KEBAN OLAYI DIŞA BAĞIMLILIĞIMIZI AÇIKÇA ORTAYA KOYAN BİR ÖRNEKTİR

;

.**L

•'/<• . ' ~ \

keban olayı dışa bağımlılığımızı açıkça ortaya koyan bir örnektir

Keban Hidroelektrik Santralının istffist* g»l«n axıza2ar so

nucu devre dışı kalması üzerine, gerçek nedenleri kamuoyun

dan gizlenmek istenen bu olaya aç*itZ.ıJt g*tixnsfc taere Oda

mızca bir basın toplan t I S I rîözeniesâi. Toplantıda, aşağıda

ki açıklamalar yapıldı.

•'

Elektrik Enerjisi Üretimi yönün den ötedenberi darboğazlar i çinde bulunan ülkemi «de caerji sorunu, Keban Hidroelektrik , Santralının devreden çıkmış ol ması nedeniyle bugünlerde daha büyük boyutlara ulaşmıştır. Ke ban santralının devre dışı kal ması kamuoyuna basit bir teknik arızaymış gibi gösterilmektedir. Oysa konu özünde dışa bağımlı ekonomik modelin zorunlu so nucu olan enerji politikası a çısından değerlendirilmelidir.

DIŞA BAĞIMLILIK ve KEBAN

Doğal kaynaklarımıza dayalı e nerji politikasının savunucusu olarak Odamız, hidrolik potan siyelimizin en verimli biçimle kullanılmasından yanadır. Ancak, Keban projesi gerek yer seçimi ve fizibilite etütlerindeki ha talar, gerekse dış finansman işleyişinin getirdiği çeşitli sakıncalar yüzünden sürekli su sızdıran büyük bir havuz duru muna getirilmiştir.

. Blakttik Mühendisliği 215

Keban projesi dışa bağımlılığı mızı açıkça ortaya koyan bir örnektir. 1954 yılında Keban Boğazında temel araştırmalarına geçilmiş, Amerikan teknik yar dımı uyarınca Amerikan EBASCO firmasına ülkemizin elektrik e nerjisi ihtiyacının nasıl kar şılanacağının araştırması yap cırılmış, Keban Gökçekaya ba raj l a n en uygun çözüm olarak görülmüş ve anılan firmaya ke sin projeler hazırlatılmıştır. Dünya Bankasından alınan kredi gereği, EBASCO'ya proje hizme tinin yanısıra müşavirlik ve kontrollük görevi de verilmiş tir. Bu üç hizmetin tek bir firmaya verilmesinin sakıncala rı tartışılmayacak kadar açıktır.

lı 2 ünite ile montajı sürdürü len 3'üncü ünite çalışamaz du ruma gelmiştir.

28.10.1974 günü 1'inici ünitenin uyarma sistemi montaj hatası yüzünden yanmıştır.

Yine montaj hatası yüzünden, ge neratör şaftındaki salınım, ya taklarda fazla ısınmaya neden olmuş ve çalışması tehlikeli görülen 2'nci ünite de 16 kasım 1974 günü devre dışı bıra kılmıştır.

Montaj L sürdürülen ve henüz ü retime geçmemiş olan 3'üncü ü nite ise deney çalışmalarındaki kurutma işlemi sırasında gene ratör sargıları yanarak kullanı lamaz duruma gelmiştir.

MÜŞAVİR FİRMA BÜYÜK HATALAR YAPMIŞTIR

Aceleyle seçilen baraj yerinin jeolojik bakımdan baraj yapımına elverişli olmadığı yapılan son daj ve enjeksiyon çalışmalarıy la bugün de doğrulanan Keban projesinde, EBASCO firması, ay rıca, santralın projelendiril mesinde de kelebek vana ve yedek elektrojen grubu sistemlerinin unutulması gibi büyük hatalar yapmıştır. Türkiye'de ağır e lektroteknik makine ve teçhiza tı üretilemediği için, diğer ü retim, iletim ve dağıtım sistem lerinin yatırımlarında olduğu gibi, çeşitli firmalardan ithal edilen teçhizatın uyumluluğu da sağlanamamıştır.

Kâr amacıyla ülkemize geri bir teknoloji sokan müşavir firma, Keban şantiyesinde meslekle il gisi olmayan, eğitim düzeyi dü şük, yeteneksiz yabancı eleman ları 50 90 000 TL arasında çok yüksek ücretlerle sorumlu mev kilerde çalıştırmıştır. Beton ağırlık barajındaki temel blok ların çatlaması firmanın şanti ye sorumlularının yetersizliği ne örnektir. Personel Yasasının öngördüğü istihdam politikası içinde çok düşük ücretlerle ça lışmak durumunda bırakılan yer li teknik elemanlar ise, uyarı ları gözönüne alınmayarak etki siz hale getirilmişlerdir.

