TÜRKİYE'DE BİLGİSAYAR KULLANIMI

1974e girerken TÜRKİY E'DE BİLGİSAY AR

KULLANIMI

Türkiye'de Bilgisayar

aydın koksal

Türkiye'ye elektronik bilgisayarın girişi. Karayolları Genel Müdürlüğünde 1960 yılında kurulan birinci kuşaktan IBM 650 sistemiyle olmuştur. Bunun ardından özellikle eğitim ve kamu iktisadî kuruluşları kesimleri bu yeni araca açılmışlardır. Bankacılık kesiminde ilk elektronik bilgisayar 1965 'te. endüstri kesiminde 1967'de kurulmuş ve bunu izleyen yıllarda bilgisayar sayısı kesim lere göre dengeli bir biçimde artmış, toplam sayı 1971 başında 76'yı. 1973 başında 82'yi bulmuştur. Ayrıca, ülkenin hava savunmasını NATO savunma sistemi içinde sağlamak üzere kullanılmakta olan 12 büyük bilgisayarla bu sayı 94'tür. 1973 sonuna dek kurulan makinelerle Türkiye'deki bilgisayar sa yısı 100'ü aşmıştır. Yıllara göre kesimlerde kurulan yeni bilgisayar sayısı Çi

Bu yazı, Ege Bölgesi Sanayi Odası, İzmir Ticaret Odası, Milli Prodüktivite Merkezi ve Türkiye Bilişim Derneği' nin işbirliğiyle İS Şubat 1974'te İzmir'de düzenlenen 'Bilgisayar Kullanımı Semineri'ne sunulmak üzere hazır lanmıştır. Giriş kesiminde bilgisayarın olanaklarını seminer üyelerine kısaca tanıtmayı amaçlayan bilgilere de yer verilmiş, bu uğurda şu kaynaktan yararlanılmış tır: KOKSAL Aydın, Bilgisayarın Getirdiği Olanaklar, Kullanım Alanları ve Türkiye'deki Durum, Hacettepe üni versitesi, 1971 (teksir).

Bilişim Dergisi'nin 8'inci sayısında yayımlanan bu ya zının bir bölümünü dergimize alıyoruz.

Aydın Koksal, Hacettepe üniversitesi Bilgiişlem Merke zi Müdürü, Türkiye Bilişim Demeği Başkanı

zelge 1'de gösterilmiştir. Çizelge 2'de ise yıllara göre toplam bilgisayar sayı sının kamu ve özel kesimlere dağlımı görülmektedir.'

ÇİZELGE 1. TÜRKİYE'DE YILLARA GÖRE KESİMLERDE KURULAN BİLGİSAYAR SAYISI (HAZİRAN 1971)

Banka cılık

Kamu Yönetimi Endüstri"

1960 1961 1962 1963 1964 1966 1966 1967 1968 1969 1970

* Kit: Kamu iktisadi Teşebbüsleri •* Kit'ler dışında kalan Özel Endüstri Kesimi

Kaynak: ÖRS Ö. KOKSAL A. UYKAL T. Kamu iktisadî Teşebbüsleri Reform Komisyonu Bilişim Alt Komisyon Raporu, Haziran 1971.

Küçük Makineler Çoğunlukta

Türkiye'de küçük çapta bilgisayarlar çoğunluktadır. Bununla birlikte, başta üniversitelerimiz ve kamu kuruluşlarımız olmak üzere 1960'larda küçük maki nelerle bilgi işlem merkezleri kuran örgütlerimizden bir kesimi bunları büyük çapta sistemlerle değiştirmektedir. Böylece, şu sıralarda, sözgelişi üniversite kesiminde. Hacettepe Üniversitesiyle Ortadoğu Teknik Üniversitesindeki iki büyük bilgisayara, istanbul Teknik Üniversitesi ile Boğaziçi Üniversitesi'nin büyük bilgisayarları da katılmaktadır, istanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi de, 1973 yılında eski sistemini güçlü bir sistemle değiştirmiştir. Öte yandan, bir ülkede bilgisayarların çoğunun küçük sistemler olması da doğaldır. Ör neğin italya bilgisayar parkını, gelecekte. % 3 büyük. % 33 orta ve % 64 kü çük makine biçiminde geliştirmeği planlamaktadır.1 Makine sayısı arttıkça Türkiye'de de buna benzer bir dağlımın gelişmesi gerekir. Türkiye'deki bilgi sayarların bölgelere ve boylara göre dağılımı Çizelge 3'te verilmiştir.2

