KAMU YATIRIMLARININ FİNANSMAN SORUNLARI

KAMU Y ATIRIMLARININ

FİNANSMAN SOIURURI akın ilkin

GÎRÎŞ :

Ülkemizde, yatırım harcamaların da planlı dönemde önemli artış lar meydana gelmiştir. 1962 yı lında yatırım harcamalarının GSMH'ya oranı Z15.1 iken, 1967 yılında X 18,4'e ve 1972 de X 21,0'e yükselmiştir. Yalnız bu artışlar her bir plan döne minde de plan hedeflerinin al tında kalmıştır.

Yatırım harcamalarının kaynakla rı, birinci planda sabit serma ye yatırımlarının (GSMH'nın or talama X 18,3'ü) % 14,8'inin iç tasarruflardan ve X 3,5'inin dış kaynaklardan karşılanması öngö rülmüştür. Fakat uygulamada sa bit sermaye yatırımları GSMH'nın ortalama X 16,0'ına ulaşabilmiş ve bunun X 14,2'si iç, X 1,8'i de dış kaynaklardan sağlanmıştır, tkinci planda GSMH'nın ortalama X 12,3'ünün sabit sermaye yatı rımlarına ayrılması, bunun X 19,4' ünün iç tasarruflardan, X 1,9'nun dış kaynaklardan sağlanması öngö rülmüştür. Fakat uygulamada ikin ci plan döneminde sabit sermaye yatırımları GSMH'nın X 19,3'U b ranında kalmış ve bunun X 18,0'i iç, X 1,3'ü dış kaynaklardan sağlanmıştır. Üçüncü planda ise, GSMH'nın % 24,2'sinin yatırımla ra ayrılması, bunun % 23,3'ü iç

Akın İlkin, Doç.Dr., 1.0. İktisat Fakültesi

Makine Mühendisleri Odası 1974 Sanayi Kongresi Bildirisi

Tebliğimizde, sanayileşme açısından, kamu iktisadi te şebbüslerinin taşıdığı öne min büyük olması nedeniyle, bu teşebbüslerin durumuna ağırlık verilmiştir. (A.l.)

tasarTurlardan ve % 0,9'unun dış kaynaklardan sağlanması öngörül müştür (* ).

Yukarıdaki açıklamalardan, yatı rım.düzeyinin Birinci ve İkinci Plan hedeflerinden düşük kaldığı, ayrıca iç tasarrufların ve dış kaynakların öngörülen miktarlara ulaşamadığı anlaşılmaktadır. Bu bakımdan üçüncü plan dönemi için öngörülen rakamların gerçekleşe bilme olanaklarının, özellikle oldukça yüksek bir düzeye sap tanmış olması nedeniyle, zor ol duğu söylenebilir.

Toplun yatının Kamu keaiml yıtınmı ÖsdkMİm yatırımı

•UynaJı : Vçllacü

I. Fka Dtaul Fİ» hedefi <3er«efcleaıne

100,0 100.0

İL Fha Döneni rh> hedefi OereeUenMe

100,0 100,0

59,9

52,4

52,6

53,1

40,1

47,6

47,4

«,9

Tablo 1. Kamu ve özel kesim yatırımlarının toplam sabit sermaye yatırım ları içindeki payı

KAMU YATIRIMLARI :

Kamu yatırımlarının toplam ya tırımlar içindeki durumu Tab lo l'de gösterilmiştir.

Tablo l'de görüldüğü gibi kamu kesimi yatırımları Birinci Plan da hedefin altında kalmış, îkin ci Planda ise hedeften daha yük sek olarak gerçekleşmiştir.

Türkiye'de kamu kesimi yatırımla rının özel sektör yatırımlarından daha fazla olmasının başlıca ne denleri şöylece açıklanabilir.

Teşvik tedbirlerine karşın özel kesimin yatırım yapma eğiliminin gelişmemiş olması ve kamu kesimi nin özellikle temel yatırımları kısa sürede gerçekleştirmek zorun da kalması,

Fazla sermaye, geniş bir orga nizasyon ve teknik bilgi isteyen, buna karşılık ancak uzun süreler sonunda kâr getirebilen veya hiç getirmeyen eğitim, sağlık, ulaş tırma, enerji ve barajlar gibi yatırımların kamu kesimi tarafın dan yapılması.

