BİLGİSAYAR ve ELEKTRONİK SEKTÖRÜ ALARM VERİYOR

Bahar Tanrısever [email protected]

EMO Basın- Türkiye’nin bilgisayarlar ve elektronik ürünler sektörü, giderek büyüyen dış ticaret açığı ve

Bilgisayarlar, elektronik ve optik ürünler sektörü dış ticaret verilerini içeren Tablo 1’e göre, 2002’de 1.6 milyar dolar

özellikle dışsatımın dışalımı karşılama oranının son 14

olan dışsatıma karşılık 4 milyar dolar dışalım yapılırken,

yılda yüzde 41’den yüzde 14’lere kadar düşmesi nedeniyle

2016 yılı itibarıyla 2.3 milyar dolarlık dışsatıma karşılık 16.6

tehlike sinyalleri veriyor. Yurtdışından en çok iletişim

milyar dolarlık dışalım gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak

ekipmanları, elektronik bileşenler, devre kartları, bilgisayar

14 yıl önce 2.3 milyar dolar olan dış ticaret açığı, bugün

ve donanımları satın alınıyor. Türkiye’nin yıllardır hakim

14.2 milyar dolara çıkmıştır. Dışsatımın dışalımı karşılama

ülkelerden biri olduğu tek sektör olan TV satışının da

oranı da 2002’de yüzde 41.5 iken, 2016 yılı itibarıyla yüzde

içinde yer aldığı tüketici elektronik ürünleri pazarında da

14.2’ye düşmüştür.

dışsatımının gerilemesi, dünyadaki teknolojik gelişmelerin

takip edilemediğini açıkça ortaya koyuyor.

EMO; mesleki alanları kapsamında Türkiye İstatistik BİLGKİuSAruYmARuL’nAuRn, E(LTEÜKTİKRO) NimİKalvaetOsPeTkİtKörSüEnKüTnÖaRlÜt sAeLkAtöRrMlerViEbRaİ-YOR zında üretim ile dbıaşhtaircB.ataarnheratirsveTevarenirl@reısreeimvüeorz.oerrgi.tnrden 2002 yılından itibaren Türkiye’nin durumunu değerlendiren bir çalışma

Tablo 1. Bilgisayarlar, Elektronik ve Optik Ürünler Sektörü Dış Ticareti (Milyon $)

Dışsatım Dışalım

Açık

Dışalımı Karşılama

EyMaOptBı.aÇsına-lıTşümrkaiydea’n;idn ıbşiltgiicsaayraerltarravke aelmekltarornıiikçüinrünTleür msekEtökrüo, ngiodmereikkbüyüyen

dyüışzdtieca1r4eF’tlaeaçraeığlkiıyavedeatrölezdreülişlnimkleUesidlnuışessdaletanımriyaılnreadtseışıhalSliıkmteaısnkindayraşaırllltaemrSiavaeonrriaaynyoıirn.ıSnYıusnorıtndflı1aş4ımnydıaalndsaıe’nynüçdzodakei4le1t’idşiemn 2002 ekipmanl(aIrSı, IeClekRtreovn.i4k )b2il6eşkenoledru, ydleavrgeekçaerntlavrıe, ybüilgkissaeykartevkendoolnoajniılmi lüarrıüsnaltıenr alınıyor. 2003 Türkiye’niçininydıllearödınr ehmakilmi büilkreyleerdretnubtiarinol“dBuğiulgtieskasyeakrtölar roılnan, TEVleskatırşoınnınikdaveiçinde yer aldığı tükOetpictiiekleÜktrroüninkleürrüinnlerİimpaazlaartını”dabdaaşdlıışkslaıtımveınrıinlegrerielesmaessia, ldıünndyıa.daBkiilt-eknolojik 2004 gelişmeElegMriinOsa;taykmaipreslealedrki,liembaliealdgnilğiasirnaıiykaaaçrpıksççaameovınrrtdaeayabTkiüroriykmuiyyeloer.rİsit,atiilsetitkişKimurumteuç’nhuinza(tTıÜvİKe) imalat 2005 sektörünübneanltzseerkteörlleekritbraoznınidkaüürreütinmleilre dilıeş tbicuarettüvrerüilreürinülzeerriinndepna2r0ç0a2layırlıınndıann itibaren 2006

1.680

4.051

-2.371

41,5

2.086

5.120

-3.034

40,7

3.048

7.566

-4.518

40,3

3.340

8.701

-5.361

38,4

3.325

9.371

-6.046

35,5

Türkiye’nimin adluartuımnuınukadpeğsearyleanndirbenubbiröçlaülımşmdaeykapi tıü. rÇeatlıişmmadsaü;rdeışcit,icaernetteragkraemları için Tüm EkodneovmriekleFarainliyettalesrainrıUmluıs,lakraurlalsaı nSıtmandıavrteSailnearyii Sdıenırfelacmeadsıe’ndöaz(eIlSIkCüR-ev.4) 26

kEoledkutyrolaniçgküeçvleetnmOvepetitkyeükÜknrsüeonklloetrjeiiknlneoİrmlioyajlillaeitıt”üarbünanışlmelırkllaiıçnivnmedreialekörnteaesmdaslıira.blBıinr udyı.ebrBötilulügtaimsnay“aaBryliralgır,cisabaiylgarislaaryıanr, 2008

çevre birtimülkeerit,iicleitieşlimektterçohinzaiktılveeribneninze,röellçemktreon, itkeüsrtüentlemr iele, ibduatrüer üvreünkleornintrpoarlçalarının 2009