ÇİZELGE 3. TÜRKİYE'DEKİ BİLGİSAYARLARIN BÖLGELERE VE BOYLARA GÖRE DAĞILIMI (HAZİRAN 1971)

Bölgeler

Ankara İstanbul Çukurova öteki Bölgeler

3.500 den az

20 21

3 4

ABD Doları Olarak Aylık Kira

3.600 6.600

6.500 9.600

9.600 den çok

37 30

Kaynak: örs ö. Koksal A. Uykal T. s. g. y.

Türkiye'de delikli kartın 30 yılı aşkın bir geçmişi vardır ve ilk elektronik bilgisayar oldukça erken. 1960 yılında kurulmuştur. 1966 yılına değin kuru lan 14 bilgisayarın tümü kamu kesimindedir. Eğitim kuruluşlarımız da bilgi sayarın ülkemize girişinde, öncülük yapmışlardır. 1966'dan sonra bankalarla özel kesimde elektronik bilgisayara yönelmiş, endüstri kuruluşlarımızın başlı çaları birer bilgi işlem merkezi kurmuşlardır. Böylece 1967'de ülkede 28 bilgi sayar varken bu sayı yıldan yıla 43. 57, 67 ve 78'e çıkmış, 1972'de 82'yi bul muştur.

ÇİZELGE 2. TÜRKİYE'DEKİ BİLGİSAYAR SAYISININ KAMUSAL VE ÖZEL KESİMLERE DAĞILIMI (EKİM 1972).

1960 1941 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 1969 1970 1971 1972

Kamu Kesimi

1 2 2 3 7 14 19 22 33 39 43 46 46

Bilgisayar Sayısı özel Kesim _

_

2 6 10 18 24 32 36

1 2 2 3 7 14 21 28 43 67 67 78 82

Kaynak: Epir B. Koksal A. Kılan K. Turkish Repon. OECD Seminar on the Problems and Policies of Computerization in Public Administration, Belgrad, 23 25 Ekim 1972. s. 2.

Türkiye'nin 13 Y ıllık Bilgisayar Y atırımı

Kamu İktisadi Teşebbüsleri Reform Komisyonunca hazırlatılan Bilişim Sis temi Altkomisyon Rapor'una göre. 1971 yılında 3.4 milyon dolar bilgisayar harcaması yapılmış, bunun yaklaşık 2 milyon doları yabancı ülkelere akta rılmıştır. Aynı 1971 yılı sonunda, bilgisayar donanımlarının aylık kiraya indir genmiş değeri 280.000 doların üzerindedir. 1960'tan beri bilgisayara yapılan toplam yatırım ise 1970 sonunda 9. 1972 sonunda 16. 1973 sonunda 20 milyon doları bulmuş olmak gerekir. Bu rakam, kalkınma ve çağdaşlaşma ça baları içinde olan. her alandaki örgütlerine çeki düzen verme gereğini duyan ve 1974 bütçesi 80 milyar TL olan Türkiye için ilk bakışta sanıldığı ölçüde büyük değildir. Ne yazık ki bu yatırımı yapan Türkiye bu alandaki insangücü nün önemini kavrayamadığı için edindiği sınırlı donanım olanaklarından da gereğince yararlanabilmiş değildir.

Bilgisayarların yapımcı firmalara ve modellere göre dağlımı, kendi olanaklarımızla toplayabildiğimiz verilere göre. Çizelge 4'te görülmektedir.

Türkiye'nin 1960 1970 yılları arasındaki bilgisayar donanımı yatırımı nın kesimlere göre. yıldan yıla artışın» Çizim 1'de görmek olanaklıdır.

Insangücü

Türkiye'nin elektronik bilgi işlem (EBl) insangücü. eldeki bilgisayar parkını verimlice kullanma olanağı veremeyecek sayıdadır. Nitekim profesyonel bilgi işlem kadromuz 1972'de 418 kişi iken. aynı makineleri verimlice kullanabil memiz için gerekli personel sayısı 700 ile 1000 kişi arasındıdır. Böylece 300 400 kişi arasında yetişmiş, bir ek teknik kadro hemen gereklidir (Çizelge 5).