Diğer taraftan kamu ve özel kesim yatırımlarının kesimler itibariy le dağılımı şöyledir:(Tablo 2.)

K = kamu ö = özel T = toplam

(Cari Fiyatlarla, BUyon TL.)

Sektörler Yıîfer

Tarım

N 1968 K 1.974.0 ö 1.100.0 T 3.074.0

Madencilik 500.4 119.4 609.8

İmalât Sanayi

1.748.2 2.600.0 4.348.2

Enerji 1.542.5

150.1 1.692.6

Maştan»

2.348.7 950.0

3.298.7

Tarlan Konnt

161.0 300.1 461.1

403.2 3.475.2 3.878.4

EğHim S a ğ *

1.278.8 30.0

1.308.8

333.2 24.9 358.1

Diğer Kalkmna Mametler Fonu Toplam

836.6 350.0 1.186.6

29.8 11.156.4 9.099.7

29.8 20.246.1

1969 K 1.944.2 ö 1.200.1 T 3.144.3

540.3 150.0 690.3

2.363.4 3.100.0 5.463.4

1.944.5 175.0

2.119.5

2.626.1 1.300.1 3.926.2

159.3 350.1 509.4

539.1 4.099.8 4.638.9

1.175.4 35.0

1.210.4

375.1 35.0

410.1

1.047.2 400.0

1.447.2

48.7 12.763.3 10.845.1

48.7 23.608.4

1970 K 1.956.3 ö 1.150.0 T 3.106.3

7255 180.0 905.5

2.664.5 3.890.2 6.754.7

2.487.9 150.0

2.637.9

3.064.1 1.450.0 4.504.1

181.9 385.0 566.9

654.3 5.144.9 5.799.2

1.172.2 35.0

1.207.2

365.1 35.0

400.1

923.9 480.0 1.403.9

56.3 14.242.0 12.900.1

56.3 27.342.1

1971 K 1.849.0 ö 1.456.4 T 3.306.2

1963 1971

K 18.393.7 ö 11.090.5 T 29.484.2

843.5 222.9 1.066.4

6.937.6 1.852.3 8.789.9

3.674.4 4.850.9 8524.4

2.255.5 181.0

2.436.5

3.791.0 1.803.0 5.594.0

18.369.0 15.204.7 29.243.3 989.7 47.612.3 16.194.4

25.044.9 9.972.1 35.017.0

222.3 423.6 645.9

603.9 6.380.0 6.983.9

1.365.5 28.7

1.394.2

400.8 42.9

449.7

1.155.8 611.5

1.767.3

1.184.6 4.299.6 12.028.5 3.306.9 2.575.5 41.716.1 245.0 239.9 3.760.1 46.015.7 12.271.5 3.546.8

8.709.3 3.782.7 12.492.0

40.0 16.201.7 16.000.9

40.0 32.202.5

204.9 113.681.7 101.707.1

204.9 215.388.8

Kaynak : VB.Tf.

(ı) U.B.Y.P. 1972, s . 26 ve 181 Elektrik Mühendisliği 216

Tablo 2. Sabit sermaye yatırım larının kamu özel ke sim ayrımı içinde ke simlere göre gerçek leşmesi

Tablo 3'de görüldüğü gibi, kamu. yatırımlarının ç e ş i t l i kesimler deki oranı, sırasıyle eğitim, sağlik, enerji, madencilik, ulaş tırmavve diğer hizmetler kesimin de % 50'nin üzerinde, imalat, tu rizm ve konutta % 50'nin altında dır. Özel kesim ise konut, turizm ve imalat kesiminde % 50'nin üze rinde bir paya sahiptir.

Ayrıca kamu ve özel kesim yatı rımlarının kesimlere dağılışı i se şöyledir.(Tablo 4.)

Tablo 4'de görüldüğü gibi, top lam kamu yatırımlarının içinde genellikle, ulaştırma, tarım, imalat, enerji kesimlerinin payı daha yüksektir, özel kesim yatı rıaları içinde i s e , konut, ima lat, tarım ve ulaştırma kesimle ri ilk sıraları almaktadır.

Üçüncü Plan döneminde ise, top lam yatırımlar 291,2 milyar TL olarak planlanmış, bunun 281,1 milyar TL'sı sabit sermaye, 10,1 milyar TL'sı stoklardaki toplam artış olarak saptanmıştır.

