahistir.

Hirfanlı santralına kıyaslanarak Keban projesinin maliyetinin düşük olduğu ileri sürül­ mektedir. Keban projesi uzun çalışmalar sonunda teferruatlı olarak hesaplandığına göre itiarz bu projedeki fiatlar veya miktarlar yapıl­ malı idi.

Raporun bunlar haricindeki kısımİE.rında her biri birer ihtisas sahası olan mevzularda gereği kadar tatbikat yapılmadığı ve mevcut birçok etüd ve raporlardan ancak birine atıf yapılarak bu mevzularda fikir yürütülmesi, böyle bir ra­ por için ciddi olmayan bir tutum veya tek ta­ raflı hareket olduğu kanaatini vermektedir. Bu sebeble raporun bu kısımlarındaki dtlşüncelere iştirak etmemekteyim.

Keban projesi için yeter seviyede bir araştır­ ma ve etüd yaptırılmamış olması şeklindeki id­ diaya cevap olarak yapılan etüd ve çalışmalara ait ayrı bir yazıyı vakit darlığı sebebi ile bir kaç gün içinde arzedeceğim.

Bu raporumun komisyon raporunun tetkiki sırasında gözönünde bulundurulmasını rica ede­ rim.

•

Keban komisyonu raporuna itiraz raporum­ da bildirdiğim Keban projesi ile ilgili çalışma­ lar hakkındaki yazım aşağıdadır. İdare Heyeti­ nizin çalışmalarında faydalı olacağını ümit ede­ rek saygılarımla arzederim.

Memleketimiz enerji plânlamasının en önem­ li konusu Kuzeybatı - Batı Enterkonnekte siste­ midir. Bu sebeble, ilgili Devlet Daireleri kuru­ luş tarihlerinden itibaren bu bölgeyi besleyebile­ cek bütün hidrolik ve termik enerji imkânla­ rını etüd etmişler ve bölgenin enerji ihtiyaçla­ rını tahmin edegelmişlerdir.

1957 yılında yapılan yük tahminlert Kuzey­ batı enterkonnekte sistemine yakın gelecekte* Sarıyar tevsii ve Kesikköprü santr allarından başka, büyük kapasiteli ve büyük miktarda enerji üretebilecek santralların ilâve: edilmesi ı gerektiğini gösteriyordu.

Gelecek; yıllarda enerji ihtiyaçlarını karşıla­ yabilecek hidrolik ve termik projeler üzerinde gerekli çalışmalar yapılmış ve plânlama için do­ neler hazırlanmıştı. Plânlama çalışmalarına ni­ hai şeklini vermek ve enerji tesislerinin inşaası için gereken dövizin yabancı finansman kaynak­ larından temininde esas olmak maksadı ile Ame­ rikan EBASCO firmasına 1960 yılında, gelecek 10 yıl içinde Kuzeybatı sistemine ilâveüi gereken enerji tesislerinin öncelik sırası (prioritesi) etüd ettirilmiş, plânlama raporu hazırlattırılmıştır. EBASCO firması «Northwest Anatolia Power Supply Priority Study»-Mart 1961 tarihli raporu ile Kuzeybatı Enterkonnekte sistemi iç:.n en eko­ nomik enerji plânlamasını tavsiye etmiştir.

EBASCO firmasına hidroelektrik ve termik enerji İmkânlarımız hakkında bütün bilgiler ve-