1 Görüldüğü gibi iki çezelgedeki sayılar arasında farklar vardır, çizelge 1, ülkedeki bilgisayar firmalanndan zaman zaman alınmış bilgilere. Çizelge 2 ise TBTAK'ça destek lenen Türkiye'de Elektronik Hesaplama ve Bilgiişleme. Bugünkü Durum ve Sorunlar (MAG 0E 8/TBTAK) Projesinden elde edilen sonuçlara dayanmaktadır. Bu son kaynağa ilişkin sayılar daha güvenilir olmakla birlikte, iş kesimlerine göre dağılımdaki gelişmenin ilginç olabileceği düşüncesiyle, her iki kaynağa ilişkin sayıları bir arada vermekten çekinmedik.

Collection of Statistical Data on Computer Ma npower in Member Countries. DAS/SRP 71. 33. OEGD. 1971. s. 28. Çizelge'deki sınırlar Türkiye'ye göre uygun görülmüş sınırlardır. Genellikle aytık kira tutarına göre bilgisayarlar şöyle sınıflandırılır: küçük sistemler ayda 7.000 dolardan az, ortaboy sistemler 7 18.000 dolar arası, büyük sistemler 18.000 dolar aylık kira değer leridir.

Elekt.rik Mühendisliği 215

Hem ^teknik elemanların yetersizliği, hem de yönetici kadroların bilişim konu sunda yeterince aydınlatılmamış olmaları yüzünden, uygulamalar, bilgisa yarı gerçekten verimli kılacak bütünleşik bilişim sistemleri biçiminde ele alın mamakta, küçük küçük, bağımsız uygulamalar yeğ tutulmaktadır.

ÇİZELGE 4. TÜRKİYE'DEKİ BİLGİSAYARLAR (1973 SONU)

Yapımcı Firma

Model

Sayı

IBM

360/20

360/25

360/30

340/40

System/3

370/115

370/125

370/135

UNIVAC

NCR

500(mini)

390(mini)

Burroughs

L dizisi (mini)

Hughes

Hewlett Packard

2100 A

116 + 52 mini =

ÇİZELGE 5. MEVCUT VE GEREKLİ EBİ PERSONELİ SAYISI"

Yönetici Sistem çözümleyici Sistem Programcısı Uygulama Programcısı İşletim Şefi

Mevcut Personel Kamu Özel Toplam

42 33 75

27 13 40

113 77 190

60 44 104

249 169 418

Olması Gereken min max

100 150 172 258

43 54 258 387 123 160

696 1009

Açık min max

25 75 132 218

34 45 68 197 19 56

278 591

Kaynak: Epir B, Koksal A. Kılan K, a.g.y., s. 18.

• "min" değerleri hBl merkezlerinin yönetimsel uygulamalar üzerinde günde bir vardiya, "max" değerleri ise günde iki vardiya (16 saat) çalışmaları göz önünde tutularak hesap lanmıştır.

Y ürütülen Uygulamalar

Üniversitelerimizde bilimsel ve teknıkbılimsel konulara ilişkin araştırmalar bil gisayar kullanılarak değerlendirilmekte, istatistik \e matematik sorunlarının çözümünde olumlu sonuçlar alınmaktadır. Özellikle teknik üniversitelerimiz de programlama dersleri de verildiğinden teknik ınsangücü yavaş yavaş bu olanağı değerlendirmeğe başlamaktadır. Üniversiteler dışında da kuruluşla rın çalışma alanlarına ilişkin teknik uygulamalar yapılmaktadır. Bu tür uygula maların çoğalması doğrudan doğruya bilgisayarın kuruluş içindeki varlığının teknik kadrolara duyurulmasına ve olanaklarının tanıtılmasına bağlıdır.