Toplam yatırımların yılda orta lama % 12,7 , sabit sermaye ya tırımlarının % 12,8 oranında art ması öngörülmüştür. Ayrıca 281,1 milyar TL'lık sabit sermayenin 158,4 milyarı kamu kesimi, 122,7 milyar TL'sı özel kesim tarafın dan gerçekleştirilecektir.

Toplam yatırımlar içinde kamu ke siminin payı % 56,3 , özel kesi min payı % 43,7 beklenmektedir. Kamu kesimi özellikle ara malı sanayilerinde ve alt yapının ger çekleştirilmesinde büyük sermaye yi gerektiren yatırımları gerçek leştireceğinden kamu kesiminin yatırım payı yüksek tutulmuştur.

Tablo 5'de Üçüncü Plan döneminde yapılacak sabit sermaye yatırım lar ;nın sektörler ve kamu özel kesim itibariyle ayırımları gö rülmektedir. Burada:

Toplam (1 7) olanında 231,1 milyar TL'lık yatırımın % 51,9' unun özel kesim, % 48,1'inin ka mu kesimi tarafından,

Toplam (8 11) de ise, % 94,4' ünün kamu, % 5,6'sının özel ke sim tarafından gerçekleştirilme si öngörülmüştür.

Tarım 1MadendUk İmalât E»rji

K % 64 1968 ö % 36

T %ıoo

1c 82 1c 18 1c V»

