MÜHENDİSLİK DÜNYASI

uygu! amal ar

SICAKLIK FARKINI

SEZEN D İYOTLAR

Sıcaklık ölçen birçok aygıtta iletken bir german yum diyotunun üzerinde düşen gerilimin sıcaklıkla doğrusal olarak değişiminden yararlanılır.

Şekil l'de ise ters doyma akımının sıcaklık ile logaritmik değişiminden yararlanarak sıcaklık far kının ölçümünde kullanılabilecek bir devre görül mektedir.

Sırasıyla Dİ diyotu Tl, D2 diyotu T2 °C sıcaklık ta ise devrenin çıkışı, (TJ T2) farkı ATı 2 ola rak belirlenen bir fark eşiğine ulaşıp geçerse ko num değiştirmektedir. Burada verilen devrede ÛTı 2 13 C dır, yani (TI T ) 13°C dan büyükse devre ' nin çıkışı karşılaştırıcının alçak konumundadır; (T1 T2) 13 C'ı aşınca devrenin çıkışı yüksek ko numa geçer.

Devre 20 C 120 C arasında doğrusal olarak çalışır.

İki diyot ve iki direnç bir köprü oluşturmaktadır, tki eşit direnç işlem yükseltecinin evirici girişi ne bir referans gerilimi uygulamaktadır. İşlem yük seltecinin öbür girişi ise sıcaklıkla değişen bir gerilime bağlanmıştır. Aynı sıcaklıkta Djin ters

D,

1N7S9A (12V)

TOkil

ÇIKIŞ

X

. • v . V?

Şekil 1. Isı karşılaşana

doyma akımı i l e D2 nin ters doyma akımı genellikle birbirinden farklıdır ama Şekil 2. de görüldüğü gi bi her ikisinin de sıcaklıkta değişimi logaritmik akım ekseni kullanıldığında doğru verir. Böyle iki diyotun seri bağlanma durumunda içlerinden geçen ters akım e ş i t olmakla birlikte genel olarak üzer lerinde düşen gerilim e ş i t olmayacaktır. Ancak be l i r l i bir ı s ı farkında (ATı 2) bu iki gerilim e ş i t olacak ve karşılaştırıcı devrenin eşik değeri elde edilecektir.

Farklı diyot ç i f t l e r i farklı eşik" değerleri verecek t i r . Eşit sıcaklıkta e ş i t ters akım veren diyotlar seçilirse ATı^ yi 0°C yapmak da olanaklıdır.

İşlem yükseltecinin alan e t k i l i tranzistor g i r i ş l i olması da köprünün yüklenmemesi için çok önemlidir.

IŞIK YAYAN DİYOTLARIN T MOY ÇIKIŞLARIYLA SÜRÜLMESİ

D, , D2 , 6V ters gerilimde

Işıkyayan diyotlu gösterge

20 40 60 90 100

Sıcaktık (°C)

Şekil 2. Ters öngerilimde diyotlardan geçen akım (Electronics, 25 Temmuz 1974)

Tamamlamalı Metal Oksit Yarıiletken (TMOY) mantık dizgesinin çıkışına birkaç ışıkyayan diyot göster ge olarak bağlanacaksa, göstergede harcanan güç ge riye kalan bütün devredeki güçten çok daha fazla olabilir.

Dört ı ş ı k l ı bir göstergede parlak yanması için her ışıkyayan diyotun 15 mA'den fazla akım istediği düşünülürse, 4 ışıkyayan diyot için 60 mA'lik akım ve 4 yüksek akımlı TMOY e v i r i c i s i gerektiği anla şılır.

Akım harcanmasını azaltmak için şekilde görüldüğü gibi 20 mA'lik bir akım zinciri düşünülebilir. PNP tranzistoru, TMOY çıkışının yüksek değeri i çin, NPN tranzistoru ise alçak değeri için ışıkya yan diyotu yakacaktır. Çıkışların diğer konumunda tranzistorlar doymada olduğundan ışık sönecektir. Tranzistorların 300 yA'den az bir taban akımıyla sürülebileceği düşünülürse yüksek akımlı TMOY e viricilerine gerek olmadığı da anlaşılır.