rilmig, planlama, en elverişli dört hidroelekrik proje ve' termik imkânlar arasında yapılmıştır. Hidrolik projeler Gökçekaya (Çiçeroz), Keban, Boyabat, Kızılırmak, Kargı, termik imkânlar: Çatalağzı tevsii, Kütahya (Seyitömer) linyitle­ ri, Tunçbilek linyitleri ve İstanbul ve İzmit Ci­ varında" kurulabilecek Fuel-Oil santrallarıdır. Bu şekilde, Fırat, Kızılırmak ve Sakarya nehir­ leri üzerindeki imkânlar ele almıyordu. Diğer hidrolik imkânlar, Yeşilirmak, Filyos, Güneyba­ tı Anadolu, Çukurova havzalarındadır. Bunların bir kısmı Boyabat projesi karekterindedir. Di­ ğerleri, ise daha küçüktür veya yük merkezle­ rine Boyabat projesinden daha uzaktır. Yapılan mukayeseler, yukarıda bahsedilen 4 hidrolik imkânla yapılacak plânlamanın sağlam ve doğ­ ru esaslara dayanacağını göstermiş, diğer im­ kânlar elimine edilebilmiştir. Gerçi Fırat nehri­ nin batısındaki nehirlerimizle Keban'daki kadar enerji üretmek için en az 5 ilâ 8 adet 120-180 m. yüksekte baraj gerektiği için Keban, Boya­ bat ve Gökçekaya projeleri üç ayrı karekterde en elverişli hidroelektrik imkânları vermekte­ dir. Çukurova, Yeşilirmak ve Güneybatı havzalarındaki alternatifler üzerinde ayrı ayrı durul­ muştur.

EBASCO Firması raporunu hazırlarken 1970 yılına kadar takat ve enerji ihtiyaçlarını tah­ min etmiş ve buna göre kurulabilecek santralları 7 alternatif halinde mukayese etmiştir. Bu ettid sırasında Fuel-Oil Bunker C, İstanbul ya­ kınındaki santralda teslim 1960 fiatı, vergi dahil 200 TL/ton; Seyitömer linyitlerinin Kütahya'da kurulacak santralda teslim fiatı (Küllerin geri taşınarak atılması da dahil) 20.30-26.3 TL/toh alınmıştır. Kütahya (Seyitömer) linyit sant­ ralını, Gökçekaya (Çiçeroz) projesini, Sanyar tevsiini ihtiva eder.

3 No'lu plânda Seyitömer yerine İzmit'te Feul-Oil santralı kabul edilmiştir. 4 No'lu plân Keban'ın 1970 de devreye girmesini ve fakat da­ ha evvel Kütahya (Seyitömer) da 150 MW. lık bir ünitenin 1970 den evvel tesisini esas almış­ tır.

5 No'lu plân Keban santralını esas almakla ve Seyitömer'in yapılmıyacağını kabul etmek­ tedir.

6 No'lu plân İstanbul termik, Seyitömer, Sa­ nyar İlâve üniteleri, Gökçekaya ve Kızılırmak, Kargı santrallarını ihtiva eder.

EBASCO, hazırladığı prlorite etüdünde hidroctelUrik projelerin maliyetlerini Türkiye'de la$a cdltnılş, baraj ve . hidroelektrik tesislerin hlrinı fiatlan ve hakiki maliyetlerine istinat et­ tirmiş ve ihtiyatlı olmak için metrajlardaki ekslltfiJtkr. flat artışları ve gayrımelhuz masrafl i n karşılamak için maliyetleri % 40 fazlası ile

ZLctLrlfc ItfOlmiidlsllil 102

almıştır. Senelik masraflar paranın v iç ve dış finansman için ortalama olarak) % 5.75 fa.zle temin edildiğine ve ilk yatırımın tesislerin eko­ nomik ömrü içinde itfa olunacağına göre hesap­ lanmış, işletme ve bakım masrafları mevcut hidroelektrik santrallardaki değerlerden istifa­ de ile ve bilinen yüzdeler nisbetlnde alınmıştır. Termik santrallarda yapılacak masrafları plân­ lama peryodu içinde her sene o santralda üreti­ lecek enerji miktarına göre hesaplanmış, işlet­ me ve bakım masrafları EBASCO tarafından hazırlanan personel listesine ve Kuzeybatı sis­ temindeki santraldan edinilen bilgiye istinaden temin edilmiştir.