3.244

10.845

-7.601

29,9

2.667

10.410

-7.743

25,6

2.248

9.062

-6.814

24,8

imalatınıtkeaçphsaiyzaantıbnuıbnö,lıüşmınde,keilüerkettirmomsüreedcii,keantlevgereedleevkretlreoritnetraasparöımtiık, kcuilhlaanzım-ı ve ileri 2010

derecedelaörzınel, okpüçtüikltmaelettleekrnionlovjielertieyçlehitzaanıtmlalarnınmaikmtaadlıra.tıBilue mböalünmyetaiykrıcvae tüketici

eelleekkttrroonteirokalppeörtiitnikkinm,ciöhelaçdzmylaaer,nıntı,ensotipmetitkmaleaa,lteiıtdlnearırienkavvpeeskatoemnçhtraiozklatttlaeadçrıhınirz.ai1mtınaılnat,ı

ışın, ile

elektromedikal ve manyetik ve optik

medyanBınBilgiimilsgaailyasataırnlyaıark,ralpaesrlae,mketarlokentakidktırr.o1vne ikopvteikopütrüiknleürrüsneklteörrüsnedekktiördüışndteickariedt ışrakamları

2011 2012 2013

Türkiye’ntiincagriedetrerkakdaahma lfaarzıla Torüanrdkaiydeı’şna ibnağgımidlıehraelke gdealdhiğainfiagzölsateromreaknteddair. Grafik 1’den dediızşleanebbailğecıemğilıgihbialTeürgkieyled’niiğninbui galöansdtaekrimdıeşskatteımdıirs.onG1r4ayfiılkdır1’hdemenen hemen

2.323

10.751

-8.428

21,6

2.513

12.237

-9.724

20,5

3.023

12.800

-9.777

23,6

2.677

14.794

-12.117

18,1

2.896

15.727

-12.831

18,4

aynı düzedyeleridzelseenyerebdeilrekecne,ğdiışaglıimbi4Tkaüt arrktmiyıeşt’ınr.in bu alandaki dışsatımı

2.590

15.005

-12.415

17,3

son 14 yıldır hemen hemen aynı düzeylerde seyrederken,

2.366

16.617

-14.251

14,2

dışalımGra4fikk a1t- Bairlgtimsayışatrlıarr., Elektronik ve Optik Ürünler Sektörü

Dış Ticareti (Milyon $)

18.000 16.000 14.000 12.000 10.000

8.000 6.000 4.000 2.000

0 2002

Dışsatım 1.680 Dışalım 4.051

2004 3.048 7.566

2006 3.325 9.371

2008 2010 2012 2014 2016 2.667 2.323 3.023 2.896 2.366 10.410 10.751 12.800 15.727 16.617

Grafik 1. Bilgisayarlar, Elektronik ve Optik Ürünler Sektörü Dış Ticareti (Milyon $)

Dış Açık Rekoru İletişim Ekipmanlarında

Dış ticaret verilerine alt sektörler itibarıyla bakıldığında, Türkiye’nin teknoloji üretiminde ne kadar geri kaldığı daha açık biçimde görülmektedir. Bilgisayarlar, elektronik ve optik ürünler alanındaki alt sektörlere ilişkin 2016 yılı dış ticaret verileri ayrıntılı olarak Tablo 2’de verilmektedir. Buna göre Türkiye tüketici elektronik ürünleri dışındaki tüm alt sektörlerde net dışalımcıdır. Tüketici elektronik ürünleri grubunda ise 1 milyar 421 milyon dolarlık dışsatıma karşılık 1 milyar 161 milyon dolarlık dışalım yapılmakta; dışsatım dışalımın yüzde 122.4’ünü karşılayabilmektedir.

1 TÜİK Sınıflama Sunucusu, https://biruni.tuik.gov.tr/DIESS/ 1 TÜİK Sınıflama Sunucusu, https://biruni.tuik.gov.tr/DIESS/

Tablo 2. Alt Sektörler İtibarıyla Bilgisayarlar, Elektronik ve Optik Ürünler Sektörü Dış Ticareti - 2016 (Milyon $)

Dış Ticaret Açığı

İletişim Donanımlarının İmalatı Elektronik Bileşenlerin ve Devre Kartlarının İmalatı Bilgisayar ve Bilgisayar Çevre Birimleri İmalatı Ölçme, Test, Kontrol ve Seyrüsefer Amaçlı Alet ve Cihazlar ile Saat İmalatı Işınlama, Elektro Medikal ve Elektro Tedavi Edici Cihazların İmalatı Optik Aletlerin ve Fotoğrafçılık Teçhizatlarının İmalatı Manyetik ve Optik Kaset, Bant, Cd vb. Medyanın İmalatı Tüketici Elektronik Ürünlerinin İmalatı Kaynak: TÜİK

249 103 132 377 28 54

1 1.421

5.792 3.962 2.485 2.524 505 176

13 1.161

-5.543 -3.859 -2.353 -2.147 -477 -122

-12 260

Dışsatımın Dışalımı Karşılama Oranı (%) 4.3

2.6

5.3

14.9

5.5

30.7

7.7

122.4

En fazla dışalımın yapıldığı ve en çok dış ticaret açığı verilen alt sektör, cep telefonlarının da içinde yer aldığı iletişim donanımları grubudur. Türkiye’nin 2016 yılında 5 milyar 543 milyon dolar dış açık verdiği bu alt sektör kapsamında 249 milyon dolarlık dışsatıma karşılık 5.8 milyar dolarlık dışalım yapılmış olup; dışsatım, dışalımın ancak yüzde 4.3’üne denk gelmiştir.