(Electronics, 25 Temmuz 1974)

ZAMANDAS SERİ BİLGİ İLETİM DİZGESİ

İŞLEM YÜKSELTEÇLİ DEVRELERİ BESLEMEK IC1N GÜC KAYNAĞI

Taşıyıcı frekans kullanılmıyan seri bilgi iletim dizgelerinde seri bilginin zamandaş (synchronous) olarak iletimi genellikle iki hat üzerinden yapı lır. Hatlardan biri seri bilgiyi, diğeri saat bil gisini taşır. Şekil 1' de tek hat kullanarak seri bilgi ve saati iletebilen bir dizge gösterilmekte dir.

Bileşik

Şekil 1. Bir tek hattan hem veri hem de saat bil gisini iletmek için kullanılan düzen.

İşlem yükselteçli devreleri beslemek için + 15 ve 15 V kararlı gerilim verebilen bir güç kaynağı devresi şekilde verilmiştir. Bir tek dayanak (referans) elemanı kullanıldığından artı ve eksi çıkışlar bir birlerini çok iyi izler. Devrede kaynak çıkışların dan beslenen bir 747 işlem yükselteç çifti kulla nılmaktadır. Çıkış akımı Tl ve T2 tranzistorları nın uygun biçimde seçilmesiyle (Tl ve T2 tranzis torları Darlington bağlantılı bir kaç tranzistor olabilir) istenilen değere kadar yükseltilebilir. Çıkıştaki dalgalanmanın (ripple) tepeden tepeye genliği 1 mV civarında olmaktadır.

Artı gerilimin alındığı Tl tranzistoru düzensiz (unregulated) 20 V ile öngeril imlenmekte, hata yükselteci olarak çalışan Yİ yükselteci ile çıkış geriliminin ayarlanan değerde sabit kalması sağ lanmaktadır.

Şekil 2. Dizgenin değişik noktalarındaki dalga biçimleri.

Gönderme ucunda seri bilgi ve saat DIŞARAN YA DA (exclusive OR) geçiti i l e toplanarak bileşik bil gi elde edilmekte, elde edilen bileşik bilgi hat ta verilmektedir.

Alma ucunda, alınan bileşik bilginin inme ve çık ma noktalarında tetiklenen benzer iki tekkonumlu multivibratör (TKM) düzeneği bulunmaktadır. TKM çıkışlarının VE'lenmesiyle alman bilgiyi gerekli devrelere aktaracak yeni saat b i l g i s i elde edilir. Yeni saat bilgisinin elde edilebilmesi için TKM1le rin darbe genişliğinin gönderilen saat b i l g i s i dar be genişliğinden daha uzun olma zorunluluğu vardır. Şekil 2'de dizgenin değişik noktalarındaki dalga biçimleri verilmiştir.

(Electronic Engineering, Temmuz 1974)

Tek dayanak (referans) elemanı ile artı ve eksi gerilim veren güç kaynağı

Eksi çıkışı denetliyen Y2 yükselteci gerilim izle yici olarak çalışmaktadır. T2 tranzistoru Tl 'e benzer biçimde öngerilimlenmektedir. Y2 yükselte ci çıkışının eksi kaynak gerilimine daha yakın ol ması için T2 nin öngeril im direnci Tl 'inkine göre daha düşük seçilmiştir. Aynı devre yaklaşımı, uygun değişikliklerle işlem yükselteç devreleri dışında, çift kaynakla çalışan devrelerin beslenmesi için gerekli kaynakların ta sarımında da kullanılabilir.

(Electronics 3 Ekim 1974)

uygul amal ar

TARAMA ÜRETECİ

555 Zamanlayıcısı, RC devresindeki sıgaç geriliminin üstel olarak değişmesine duyarlı olarak dalga şe killeri üretir (*). Normal bir bağlantıda sığaç, direnç üzerinden RC zaman sabitiyle üstel olarak dolar. Sığaç gerilimi kaynak geriliminin 2/3 sine ulaşınca aniden boşalır. Sığacın tekrar dolmaya başlaması için devrenin tetiklenmesi gerekir. RC devresindeki direnç yerine sabit bir akım kay nağı kullanılırsa sığaç üzerindeki gerilim doğru sal olarak yükselir. Devrenin bu özelliğinden ya rarlanarak çok doğrusal bir tarama (sweep) ürete ci yapılabilir. Şekilde böyle bir üreteç devresi verilmiştir.