Netice olarak, EBASCO raporu 5 No'lu plâ­ nın en ekonomik çözüm olacağım ortaya koy­ muş ve bunun üzerine Sanyar tevsüne ve Anbarlı santralı inşaasına girişilmiş, Gökçekaya (Çiçeroz) Barajı için gerekçe-rantabilite rapo­ ru hazırlattırılmış, dış finansman kısmı ' için kredi temin edilmiş, kati projeler yapılmış ve inşaat safhasına geçilmiştir. 5 No'lu plâna daihl olan Keban barajı ve hidroelektrik santralı için de gerekçe (feasibility) rantabllite raporu ve kafi proje EBASCO firmasına hazırlattırılmış ve dış finansman müzakereleri ileri safhaya ifirmiştir. Keban rantabllite raporunun ortaya koy­ duğu hakikatlerden biri, bu proje sayesinde Fu­ el-Oil alternatifine göre her sene ortalama 18,5 milyon dolar döviz tasarruf edilmesidir.

Diğer taraftan Keban projesi, memleket ya­ tırım politikasına da uygun görülerek, 5 yıllık plân enerji sektörü ön çalışmaları 5 yıllık plâna Keban projeleri ile birlikte alınmıştır.

Keban projesinin finansmanı için Amerika Birleşik Devletleri AID Teşkilâtı, Keban ran­ tabllite raporunu incelemiş, kifayetli bulmuş, finansmana karar, vermeden önce yük sahaları­ nı daraltarak (Batı Anadolu ve Keban civannı etüd dışı bırakarak) İstanbul ve İzmit civarına en az yatırımla kurulabilecek termik santralar­ la ve vergisiz olarak Keban projesinin rântsıbilitesinin tekrar meydana çıkanlmasmı ve dl&er hususlarda da ilâve bilgi verilmesini ve Türki­ ye'de bilinen bütün hidroelektrik imkânlann özetini istemiştir. EBASCO istenen bütün etüdleri yaparak ve gerekli bilgileri toplayarak «Suplementary Information for Engineerring and Economic Feasibility of Keban Dam and Hydroelectric Project of the Fırat River Development» isimli raporu hazırlanmış ve bunun eki olarak raporu hazırlamak için yapılan her türlü hesabın detayı (bütün matematik işlem­ ler de dahil olarak) AID'ye verilmiştir. Bu ra­ por ve eki olan hesaplar bir yüdanberi elimiz­ dedir.

Bu raporda mukayeselerde yalnız. Kuzeyba­ tı bölgesi (ilk EBOSCO raporundaki A, B, C,

D bölgeleri) yükünün karşılanacağı kabul edil­ miş, vergiler hesap dışı tutulmuş, kurulabilecek en ucuz ve en rantabl fuel-oil santralları (İs­ tanbul ve İzmit) Keban'ın alternatifleri olarak seçilmiş santrallardan her sene ne kadar kw. ve kWh. çekileceği ayrı ayrı hesaplanmış, dış kre­ di faizleri % 3,5, iç yatırım faizleri % 6 alınmış, ancak Keban'ın 4'cü ünitesi konulduktan sonra dış kredi faizlerinin de % 6 olacağı kabul edilmişt yatırımlar 1968 senesine, İşletme, bakım masrafları % 6 faizle 1968 senesine irca edilmiş, Fuel-OU fiatı (39 C/milyon Bth'u veya bunun karşılığı olarak) 135 TL/ton alınmıştır.

Bunlardan başka Keban'ın ne vakit inşa edilmesinin en uygun olacağını ve Gökçekaya (Çiçeroz) projesinin rantabilitesini meydana çı­ karmak için diğer çeşitli alternatifler de etüd edilmiştir. Netice olarak:

Keban'ın sırf termik (Fuel Oil) ve en az ya­ tırım gerektiren alternatifine göre faide masraf oranı 1.483.

Keban'ın hemen yapılması alternatifin Ke­ ban'ın servise 3 sene geç girmesi ve bu sırada İzmit'e 200 MWluk bir Fuel-Oil santralı tesisi alternatifine göre faide masraf oram 1.456.

Keban'ın bir sene erken servise girmesi al­ ternatifinin 1970'te servise girmesi alternatifine göre faide masraf oranı 1.361, bulunmuştur.