Toplumsal bilimlerde bilgisayar kullanımı pek gelişmemiştir. Bununla birlikte yedi sekiz yıl önce olduğu gibi. toplumsal yapı vb. gibi konularda yapılan soruşturmalara ilişkin bilgilerin bilgisayarda değerlendirilmesi için yurt dışına gönderilmesi dönemi de çoktan kapanmıştır. Nüfus araştırmaları, halk sağlığı, toplum yapısı gibi konularda sürdürülen geniş çapta çalışmala rın istatistiksel değerlendirimi başarılı biçimde yapılmaktadır.

Mühendislik dallarında bilgisayar, üniversitelerin akademik çalışmalar dışında da kullanılmaktadır. Keşif ve ölçümleme işlerinden kritik yol yöntem lerinin uygulanmasına uzanan her türlü alanda bilgisayar kullanımıyle hiz met veren kuruluşlar oluşmuştur.

Bankacılık kesimi Türkiye'de kurulu bilgisayalann önemli bir bölüğünü kullanmaktadır. Buna karşılık bu kullanım daha çok küçük çapta bilgisayar larla yapılan ve gerçek zaman öğeleri olmayan birtakım uygulamaların üze rine çıkmamaktadır. Yine de bilgisayarların Türkiye'de, bankacılık ve sigor tacılık kesimlerinin bu yolda yaptıkları yatırımlara karşılık, hizmet sağladığını belirtmek gerekir.

Hastane yönetimi ve tıp konusunda başlatılmış çalışmalar vardır. Hasta bilgileı inin mıknatıslı kütüklere aktarılmasına, pek sınırlı bir alanda da olsa, başlanmıştır. Hastane yönetimine ilişkin gerçek zamanlı bir sistemin deneme çalışmalarına bile girişilmiştir. Ekranlı göstericiler ve uzakyazıcılarla donatıl mış çok iş düzeninde çalışan bir sistemin işletiminde ortaya çıkan teknik so runlar çözülmüş gibidir. Yönetimsel sorunlar ise ortadadır. Bütünleşik Hastane Bilişim Sistemi adını taşıyabilecek bir sistem ancak örgütteki yönetici kadro ların bu yolda kesin işbirliğiyle geliştirilebilir. Bunu sağlamak üzere gerekli eğitim ise ancak adım adım bir yaklaşımla sağlanabilmektedir.

Savunma ve askerlikte Türkiye'de bilgisayar iki ayrı yoldan kullanılmak tadır. Genel Kurmay Başkanlığında bir bilgi işlem merkezi kurulmuş ve çalış maktadır. Bu konuda daha yüksek verim insangücü sorununun çözülmesi, örgütsel sorunların ele alınması ve üst düzeydeki komutanların soruna önemle eğilmeleriyle olanak kazanacaktır. Türkiye'de kurulu bilgisayarların en büyük lerinden 12'sini kapsayan ve NATO'nun NADGE hava savunma sisteminin parçası olan şebeke ise gerçek zamanlı bir uygulama ile yurt güvenliğini ko rumaktadır.

[} »ettin 8 Kir s

| JJt»**LA*

D

1 TOKAM T KÎRA 1 YATIRIMI

J 1 1 fl fi (1 İ M

YILLAR

Ç i l i m 1. Türkiye'de Kurulu Bilgisayar Donanımlarının Kesimlere Göre Gelişmesi (Aylık Kiraya İndirgenmiş Değerler).

Yönetimsel uygulamalar, Türkiye'de kurulu bilgisayarların hemen hep sinin az çok kullanıldıkları konudur. Burada da sorun, bu uygulamaların gün delik işletimsel işlerin yanı sıra, stratejik yönetimsel işlere katkı sağlayıp sağlayamamalarındadır. Büyük çapta bütünleşik bilişim sistemi uygulaması henüz ülkede görülmemekle birlikte, özel kesimde birkaç kuruluşun başarılı sonuçlar sağlayan uygulamaları görülmektedir. Yönetimsel uygulamalar, genellikle, personel bordroları, stok denetimi, muhasebe, faturalama işleri vb. gibi konuları kapsamaktadır.

Petrokimya endüstrisinde, enerji dağıtımında, kitaplıklarda ve havayol ları yönetiminde, kentlerin kamu hizmet örgütlerinde de bilgisayar kullanı mına geçilmiş ya da geçmek üzere çalışmalara başlanmıştır.