Miktarsal olarak dış ticaret açığı yüksekliğinde ikinci sırada yer alan elektronik bileşenler ve devre kartlarının imalatı; dış satımın dışalımı karşılama oranının en düşük olduğu alt sektörü oluşturmaktadır. Bu alt sektörde 2016 yılında 103 milyon dolarlık dışsatıma karşılık 3 milyar 962 milyon dolarlık dışalım yapılmış; dışsatım dışalımın yalnızca yüzde 2.6’sını karşılayabilmiştir. Oluşan dış ticaret açığı ise 3 milyar 859 milyon dolardır.

Bilgisayar ve bilgisayar çevre birimleri grubunda 132 milyon dolarlık dışsatıma karşılık, 2 milyar 485 milyon dolarlık dışalım gerçekleştirilmiştir. Dışsatımın dışalımı karşılama oranı yüzde 5.3, dış ticaret açığı ise 2 milyar 353 milyon dolara ulaşmaktadır.

Ölçme, test, kontrol ve seyrüsefer amaçlı alet ve cihazlar ile saat imalatı grubunda 377 milyon dolarlık dışsatıma karşılık 2 milyar 523 milyon dolarlık dışalım yapılmaktadır. Dış ticaret açığı 2 milyar 146 milyon dolar olan grupta, dışsatımın dışalımı karşılama oranı yüzde 14.9’dur.

Işınlama, elektro medikal ve elektro tedavi edici cihazların imalatında, 29 milyon dolarlık dışsatıma karşılık, 505 milyon dolarlık dışalım gerçekleştirilmiş; dış ticaret açığı 476 milyon dolar, dışsatımın dışalımı karşılama oranı da yüzde 5.7 olarak saptanmıştır.

Televizyon Pazarında Kan Kaybı Yaşanıyor

Türkiye’nin “net dışsatımcı” olduğu tek sektör olan tüketici elektronik ürünleri imalatı alanında son yıllarda büyük düşüşler yaşanmaktadır. 2002 ile 2016 yıllarını karşılaştıran Tablo 3’ten izlenebileceği gibi 2005 yılına kadar artış eğiliminde olan dışsatım bu tarihten sonra sürekli azalarak, bugün 2002 yılının da gerisine düşmüştür. 2002 yılında 1

milyar 476 milyon dolar olan dışsatım bedeli, bugün 1 milyar 421 milyon dolar düzeylerindedir. Dışsatım gerilerken dışalım sürekli artmış; 2002’de 275 milyon dolar iken 2016 yılı itibarıyla 1 milyar 161 milyon dolara ulaşmıştır. Sonuç olarak 2002’de yüzde 536 olan dışsatımın dışalımı karşılama oranı bugün yüzde 122’ye inmiştir. Bu rakam sektörde yaşanan kan kaybını açıkça ortaya koymaktadır.

Tablo 3. Tüketici Elektronik Ürünleri Dış Ticareti (Milyon $)

Dışalım Dışalımı Karşılama

1.476

1.842

2.767

3.024

2.928

2.535

1.050

2.024

1.148

1.748

1.762

1.378

1.880

1.563

2.178

1.629

1.723

1.458

1.927

1.489

1.627

1.251

1.421

1.161

Ucuza Satıp, Pahalıya Alıyoruz

Tüketici elektronik ürünleri grubunda televizyonlar öne çıkmaktadır. EMO, uluslararası ticarete konu olan tüm mallar için kullanılan Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu (GTİP) numarası “8528.72”2 ve “8528.73”3 olan televizyon ve ilgili ürünleri dikkate alarak Türkiye’nin bu alandaki dış ticaret

2 GTİP numarasına göre çalışmada kullanılan ürün grupları şöyledir: “8528.72.10.00.00-Renkli teleprojektörler; 8528.72.20.00.00-Renkli Televizyon alıcı cihazları; video kayıt/tekrar vermeye mahsus cihazla mücehhez olan; 8528.72.30.00.00-İçinde resim tüpü olan renkli televizyon alıcı cihazları; 8528.72.40.00.00-Sıvı kristal gösterge (LCD) teknoloji ekranı olan televizyon alıcı cihazları; 8528.72.60.00.00-Plazma gösterge panel (PDP) teknoloji ekranı olan televizyon alıcı cihazları; 8528.72.80.00.00-Renkli diğer televizyon alıcı cihazları.

3 8528.73.00.00.00- Televizyon; diğerleri, siyah beyaz veya diğer tek renkli olanlar.

yurtdışından 12 milyon televizyon alınmıştır. Bu alanda 2007-2016 yılları arasındaki toplam dışalım bedeli 6.1 milyar dolar iken, dışsatım geliri 17.9 milyar dolar olmuştur.

Televizyon dış ticaretine ilişkin hazırlanan Grafik-2, bu alandaki gerilemeyi net bir şekilde göstermektedir.

karnesini çıkartmıştır. TÜİK’in veri tabanında söz konusu ürünlerle ilgili istatistiki bilgi 2007 yılı itibarıyla başladığı için, daha önceki yıllara ait rakamlara ulaşılamamıştır.