AID bundan sonra U. S. Army Corps of Engineers teşkilâtı ile de anlaşma yaparak , pro­ jenin mühendislik bakımından rantabilitesi ve sağlamlığını kontrol etmiştir. Arriıy Corps of Engineers mühendisleri EBASCO'nun yaptığı bütün etüdleri incelemiş, Türkiye'ye: gelecek proje sahasını tetkik etmişler ve raporlarını AID'ye vermişlerdir.

Elektrik Mühendisleri Odası adına Keban projesini inceleyen Komisyonun hazırladığı ra­ porda kabul edilen Fuel-Oil fiatları ile Petrol Ofis'ten alınmış Ipraş ve Batman rafinerisi çı­ kışı (FOB) Fuel-Oil fiatlarını ve EBASCO'nun bugüne kadar yaptığı etüdlerde kabul edilen (Yukarıda açıklanan) Fuel-Oil fiatları karşılaş­ tırmakta faide vardır :

Komisyonun kabul ettiği (Santralda) :

Vergisiz

Marmara Batman

Fuel-OU fiatları Vergili

Petrol Ofis'ten alınan fiatlar neri :

(FOB) rafi­

Ipraş Batman

134 TL/ton 140 >

227 TL/ton —

Aynı hesaplar vergili hal için de tekrarlana­ rak yukarıdaki üç oran sırası ile . 2.367, 2.067, 1.730 bulunmuştur.

Yukarıdaki rakamlar, EBASCO'nun kullan­ dığı Fuel-Oil fiatlarının en son ve hakiki değer­ lere çok yakın olduğu, buna mukabil vergisiz

Aynı hesaplar Batı Anadolu'da dahil edilerek tekrarlanmış, oranlar daha büyük bulunmuş ve

hal için komisyonun kabul ettiği Fuel-Oil Hat­ larının düşük olduğunu gösterir.

Batı Anadolu bağlantısının da rantabilitesi ince­ lenmiştir.

Komisyon üyesi arkadaşlarımız Keban pro­ jesinin safhaları ve yapılan etüdlerle yakından

Burada daha fazla detay verilmesini lüzum­ suz gördüğüm için bu konuyu daha fazla uzatmıyacağım.

alâkadar ve haberdardırlar ve hatta bir kısmı, Keban etüd ve projelerini yürüten Elektrik İş­ leri Etüd İdaresinde bu mevzuda çalışmış bu­ lunmaktadırlar. Raporlarında enerji plânlaması

Âlt>' teşkilâtı bu raporu da inceledikten son­ ra yük tahminlerini en son duruma göre yeni­ den tahkikinde ve müstakilen projenin ekonomi­ sini başka bir firmaya da etüd ettirmekte faide görmüş ve Battle Memorial Institute ile anlaş­ ma yapmış, Battle Memorial Institute mütehas­ sısları Türkiye'ye gelerek etüdlerini yapmışlar, raporlarını AID'ye vermişlerdir. Hususi olarak

laik olduğu derecede etüd edilmeden Keban projesinin ortaya çıkarılıp memleketin lüzumun­ dan fazla ve ekonomik olmayan yatırıma sürük­ lendiğini ve bu durumu ibret ve hajTetle gör­ düklerini yazmaları, yukarıda açıklanan ve Ke­ ban projesinin alternatiflerine göre rantabilitelerinin ispat eden plânlama ve etüd raporları karşısında hayli düşündürcüdür.

edindiğimiz malûmat, bu firmanın yük tahmin­ lerinin EBASCO firmasınınkine uygun ve hatta daha yüksek olduğu, Keban projesinin enerji ihtiyacım karşılamak için en rantabl proje ol­ duğu ve ancak faiz nisbeti % 15,5 olduğu tak­ dirde Keban ve termik alternatifin başa baş geldiğidir.

Yukarıda açıklamalar mühendislik sosyete­ mizin aydınlanması içindir.

Ümit verici nokta finansman müesseseleri­ nin rakamlarla ispatlanmış hakikatleri kabul etmiş ve Keban finansmanının müsbet yola gir­ miş olmasındadır.

ıI

?:

il"