Elimizdeki 1971 sonuna ilişkin bilgilere göre1 kamu kesimindeki bilgi sayarların ana iş konularına göre kullanım yüzdeleri şöyledir:

' Bu bilgiler, yukarıda adı geçen MAG ÖE 8/TBTAK araştırma projesi için toplanan ayrıntılı bilgilerden alınmıştır. Kasım 1 971 tarihli Türkiye EBl Merkezleri Kılavuzu her her ne kadar bu araştırmada toplanan bilgilerin bir dökümünü yapıyorsa da, daha ayrın tılı sonuçların 1973 sonuna dek henüz yayınlanamamış otması üzücüdür.

Sayışım (muhasebe) Yönetim işlerine ilişkin hesaplar İstatistik uygulamaları Mühendislik uygulamaları Personel yönetimi

% 49 % 22 % 19 % 18 %2

Endüstri Kesimlerine Göre Dağılım Endüstri kesimlerine göre Türkiye'deki bilgi işlem donanımlarının (bilgisa yar ve çizelgeleyicıler) ayrıntılı dökümü de Çizelge 7'de verilmiştir.

Toplu Durum ve İleriye Bakış

Herbir uygulama türünde çalışma yapan merkezlerin toplam merkez sayısına oranı Çizelge 6'da verilmiştir.

ÇİZELGE 6. EBİ MERKtZLERİNDEKİ İŞ TÜRLERİ (1971 SONU)

Uygulama Türü

Uygulayan Merkez Sayısı

Toplam Merkez Saysına Oranı

işletme Muhasebesi

istatistik

Maliyet Muhasebesi

Stok Denetimi

Maaş ve Sigorta Bordroları

Faturalama

Üretim Planlaması Denetimi

Personel Yönetimi

Müşteri Hesapları

Genel Muhasebe

Şubelerarası Mutabakat

Ekonomik Planlama

Pazarlama Çözümlemesi

Mali Planlama

Mühendislik Uygulamaları

35.7 49.1 16.0 36.6 55.4 33.0

9.8 23.2 25.9 21.4 12.5

5.3 33.5

3.5 12.5

Kaynak: Aktaş Z. et al. "Ulusal Yazılım Kitaplığı Nedir ve Neden Gereklidir?'1, Türkiye Bilişim Derneği Haberleri, Sayı 6. Temmuz 1973. s. 26.

ÇİZELGE 7. ENDÜSTRİ DALLARINA GÖRE EBİ MERKEZLERİ (TEMMUZ 1972)

Endüstri Dalı

Merkez Sayısı

Toplam Merkez Sayısı

Çıkartım Endüstrileri

Bu gözden geçirmede ortaya çıkan görünüm şudur: Belli başlı uygulama alanlarından çoğunda, bilgisayar kullanımına Türkiye gereksenim duymuş, birden çok firmanın ürettiği 100 dolayında bilgisayar edinmiş, gündelik iş letimsel uygulamaların üstesinden, yabancı uzmanlara başvurmadan kendi teknik elemanlarıyle gelebilmiştir. Bu elemanların sayıca ve nitelikçe güç lenmesi ise bütünüyle bir kadro ve personel politikası sorunudur. Ülke çapın da önem taşıyan bütünleşik sistemlerin gerçekleştirilmesi, bütün örgütlerin yeni koşullara elverişli biçimde yeniden düzenlenmeleri, yöneticilerin çağ daş yönetim teknikleri konusunda gereğince yetiştirilmelerine de bağlıdır. Bu bakımdan. Türkiye'de bilgisayar kullanımının daha yaygın ve başarılı bir düzeye çıkarılması, her şeyden önce, bir insangücü ve eğitim sorunudur. Makine olanağı ikincil önemdedir.

Türkiye'de bilgisayarın geleceği, doğrudan doğruya ülkenin büyüyen ekonomisi ile kamu ve iş yönetiminde, ekonomik ve toplumsal değişmeyle bağdaşabilecek çağdaş tekniklerin uygulanmasına bağlıdır. Ülkenin içinde bulunduğu devingen (dinamik) durum göz önünde tutularak ve 22 yıllık kalkınma stratejisinin amaçları ile ilkelerine uygun olarak yapılan bir kestirim de, 1995 yılında ülkede 3 4.000 bilgisayar bulunması gerektiği, bu bilgisa yarları gereğince kullanabilmek için de 41 63.000 kişilik bir bilişim insangücü yetiştirmek zorunluğu. Ekim 1972'de DPT'ce OECD'ye sunulan raporda be lirtilmiştir (Çizelge 8).