2.500 2.000

Grafik 2- TV Dış Ticareti (Milyon $)

Tablo 4’ten izlenebileceği üzere 2007 yılında yurtdışına 10

1.500

milyon 900 bin adet televizyon satılırken, 2016 yılı itibarıyla

1.000 bu rakam 7 milyon 739 bine düşmüş; dışsatımın parasal değeri 2.3 milyar dolardan 1.3 milyar dolara inmiştir. 2007’de

286 milyar dolar olan dışalım bedeli ise 2012’de 911 milyar dolara ulaşmış, daha sonra azalmaya başlasa da 2016 yılı

0 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

itibarıyla 463 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Dışsatımın

Dışsatım 2.324 1.890 1.694 1.709 1.825 2.114 1.669 1.798 1.548 1.359

dışalımı karşılama oranı ise 2007’de yüzde 813 iken, 2016’da

Dışalım 286 416 397 683 798 911 773 811 604 463

yüzde 294’e inmiştir.

14 GYırladfaikN2ü.fTusVuDn ı2ş KTaictaı rTeetl(eMfoinlyoGnel$d)i

Tablo 4. Televizyon Dışsatım ve Dışalımı

İletişim donanımlarının imalatı grubunda ise cep telefonları öne çıkmaktadır. Bu

Dışsatımıçnalışmada cep telefonları için geçerli olan “8517.12.00.00.11”4 GTİP kodu üzerinden TÜİK

Dışalımıverileri inc8e7le3nmbişntira.dTeatbltoel5e’ftoenn dseatizışleınkebairlşecıleığğiınüdzeare72000m2ilyyıolınndda o2l5a8rlbıkin cep telefonu

Karşılamdaışsatıma kdoınşutioclaurrkeetng, e1l3irmi silayğolnandomlaırşgtıerl.ir elde edilmiştir. Ancak sonraki yıllarda telefon Oranı (%s)atışları 11 bin civarına düşmüş ve 2014’e gelindiğinde 2002 yılındaki düzey tekrar aşılarak

10.900.750 2.324

380.492

813 421 bin adCeteptelteefolenfuonnyuurdtdışışaılnıamsıantıaşıbyaakpııldmıığştıınr.d2a0;12500yı2lınydılaın5d18a ybuinrtaddıe-t telefon satışı

7.595.015 1.890

619.841

7.831.006 1.694

723.379

7.692.871 1.709

1.375.560

8.886.661 1.825

1.734.080

10.218.418 2.114

2.010.120

454 karşılığındşaın31damnil4yomn diloyloarn, 2a0d1e6t’dtaeldeafo8n73albıinnırakdetnt,e2le0fo1n6 siattiıbşıarkıayrlşaılıbğıunda 70 milyon

dolarlık dışratikcaamretıngeyliarikslaağşlıaknm13ış.t5ır.milyona ulaştığı görülmektedir. Son Cep14telyeıflodnau dyıuşratlıdmıışnıandbaaknıldaılğıınnadna; 2te0l0e2foyınlınsdaayyısuırtd3ışkınadtatann4 fmaizlylaon adet telefon

250 229

aylıılndıarkyeunr,tda2ırş0ıt1nm6daıinşti;baaölırdnıyaelnna tebenluefdroaönkvasimazyıınbsıey3dakekllaaitştıdakne1f2a3z0.5l0a2ma’ridtlmyeoınş4;a0ö7udleamnşetiınlğyıdoögnvöirdzüolbmleaedrketlei ddier.2S0o0n2’1d4e 407 milyoinkednola2r01ik6enyıl2ı0i1t6ibyaırlııyiltaib3armıylialy3armdiolylaarradoullaaraşaurlaakşa7ra.k5 k7.a5tınkaatına çıkmıştır.

232 Dışsatımınçdıkışmalıımştıırk.arDşıılaşmsaatıomraınnı idseış2a0l0ım2’dı ekyaürzşdıleam3.2aiokerna,naıraisdean2g0e0ç2en’d1e4 yılda bırakın

8.138.304 1.669

1.630.396

216 ilerlemeyi yyüüzddee2.33.’2e gikereilne,maişrtaird. an geçen 14 yılda bırakın ilerlemeyi

2014 2015

8.350.678 1.798

1.736.760

7.690.903 1.548

1.275.844

Sonyuüçzdolear2a.k3’2e00g2e-r2i0le1m6 dişötnierm. inde yurtdışına 3 milyon 178 bin telefon satılırken,

yurtdışından alınan telefon sayısı 169 milyonu bulmuştur. Yani satılan her 1 telefona karşılık,

256 53 telefonSoanlıunmç ıoştlıar.raAky2n0ı 0d2ö-n2e0m1d6e dcöenpemtelienfdoneuyudırştsdaıtışmınage3lirmi i2ly8o2nmilyon dolar

7.738.739 1.359

950.363

178 bin telefon satılırken, yurtdışından alınan telefon sayısı

Toplam 85.043.345 Kaynak: TÜİK

17.930

12.436.835

6.142

169 milyonu bulmuştur. Yani satılan her 1 telefona karşılık, 4 8517.12.005.030.1t1e:lAelfıocınsı baullıunnman ıvşetriıcri.pAorytantifı (dCöelnluelamr) tdelesizcteelpefotnelceihfaoznlaruı dışsatım

geliri 282 milyon dolar seviyelerinde kalırken, dışalım bedeli

Dışsatım azalırken dışalımın giderek artması, televizyon üretiminin son 9 yıldır ciddi bir gerileme içine girdiğini

bu rakamın 89 katına ulaşarak 25 milyar 206 milyon dolar olmuştur.

göstermektedir. Üstelik 2016 yılı itibarıyla yurtdışına satılan televizyonların birim fiyatı 176 dolar düzeylerindeyken, yurtdışından alınan televizyonların birim fiyatının bu rakamın 2.7 katına denk gelecek şekilde 487 dolar seviyelerinde olması dikkat çekicidir.