Direnç yerine I değerinde bir akım kaynağı konur sa sığacın dolma süresi (sığaç geriliminin 0 V'tan 2 Vcc/3 değerine ulaşma süresi)

t = 3Vcc • C/21

(D

eşitligiyle v e r i l i r . Şekildeki devreye göre

I = (Vcc VE)/RE

(2)

= (Vcc VB VBE)/RE

dir. Vg£ nin çok küçük olduğu varsayılırsa :

I (Vcc VB)/RE

(3)

(*) 555 zamanlayıcısı ile ilgili geniş bilgi Elek trik Mühendisliği dergisinin Kasım 1974 sa yısında verilmişti.

555 Zamanlayıcısı ile yapılan tarama üreteci

olur. V B , kaynak gerilimiyle doğrudan doğruya orantılı olduğundan

I = (Vcc kVcc)/R

(4)

yazılabilir. Son eşitlikte K = Vg/Vcc dir.

Akım değerini veren (4) eşitliği (1) de yerine konursa sığacın dolma süresi, yani tarama süresi

t = 2CR /3(l k)

(5)

olarak bulunur. Bu eşitlikten tarama süresinin

V » Vg varsayımıyla kaynak geriliminden bağım

sız olduğu görülmektedir.

Sabit akım değeri, 555 zamanlayıcısındakı karşı laş tırıcının gerektirdiği giriş akımından çok yük sek olması için 1 pA den fazla seçilmelidir.

(Electronic Engineering, Eylül 1974)

i SIKYAYAN D İYOTLU VURU FREKANSI BULMA AYGITI

Basit ve kolay kullanılabilir bir vuru frekansı (beat frequency) bulma devresi şekilde gösteril diği gibi yapılabilir. Devre müzik aletlerinin a kortlanması ve buna benzer frekans ayarlama gerek tiren uygulamalarda kullanılabilir.

Referans frekansı ve buna eşitlenecek frekans yu karı aşağı sayıcının (74193) yukarı.ye aşağı say ma girişlerine uygulanır. Toplam sayma giriş fre kanslarının değerlerine bağlı olarak, ya aşağı ya da yukarı olur. Giriş frekanslarının.eşit olma du rumunda sayıcı yalnızca iki konum arasında değişir.

Sayıcının aşağı ya da yukarı sayması, ya da iki konum arasında değişmesi, giriş frekansları hak kında bilgi verir. Bu bilgi 74155 kod çözücü dev resine bağlı IYD'lerden izlenebilir. Fİ frekansı nın F2 den yüksek olması halinde sayıcı yukarı

Vuru frekansı bulma aygıtının devresi saymaktadır. Bu durumda IYD ler saat yönünde dö nerek yanarlar. F2 nin Fİ'den yüksek olma duru munda IYD lerin yanma sırası saat yönünün tersi dir. Giriş frekanslarının eşit olması halinde dön me yoktur, yalnızca bir lamba yanar söner. Dönme hızına göre frekansların birbirine yakınlık dere cesi gözlenebilir.

(Electronics 11 Temmuz 1974)

haberler

yayınlar

DÜNYA BANKASI

KARAKAYA BARAJI KREDİSİNİ DURDURDU

Dünya Bankası Doğu'da kurulacak olan Karakaya Barajı ile ilgili krediyi durdurmuş, durdurma gerekçesi olarak da barajın yapımı için Irak ve Suriye'nin onaylarının henüz alınmamış olmasını göstermiştir. Türkiye ise Dünya Bankasına Dicle ve Fırat'tan yararlanmakta olan Irak ve Suriye' nin düşüncelerinin alınması konusunun başka, Ka rakaya Barajının inşasının başka sorun olduğunu belirtmiştir. Türkiye ile Dünya Bankası arasında bu konudaki tartışma halen sürmektedir.

Karakaya Barajının dış finansmanı 350 milyon do ları bulmaktadır. Dünya Bankasının bu kadar tu tan finansmanın ne kadarını karşılayacağı tar tışılmakta iken, Bankanın krediyi tamamen dur durması dikkat çekici görülmektedir. Türk yet kililere göre Dünya Bankası uluslararası bir fi nansman kaynağıdır. Sorunları da bu açıdan gör mek zorundadır.

Amerika'da Dünya Bankasında baş uzman olarak ça lışmakta olan Atilla Karaosmanoğlu Karakaya Ba raj ıyla ilgili ilk toplantıya katılmış, Karaos manoğlu bu toplantıda Türk Hükümetinin görüşle rini savunmuştur. Karaosmanoğlu daha sonraki toplantılara alınmamıştır.