ÇİZELGE 8. TÜRKİYE'NİN BİLGİSAYAR VE İNSANGÜCÜ GEREKSENİMİ (1971 1996)

Bilgisayar sayısı

min maks

min

İnsangücü maks

1971 1972 1974 1975 1980 90 100 250

1985 1990 1995 600 1 .600 3 .000

78 82 120 160 400

900 2 .000 4 .000

760 1 .200 5 .150 8 .150 21 .000 41 .300

394 418 1 .000 1 .600 7 .100 11 .200 28 .200 63 .400

Kaynak: Epir B. Koksal A. Kılan K. a.g.y.. s. 7.

Tarım

Madencilik

Yapım Endüstrileri

Besin '

Dokuma

Giyim

Basım

Kimya, lastik, plastik, ilâç

Petrol

Keramik. çimento, cam

Demir, çelik

Makine, metal

Elektrik

Hizmet Endüstrileri

Kamu hizmetleri (elektrik, su. havagazı)

Ticaret

Ulaştırma

Bankacılık ve sigortacılık

Kamu yönetimi

Sağlık

Toplumsal hizmetler

Bilgi işlem servis büroları

Öteki hizmetler

Kaynak: Aktaş Z. et al. a.g.y.. t. 26.

KAYNAKLAR

1. Elektronik Bilgi İşlem Makineleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu, DPT. 1973.

2. Türkiye'de Bilgisayar Kullanımına İlişkin Sorunlar Raporu, TBD Haberleri Sayı 2. Temmuz 1972.

3. Kalkınma Sorunu ve Bilgisayar, Koksal A. TBD Haberleri Seyı 6. Temmuz 1973.

4. Ulusal Sorunlar ve Bilişim' Teknikbilimi örs Ö. TBD Haberleri Sayı 2. Temmuz 1972.

6. Kamu Yönetimine Bilgi Sağlamak Üzere Türkiye'nin Koşullarına Uygun bir Çalışma Programı. Örs Ö. Koksal A. Uykal T. Elektrik Mühendisliği. Haziran 1971.

6. Kamu iktisadi Teşebbüsleri. Yönetmi İçin Bilişim Sistemi Alt Komisyon Raporu. örs Ö. Koksal A. Uykal T. Kamu İktisadi Teşebbüsleri Reform Komisyonu. Haziran 1971, Ankara.

7. Bilgisayar Kullanımı Yöneticiler Toplantısı ve Semineri. Millî Prodüktivite Merkezi

Yayınları: 118. 1973.

8. Türkiye'de Elektronik Hesap Makinelerinin Kapasite ve Kullanım Durumu Raporu

Özeti, Cüneyt Olgaç. DPT Yayın No. 734. Ekim 1968.

9. Bilişim Özel Sayısı. Elektrik Mühendisliği. Cilt 15. Sayı 176 177. Ağustos Eylül 1971. 10. Türkiye Bilişim Derneği Haberleri. Sayı 1 2. TBD. 1972 73.

8 1 . Türkiye Elektronik Bilgi İşleme Merkezleri Kılavuzu. Uzsoy Ş. Z. TBTAK, Kasım 1971.

12. Bilgisayarların Getirdiği Olanaklar. Kullanım Alanları ve Türkiye'deki Durum, Koksal A. Hacettepe Üniversitesi. Kasım 1971 (teksir).

13. Problems and Policies of Computerization in Public Administration, OECD Seminar. October 1972, Belgrad. (Türkiye, Yunanistan İspanya. Portekiz ve Yugoslavya rapor ları).

14. The Applicatiori of Computer Technology for Development, Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Toplumsal İşler Dairesi, New York 1971 (E. 71. II. A. 1).

15. Controlling the Acçuisition of Computer Eçuipment for Use in the Public Sector and Making More Effective Use of Currently Available Computer Eau/pment King

T. J. Public Administration Division. United Nations. Aralık 1971.