TÜİK rakamlarına göre son 10 yılda yurtdışına 85 milyon televizyon satılırken, yurtdışından 12 milyon televizyon alınmıştır. Bu alanda 2007-2016 yılları arasındaki toplam dışalım bedeli 6.1 milyar dolar iken, dışsatım geliri 17.9 milyar dolar olmuştur.

Tablo 5. Cep Telefonu Dışsatım ve Dışalımı (Milyon $)

Dışalımı Değer Karşılama

Oranı %

258.205

4.044.800

3,2

49.847

5.238.512

0,4

11.906

7.547.091

0,2

34.605

9.005.560 1.071

0,3

Televizyon dış ticaretine ilişkin hazırlanan Grafik-2, bu alandaki gerilemeyi net bir şekilde göstermektedir.

2006 2007 2008

29.023

13.143.061 1.348

0,1

76.356

15.811.936 1.723

0,5

154.519

14.522.515 1.436

1,2

14 Yılda Nüfusun 2 Katı Telefon Geldi

İletişim donanımlarının imalatı grubunda ise cep telefonları öne çıkmaktadır. Bu çalışmada cep telefonları için geçerli olan “8517.12.00.00.11”4 GTİP kodu üzerinden TÜİK verileri incelenmiştir. Tablo 5’ten de izlenebileceği üzere 2002 yılında 258 bin cep telefonu dışsatıma konu olurken, 13 milyon dolar gelir elde edilmiştir. Ancak sonraki yıllarda telefon satışları 11 bin civarına düşmüş ve 2014’e gelindiğinde 2002 yılındaki düzey tekrar aşılarak 421 bin adet telefonun yurtdışına satışı yapılmıştır. 2015 yılında 518 bin adet telefon satışı karşılığında 31 milyon dolar, 2016’da da

91.482

10.990.347 1.071

0,9

185.223

12.145.459 1.302

1,5

130.339

14.308.793 1.744

148.343

10.627.991 1.716

1,7

195.195

12.199.623 2.690

1,3

421.298

12.546.529 2.997

0,8

518.544

13.581.718 3.137

1,0

873.757

13.464.546 3.058

Toplam 3.178.642

282 169.178.481 25.206

4 8517.12.00.00.11: Alıcısı bulunan verici portatif (Cellular) telsiz telefon cihazları

ÜRETİM ve İSTİHDAM DÜŞÜYOR; YETERLİ YATIRIM YAPILMIYOR

Bilgisayarlar, elektronik ve optik ürünler sektörünün son 12 yıldaki üretim değeri 5.7 milyar TL’den 15.4 milyar TL’ye çıkmışsa da toplam imalat içindeki payı yüzde 2.6’dan 1.5’e düşmüştür. İmalat sanayi toplam yatırımlarından yalnızca yüzde 1 pay alabilen sektörde istihdam da giderek daralmaktadır.

Çalışmada kullanılan üretim ve istihdam verileri için ISIC Rev.4 ile uyumlu olan NACE Rev. 2 sınıflandırmasında 26 koduyla geçen “Bilgisayarların, Elektronik ve Optik Ürünlerin İmalatı” başlıklı veriler esas alınmıştır. TÜİK’in “Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri” adı altında topladığı bu verilere göre, bilgisayarlar, elektronik ve optik ürünlerin imalatı sanayinin 2003-2015 dönemine ilişkin üretim, katma değer ve yatırım rakamları Tablo 1’de yer almaktadır. Buna göre sektörün 2003’te 5.7 milyon TL olan üretim değeri 2015 yılı itibarıyla 15.3 milyon TL’ye çıkmış olsa da toplam imalat sanayi içindeki payı yüzde 2.58’den 1.45’e düşmüştür. Bu durum yüksek teknolojili ürünlerin yer aldığı bu sektörün diğer sanayi kollarıyla aynı oranda gelişemediğini göstermektedir. Nitekim 2003’te 56 milyon TL iken 2015’te

227 milyon TL olarak gerçekleşen sektörde yaratılan katma değerin toplam imalat sanayi içindeki payı yüzde 2.24’ten yüzde 1.66’ya inmiştir.

Sektöre yönelik yatırımlar da oldukça düşük kalmıştır. 2009’da 242 milyon TL ile toplam imalat sanayi içindeki payı yalnızca yüzde 0.66 olan brüt yatırım miktarı, 2015 yılı itibarıyla 689 milyon dolar olarak gerçekleşmiş ancak toplam içindeki payı sadece yüzde 1.04’e çıkabilmiştir. TÜİK sektöre ilişkin 2016 rakamlarını henüz açıklamamıştır.

Bilgisayarların, elektronik ve optik ürünlerin imalatı sektöründe son 12 yıldaki girişim ve çalışanlara ilişkin rakamlar Tablo 2’de verilmektedir. Buna göre 2003’te 277 olan girişim sayısı 2015 yılı itibarıyla 803 olmuş, toplam imalat sanayine oranı da yüzde 0.12’den yüzde 0.24’e çıkmıştır. Görüldüğü üzere bu alandaki girişimlerin imalat sanayi içindeki payı yüzde 1’i dahi bulmamaktadır. Son 12 yılda ücretli çalışan sayısı da 24 bin kişiden 34 bin kişiye çıkmış, ancak toplam imalat sanayi çalışanları içindeki payı yüzde 1.28’den yüzde 1’e inmiştir. Bu durum da sektördeki istihdam artışının sınırlı kaldığını göstermektedir.