KEBAN'DA SON DURUM

Projenin yukarda anlatılan ge lişiminin doğal bir sonucu ola rak bugün Keban'da şebekeye bağ

Elektrik Mühendisliği 215

Enjeksiyon, sondaj, inşaat ve deney çalışmaları devam eden bu santraldaki bütün arızalardan yabancı müşavir ve müteahhit firmalar sorumludur. Bu tür arı zaların birbirini izlemesine rağmen ve yakında montajı tamam lanacak olan 4'üncü ünitede de aynı arızaların meydana gelme olasılığı ortada iken, halen Keban'da faaliyette bulunan ya bancı firmalar aynı yeteneksiz teknik elemanları kullanmakta, aynı projelere ve teçhizata sa dık kalarak çalışmalarına devam etmektedirler.

Buna karşılık, bu işleyişin so rumlularından bugüne kadar he sap sorulmadığı gibi, hiçbir önleyici tedbir de alınmamakta dır.

ENERJİ KISITLAMASININ NEDENLERİ

Ülkemiz çıkarlarına ters düşen bir enerji politikası uygulama sıyla, 1970'lerdeki enerji ta lebinin karşılanmasında Keban barajına bel bağlanmıştır. 1965 yılında yapımına başlanan ve 1970'de bitirilmesi öngörülen Keban Hidroelektrik Santralının çeşitli nedenlerle zamanında işletmeye giremeyeceği Odamız tarafından da belirtildiği hal de, enerji planlamasında köklü hiçbir tedbir alınmamış, üreti mi pahalı fuel oil ve gaz türbi ni santralları kurulması adeta zorunluymuş gibi gösterilmiştir. Bu dönem içerisinde enerji açı ğını kapatacak linyit santral ları kurulabilirdi. Bunların yanısıra yedeksiz ve kesinti siz çalışmak durumunda kalan santrallar, gerekli bakım yapı

lamadığı için giderek daha faz la arızalanmış tır. Keban'la birlikte Seyitömer ve Gökçekaya santrallarındaki arızalar nede niyle enerji üretiminde X 24 oranında bir azalma meydana gel miş ve enerji kısıtlamasını zo runlu kılan bugünkü duruma ge linmiştir.

ENERJİ POLİTİKASI GENEL POLİTİKADAN AYRI DÜŞÜNÜLEMEZ

Dışa bağımlı ekonomipolitiğin uygulandığı ülkemizde, bu yapı içinde kalındıkça, enerji soru nuna ülke çıkarları doğrultu sunda; gerçekçi ve uzun vadeli bir çözüm getirilemeyeceği an laşılmıştır. Ancak, Elektrik Mühendisleri Odası olarak ülke mizin ve halkımızın zararına işleyen her yatırımın karşısı na çıkmayı, sorunları halkımıza ayrıntıları ile açıklamayı her zaman kaçınılmaz bir görev say maktayız.

İki kat maliyetle 10 yılda bi tirilemeyen Keban, şu gerçekle ri bir kez daha vurgulamaktadır:

Keban ve benzeri dev yatırım lar Dünya Bankası gibi finans merkezlerinin zorlamasıyla salt kâr amacı güden yabancı firmaların denetimine bırakıl makta, bu da proje, malzeme ve montajdaki sömürünün yanı sıra işletmede büyük aksak lıklar doğurmaktadır.

Yabancı yeteneksiz teknik e lemanların yüksek ücretle ça lıştırılması, yerli teknik e lemanların böyle büyük proje lerin dışında tutularak tek nik yönden gelişme olanakla rından yoksun bırakılmasına ve dolayısıyla gizli işsizli ğe neden olmaktadır.

Yabancı müşavir ve müteahhit firmalar etüt, proje, montaj işlerinin tümünü üzerlerine alarak her türlü denetimden kurtulmakta, böylece, maddi kayıpların yanında geri tek noloji ve kötü malzeme de it hal edilmiş olmaktadır.

KEBAN OLAYI ULUSLARARASI SER MAYE SÖMÜRÜSÜNE SOMUT BİR ÖR NEKTİR. BU OLAY, ÜLKEMİZ ÇI KARLARININ ANCAK KENDİ GÜCÜ MÜZLE KORUNABİLECEĞİ GERÇEĞİ Nİ AÇIKÇA ORTAYA KOYMAKTADIR.