Dünya Bankasının Karakaya Barajıyla ilgili so run nedeniyle ortaya çıkan bu tutumu Türkiye1 de ilgilileri düşündürmeye başlamıştır. Söylen tilere göre Doğu Anadolu'nun en büyük yatırım larından olan Karakaya Barajı dış finansmanının uluslararası ihaleye açılarak sağlanması da muh temeldir. Bu ihaleye Doğu Bloku ülkeleri katıl dıkları takdirde Dünya Bankasının o zamanki tu tumunun ne olacağı merak edilmektedir.

öne sürüldüğüne göre Dünya Bankasından alt ka demelerde çalışan bazı Arap uzmanlar, Dünya Bankasının Karakaya Barajındaki bu son tutumun da etkili olmaya çalışmışlardır.

(Yeni Ortam, 29 Aralık 1974)

YENİ YAYIMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 1010 TS 1224 TS 1304 TS 1403

Telli Olmayan (Tip 2) Potansiyo metreler Katı Elektriksel Yalıtma Madde lerinin Dielektrik Sabit ve Alternatif Akım Kayıp Karak teristikleri Şekil Toleransları ve Konum To leransları.Birinci Bölüm: Genel Esaslar, Semboller, Resimler Üzerinde Göstermeler Plastikler Elektrik Yalıtkan lık Direnci, Hacim ve Yüzey Ya lıtkanlığının Tayini İçin Deney Metotları

13 TL 21 TL 12 TL

6 TL

S BANDINDA YIG KRİSTALİNDE UYARILAN YAVAŞ DALGA MODLARI YARDIMI İLE KIZILÖTESİ LASER HUZMESİNİN SAPTIRILMASI VE MODÜLASYONU

Dr. Bingöl YAZGAN, TBTAK Mühendislik Araştırma Grubu Yayını, 1974, 134 sayfa

Optik frekanslarda haberleşme dizgelerinin ger çekleştirilmesi konusundaki araştırmalar büyük yoğunluk kazanmakta. Bu dizgelerde küçük verici gücü ile çok büyük bir yönelticilik sağlanabil mekte; frekans bandı mikrodalga dizgelerine o ranla 10^ 10^ kat daha geniş olabilmektedir. Bu kadar geniş bir banda çok sayıda taşıyıcı yer leştirerek geleceğin yer haberleşme dizgelerinde, bilgisayar iletişiminde, uzay haberleşmesinde ya rarlanma yoluna gidilmektedir. Bu kitabın içeri ğini oluşturan ve TBTAK'ca desteklenen araştır mada kızılötesi frekanslarda (1,15 u dalga boylu) çalışan bir laserin ürettiği huzmenin YIG krista linin yavaş dalga modları yardımıyla saptırılma sı ve modülasyonu kuramsal ve deneysel olarak in celenmiştir.

ENERJİ DAĞITIMI

1. Bölüm Dağıtım Şebekeleri

Nusret ALPERÖZ, ÎDMMA Yayını, 1974, 178 sayfa, 20 TL.

İstanbul Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademi si Elektrik Bölümünde okutulmakta olan Enerji Dağıtımı dersinin programın iygun olarak yazıl mış olan kitapta dağıtım şebekeleri incelenmiş tir. Bu amaçla önce dağıtım şebekelerinde kulla nılan başlıca gereçler (kablo ve iletkenler, di rekler, izolatörler, sigortalar, topraklayıcı lar) tanıtılmıştır. Daha sonra şebeke tipleri, elektrik'.s çalışan çeşitli araçların şebeke üze rindeki etkileri, iletkenlerin gerilim düşümüne göre boyutlandırılması, dalbudak şebekelerin he sabı, ağ şebekelerin hesabı konuları işlenmiş tir. Kitabın sonuna bir enerji dağıtım projesi nin yapımı için gerekli olan başlıca sayısal çi zelgeler eklenmiştir.

TS 1460 TS 1472 TS 1735

Anma Gerilimi 1000 V'tan Yüksek Olan Elektrik Hava Hatları İçin Cam İzolatörler Evlerde ve Benzeri Yerlerde Kul lanılan, Elektrik Aletlerine Ait Anahtar ve Komütatörler Eşeksenli (Koaksiyal) Kabloların

Karakteristik Empedansları ve

Boyutları (Yüksek Frekanslarda Kullanılan Kablolar İçin)

13 TL 18 TL

2 TL