Tablo 1. Bilgisayarların, Elektronik ve Optik Ürünlerin İmalatı Sanayi-Temel Göstergeler (Milyon TL)

Üretim Değeri

İmalat Sanayi Toplam Üretim

Değeri

Faktör Maliyetiyle Katma Değer

İmalat Sanayi Toplam Katma

Maddi Mallara İlişkin Brüt Yatırımlar

5 746

223 118

2,58

1 255

56 023

2,24

7 836

283 428

2,76

1 410

66 396

2,12

7 893

309 594

2,55

1 258

59 657

2,11

8 708

376 647

2,31

1 609

74 319

2,17

7 095

411 944

1,72

1 124

78 445

1,43

7 500

473 917

1,58

1 445

93 156

1,55

6 546

420 381

1,56

1 729

84 735

2,04

6 756

524 469

1,29

1 463

99 229

1,47

9 134

696 364

1,31

2 029

128 950

1,57

9 881

750 398

1,32

1 792

132 598

10 636

854 138

1,25

2 611

162 584

1,61

1 293

12 896

956 836

2 805

184 946

1,52

15 393

1062 740

1,45

3 784

227 524

1,66

İmalat Sanayi Toplam

Yatırımlar

36 597 33 711 49 443 46 663 64 283 64 666 66 601

0,66 0,71 0,75 0,85 2,01 1,09 1,04

Tablo 2. Bilgisayarların, Elektronik ve Optik Ürünlerin İmalatı Sanayi-Girişim ve Çalışan Sayısı (Adet/Kişi)

Yıllar

Girişim Sayısı

İmalat Sanayi Toplam Girişim Sayısı

Ücretli Çalışan Sayısı

İmalat Sanayi Toplam Ücretli Çalışan Sayısı

234 633

24 112

1 890 049

279 031

29 104

2 075 404

300 083

31 033

2 253 250

307 033

31 693

2 354 778

313 467

0,20

28 416

2 447 984

318 176

0,21

26 771

2 524 981

320 815

23 942

2 264 238

299 928

24 105

2 564 244

333 288

27 023

2 842 446

336 893

0,17

27 493

3 126 673

340 438

29 305

3 277 883

332 834

32 537

3 383 018

335 311

0,24

34 147

3 427 395

Oran (%) 1,28 1,40 1,38 1,35 1,16 1,06 1,06 0,94 0,95 0,88 0,89 0,96 1,00

1 Bilgisayar Sattık, 42 Tane Aldık

Bilgisayar ve bilgisayar çevre birimleri imalatı grubunda da özellikle bilgisayar ticareti mercek altına alınmıştır. EMO’nun bilgisayarlar (tabletler dahil) için geçerli olan “8471.30”5, “8471.41”6, “8471.49”7 ve “8471.50”8 nolu GTİP kodları üzerinden yaptığı çalışma, son 14 yılda bilgisayar dışsatımının inişli çıkışlı bir süreç izlediğini; değer olarak artmış gözükse de dışsatımın dışalımı karşılama oranı düştüğü için bu alanda anlamlı bir ilerleme sağlanamadığını ortaya koymuştur. Tablo 6’dan izlenebileceği üzere 2002 yılında 14 bin bilgisayar dışsatıma konu olurken, 2003 yılında bu sayı 126 bine çıkmış, ancak sonraki yıllarda düşüş eğilimine girmiştir. 2009’a gelindiğinde yurtdışına satılan 140 bin bilgisayara karşılık 31 milyon dolar gelir elde edildiği, sonraki yıllarda bilgisayar satışı adet olarak azalsa da elde edilen gelirin yükselişe geçtiği görülmektedir. Bugüne kadar en çok bilgisayarın satıldığı ve en çok gelirin elde edildiği yıl ise 2014 olmuş; 184 bin bilgisayar karşılığında 73 milyon dolar dışsatım geliri kaydedilmiştir. Bilgisayar satışı son iki yılda ise hem adet hem de gelir olarak tekrar düşüş eğilimine girmiştir. 2015 yılında 144 bin bilgisayara karşılık 65 milyon dolar; 2016 yılında da 90 bin bilgisayar karşılığında 49 milyon dolar dışsatım geliri elde edilmiştir.

Bilgisayar dışalımı ise 2002’den 2014’e kadar hem miktarsal hem de parasal açısından sürekli bir artış eğilimi göstermiştir. Yurtdışından 2002’de 262 milyon dolar bedelle 230 bin bilgisayar alınırken, 2014’te 2 milyar 171 milyon dolar karşılığında 7 milyon 595 bilgisayar dışalıma konu olmuştur. Son 2 yılda ise bilgisayar dışalımı düşüşe geçmiş, 2015’te 1 milyon 683 milyon dolar bedelle 6 milyon 162 bin bilgisayar; 2016’da da 1 milyon 374 milyon dolar bedelle 4 milyon 679 bilgisayar satın alınmıştır. 2002-2016 yılları arasında yurtdışından alınan toplam bilgisayar sayısı 20 kat, ödenen döviz bedeli de 5 kat artarken; yurtdışına satılan bilgisayar sayısı 6 kat, döviz geliri de 4 kat artış kaydetmiştir.

Tablo 6. Bilgisayar (Tabletler dahil) Dışsatım ve Dışalımı (Milyon $)

Yıl 2002

14.089

230.226

Dışsatımın Dışalımı Karşılama Oranı (%)

4,2

126.480

343.979

18.262

443.663

31.047

798.151

36.356

969.189

71.596

1.438.709 1.186

4,5

85.118

1.590.037 1.193

4,4

140.902

2.140.453 1.313

2,4

74.743

2.787.589 1.584

2,5

88.361

3.067.919 1.664

90.539

4.089.505 1.810

120.275

6.424.711 2.118

184.816

7.595.573 2.171

3,4

144.975

6.162.901 1.683

3,9

90.148

4.679.330 1.374

3,6

Toplam 1.317.707

42.761.935 18.900

3,0

Sonuç olarak geride bıraktığımız 14 yılda yurtdışından toplam 42 milyon 761 bin bilgisayar alınırken, aynı dönemde yurtdışına sadece 1 milyon 317 bin bilgisayar satılmıştır. Yurtdışına sattığımız her 1 bilgisayara karşılık, 42 tane aldığımızı gösteren bu verilere göre, bilgisayar dışalımı için yurtdışına 18.9 milyar dolar kaynak aktarılırken, dışsatım geliri 570 bin dolar seviyelerinde kalmıştır. Dışsatımın dışalımı karşılama oranı ise 2002’de yüzde 4.2 iken, 2016 itibarıyla yüzde 3.6’ya inmiştir.

ÇALIŞMADAKİ ELEKTRONİK ÜRÜNLER

NACE Rev. 2 sınıflandırmasında Bilgisayarların, Elektronik ve Optik Ürünlerin İmalatı’na ilişkin veriler 8 alt başlıkta toplanmaktadır. Bu başlıklar kapsadıkları ürünlere göre şöyle sınıflanmaktadır:

Elektronik Bileşenlerin ve Devre Kartlarının İmalatı (26.1): Elektronik kondansatörler, elektronik dirençler, mikro işlemciler, elektron tüpleri, elektronik konektörler, çıplak baskılı devre kartları, entegre devre imalatı (analog, dijital veya hibrit), diyotlar, transistörler ve ilgili devre cihazları, elektronik bileşen tipli indüktörler (örn. jikleler, bobinler, transformatörler), elektronik kristaller ve kristal takımları, elektronik uygulamalar için solenoidler,

anahtarlar ve güç dönüştürücüleri, yarı iletken, tamamlanmış veya yarı tamamlanmış küpler veya yonga plakaları, elektronik gösterge bileşenleri (plazma, polimer, LCD), ışık yayan diyotlar (LED), yazıcı kabloları, monitör kabloları, USB kabloları, bağlayıcılar vb. imalatı. Ayrıca yüklü baskılı devre kartları, baskılı devre kartlarının üzerine parçaların yüklenmesi ve ara yüz kartları imalatı (örn. ses, görüntü (video), denetleyiciler, ağ (network), modem kartı).

Bilgisayar ve Bilgisayar Çevre Birimleri İmalatı (26.2): Masaüstü bilgisayarları, dizüstü bilgisayarları, ana bilgisayarlar, cep veya avuç içi bilgisayarları (örn. PDA), manyetik disk sürücüler, harici sürücüler ve

5 8471.30.00.00.00-Portatif nümerik otomatik bilgi işlem makineleri; ağırlık=<10 kg.

6 8471.41.00.10.00-Sivil hava taşıtları için otomatik bilgi işlem makineleri(Aynı kabinde merkezi işlem, giriş çıkış birimi bulunanlar); 8471.41.00.90.00-Diğerleri için otomatik bilgi işlem makineleri(Aynı kabinde merkezi işlem, giriş çıkış birimi bulunanlar).

7 8471.49.00.10.00-Sivil hava taşıtları için otomatik bilgi işlem makineleri (sistem halinde getirilenler); 8471.49.00.90.00-Diğerleri için otomatik bilgi işlem makineleri (sistem halinde getirilenler).

8 8471.50.00.10.00-Sivil hava taşıtları için numerik bilgi işlem birimleri; 8471.50.00.90.00-Diğerleri için numerik bilgi işlem birimleri.

diğer bellek depolama cihazları, optik disk sürücüleri (örn. CD-RW, CD-ROM, DVD-ROM, DVD-RW), yazıcı, monitör, klavye, her çeşitte fare (mouse), joystik ve iztopu aksesuarları, tesis edilmiş bilgisayar terminalleri (depoları), bilgisayar sunucuları, barkotlu tarayıcılar dahil tarayıcı, akıllı kart okuyucuları, sanal gerçeklik sağlayan kasklar, bilgisayar projektörleri (video projektörleri), mekanik olarak çalışmayan otomatik vezne makineleri (ATM’ler), satış noktası terminalleri (POS) gibi bilgisayar terminalleri ile çıktı alma, tarama, kopyalama, faks çekme gibi iki veya daha fazla işlevi olan çok fonksiyonlu büro makinelerinin imalatı.

İletişim Donanımlarının İmalatı (26.3): Merkezi iletişim santral donanımları, kablosuz telefon, özel sayısal veya analog telefon santralleri, telesekreter imalatı da dahil telefon ve faks teçhizatları, ağ geçitleri, köprüleri ve yönlendiricileri gibi veri iletim donanımları, yayın alıcı ve verici antenleri, kablolu televizyon donanımları, çağrı cihazları, cep telefonları, mobil iletişim ekipmanları, radyo ve televizyon stüdyoları ve yayın teçhizatları (ticari televizyon kameraları dahil), harici modemler, taşıyıcı ekipmanları, kontrol istasyonlarına sinyal gönderen hırsız ve yangın alarm sistemleri, radyo ve televizyon vericileri, kızıl ötesi (enfraruj) sinyal kullanan iletişim cihazlarının imalatı (örneğin; uzaktan kumanda cihazları).

Tüketici Elektronik Ürünlerinin İmalatı (26.4): Video kaset kayıt cihazları ve çoğaltma donanımları, televizyon, televizyon ekranları ve görüntü panelleri, ses kaydetme ve çoğaltma sistemleri, stereo teçhizatları, radyo, hoparlör sistemleri, ev tipi video kamera, parayla çalışan otomatik plakçalar, müzik enstrümanları ve havaalanı, alışveriş merkezi vb. yerlerdeki hoparlör sistemleri için ses yükselticisi, mikrofon, CD ve DVD çalar, karaoke makineleri, kulaklıklar (örneğin; radyo, stereo, bilgisayar), video oyun konsolları.

Ölçme, Test, Kontrol ve Seyrüsefer Amaçlı Alet ve Cihazlar ile Saat İmalatı (26.5): Hava taşıtı motoru ile ilgili aletler, otomotiv emisyonu test cihazları, meteoroloji aletleri, fiziksel özellikleri test etme ve inceleme cihazları, yalan makinesi, radyasyon belirleme ve izleme cihazları, arazi ölçme (kadastro çalışmaları ile ilgili aletler) aletleri, cam sıvı termometreleri ve çift metal tipli olanlarının imalatı (tıbbi olanlar hariç), nem ayarlayıcı cihazları, hidronik limit kontrol aletleri, alev ve ateş kontrol cihazları, spektrometreler, hava basıncı ile çalışan göstergeler, tüketim sayaçları (örneğin; su, gaz, elektrik), debi metreler (akış metreler) ve sayma aletleri, sayma makineleri, mayın dedektörlerinin, sinyal üreticilerin; metal detektörlerinin imalatı, denize atılan ve yapı itibariyle suda yüzen şamandıralara benzeyen deniz altından aldıkları sesleri antenleri aracılığıyla radyo sinyalleri olarak suyun üzerindeki araçlara ileten cihazlar (sonik şamandıralar) da dahil araştırma,

belirleme, seyrüsefer, havacılık ve denizcilikle ilgili aletler, radar cihazları, global konumlandırma sistemleri (GPS) cihazları, araç gereçler için çevresel ve otomatik kontrol aletleri, ölçüm ve kayıt cihazları (örneğin; uçuş kayıt cihazı), hareket dedektörleri, radar, laboratuvar analiz cihazları (örneğin; kan analiz cihazı), ölçme, test vb. için laboratuvar tipi tartıların, terazilerin, mikroorganizma geliştirmede kullanılan aygıtların ve diğer çeşitli laboratuvar cihazlarının imalatı. Göstergeli panel saatleri de dahil her çeşit kol saati, masa saati ve duvar saatleri, değerli metal kasalar da dahil olmak üzere kol saati ve masa saati kasaları, zaman kaydetme donanımlarının ve zaman aralıklarını ölçmek, kaydetmek ve başka şekillerde göstermek için kullanılan saat makineli veya senkron motorlu donanımların imalatı (örneğin; parkmetreler, işçilerin geliş ve gidişlerini kaydeden saatler, zaman/tarih damgaları, süreç kronometreleri), saat makineli veya senkron motorlu zaman devre anahtarlarının ve diğer ayırıcıların imalatı (zaman kilitleri), masa, duvar ve kol saatleri için parçaların imalatı (her çeşit masa, duvar ve kol saatleri için makineler, zemberekler, kıymetli taşlar, saat kadranları, akrep ve yelkovanlar, taban levhaları, kordon köprüsü ve diğer parçalar, her tür materyalden masa ve kol saatleri için kasalar ve muhafazalar.)

Işınlama, Elektro Medikal ve Elektro Tedavi Edici Cihazların İmalatı (26.6): Işınlama cihazları ve tüpleri (örneğin; endüstriyel, tıbbi tanı, tıbbi tedavi, araştırma, bilimsel; beta, gama, X-ışını veya diğer ışınlama cihazları), bilgisayarlı tomografi (CT) tarayıcıları, PET tarayıcıları, manyetik rezonans görüntüleme (MRI) cihazları, tıbbi ultrason cihazları, elektrokardiyografi cihazları, elektro tıbbi endoskopik cihazları, tıbbi lazer cihazları,kalp atışını ayarlayan cihazlar, işitme cihazları ile gıda ve sütün kalite ve güvenliği için kullanılan ışınlama cihazlarının imalatı.

Optik Aletlerin ve Fotoğrafçılık Teçhizatlarının İmalatı (26.7): Optik aynalar, tüfeklerin optik görüş ekipmanları (optik tüfek dürbünleri dahil), optik konumlandırma teçhizatı, optik büyütme aletleri, optik mekanistlerin hassas aletleri, optik karşılaştırıcılar, fotoğraf makineleri (filmli veya dijital), sinema filmi ve slayt projektörleri (bilgisayar projektörleri hariç), tepegöz projektörler, optik ölçme ve kontrol etme cihazları ve aletleri (örneğin; yangın kontrol teçhizatı), fotoğrafik fotometre (ışık ölçüm cihazı), telemetreler, lens/mercekleri, optik mikroskoplar, dürbünler ve teleskoplar, lazer tertibatları ve parçalarının imalatı.

Manyetik ve Optik Kaset, Bant, CD vb. Medyanın İmalatı (26.8): Boş manyetik ses ve görüntü bantları, boş manyetik ses ve görüntü kasetleri, boş disketler, boş optik diskler (CD, DVD vb.) ve taşınabilir belleklerin (flash disk, i-pod vb.) imalatı.