% 40 % 91 1c 60 % 9

^ıoo %100

Ulaştırma Turfam M t EİfUm SaJti* Hbmet

% 71 1c 29 %100

% 35 % 10 •% 98 % 93 % 71

1c 65 % 90 % 2

7 % 29

% 1 0 0 <SS100 % 1 0 0

100 % 100

Fon %100 %100

K % 62 1969 ö % 38

1c 78 % 22

% 43 W 92 1c 57 H> 8

K % 63 1970 ö % 27

T 1% 100

>fc 80 * 20 1c 100

% 39 % 94 % 61 ». 6 % 100

% 67 % 33 %100

% 68 1c 32

<* 31 * 12 <%> 9 7 % 91 % 7 2

% 69 % 88 % 3 % 9 % 28

100 %ıoo «fclOO % 1 0 0

% 100 %100

* 32 ut ı ı "3fc 97 % 91 % 66

% 68 •% 89 * 3 % 9 % 34

l%100 % 1 0 0

% 100 % 100

%100 %100

K % 60 1971 ö 1c 40

•% 2 1

% 43 1% 93 % 57 1% 7

«*ıoo

% 68 % 34 %100

*> 9 % 98

90 % 65 %100

% 66 % 91 <H 2 % 10 % 35

%100 % 1 0 0 %100 <*:L00 % 1 0 0 % 1 0 0

1963 K % 6 2

%39%94

% 71

%32%9%«8%93%70%100

1971 ö % 3 8

%21

%61%6

%29

%68%91%2%7%30

T % 100 % 100 % 100 % 100 % 100 % 100 % 100 % 100 % 100 % 100 % 100

Tabio 3. Kamu ve özel kesim yatırımlarının çeşitli kesimlerdeki payları

yıllar Toplam Tarım 11ladoKffil k l aakU EM"t

K % 99.3 % 18 1988 ö <* 99.6 % 12

T % 100.1 % 15

*4

'i 1 %3

•% 16 % 29 m 22

* : 14

•% 2

*8

Ubftırma

% 21 1c 10 •* 16

Tarta

%1

%3 *2

Kont

%4 % 38 % 19

Ejptfcn

1c 11 »0.3 %7

!N[ha %3

«0.3

%2

Dtfer

%7 S4 %6

r,i 0.1

K % 99.3 % 15 1969 ö % 99.6 % 11

T <fc 100.2 * 13

1c 4 %1 %3

<%• 19 15 <%•

1c. 28 1c 2

1c 23 % 9

1c 21 1c 12 1c 17

% 1 % 4 <% 9 Ot 3 % 38 %0.3 % 2 H 20 % 5

3 %8

) 3 Çî 4 2 %6

* 0.2

K % 99.4 * 14 1970 0 % 99.6

T » 1 0 0 1c 11

%5 '/fc 1

1c 3

<lc 1» 1c 17 1c .10 % 1 % 25 •%ıo

% 21 <* 11 * 17

% 1 * 5 <% 8

% 3 % 40 %0.3 %0.3

% 2 9f 21 "* 4 </r 2

%6 %4 W5

'* 0.4 t, 0.2

K % 99.2 1c 11 1971 ö % 99^ % 9

T 1c 99.1 1o 10

%5 %1 1c 3

1c 23 1c 30 1I 27

9H4 1c 1 1c 8

<* 23 1I 11 % 17

%1 * 4 * 8 % 3 1c 3 % 40 % 0 . 2 % l ).3 */£ 2 * 22 Ic 4 % 1

%7 %4

%5

V 0.2 —

|» 0.1

1963 K % 100.2 % 16 1971 ö % 100.4 1c 11

T % 1 0 0 * 14

%6 <* 2

^ 13 %1 Ic. 7

* 22 * 10 * 16

. 1 % 4 % 11 % 3 % 8 Çt 0.2

,2 % 41 %0.2 91.0.2 % 4

> 1 1c 21 % 6 % 2 % 6 % 0.1

Tablo 4.

Kesimler

1 — Tanın 2—Madencilik 3 — İmalât sanayii 4 — Ulaatırma 5 —Ticaret + Mali K. 6 — Tunun 7 — Konut (! + • ») 8 — Enerji » — Eğitim 10 —Sağlık 11 — Kamu hizmetleri b) Toplam (8 + U)

A) GENEL TOPLAM

Milyon TL.

17.4 13.4 43.0 31.9

İS 1.7 2.2

111.1

22.1 13.3 3.8 8.0

47J

158.4

18.6 2.9 44.7 8.7 3.5 2.8 41.8 110.0 1.9 0.7 0.2

2.8

MUyar TL. 33.0

16.3 87.7 40.6 5.0

4.5 44.0

231.1

24.0 14.0 4.0 8.0

Tablo 5.

Topkn

11.7

5.8 31.1 14.5 1.8

1.6 15.7

8&2 8.5 5.0 1.4 2.9

17J» 100.0

Toplam ıçiodeld %

Kamu

52.7

ÖBC>

47.3

82.2

17.8

49.0

51.0

78.6

21.4

30.0

70.0

37.8

62.2

48.1

51.9

92.0

96.0

100.0

»4.4

5.6

4S.7

Ayrıca kamu kesimi y a t ı r ı m l a r ı nın y ı l l ı k artışı % 13,6 oranın da olması saptanmıştır. Bu rakam 1963 1971 döneminde % 9,2 oranın da gerçekleşmiştir.

Kamu kesimi yatırımlarının bu a yırıma göre durumu Tablo 6'da gösterilmiştir.

Kamu kesimi yatırımları, KÎT ve diğer kamu kesimi yatırımları o larak incelenebilir.

YıBu * Program

1 ( M ) Program

Program Gerçeklefme

Profnm

Gerçeklesin»)

8 « U t «va»>y« jalıı ••h» (im.ii. MfterKm*. KM•ra Kerimi

KJ.T.

K»tad

1Vtpkaı

3.430 3.396

7.624 7780

1.063 1.156

4.204 4.266

8 279 8.497

2.483 2.763

6.U92

8 760

4.852

8.702

4.442

7.013

104»

8.112

9.260

6.203

11.46» 10.282

10 410 9.919

1.875 ».201

Tablo 6. Kamu kesimi

Tablo 6'da görüldüğü gibi kamu kesimi yatırımlarının 10,3 mil yar lirası KİT, 9,9 milyar lira sı diğer kamu kesimi tarafından yapılmıştır.

Yatırımların karşılaştırmalarını sağlamak amacıyla 1968 1972 yı lında yapılan harcamaların 1968 yjlı fiyatlarına göre tutarları ve yüzdelerini incelemekte yarar vardır. (Tablo 7.)

KiT'in sabit sermaye yatırımları nın kesimlere dağılımı şu şekil dedir: (Tablo 8 ) .

KİT yatırımlarının büyük kısmı, ekonominin temel faaliyet kolla rını teşkil eden madencilik, ima lat, enerji, ulaştırma ve haber leşme kesimlerindendir. Örneğin 1972 yılında bu teşebbüslerce ya pılan yatırımların Z 39,4'ü ima lat, % 23,4'ü madencilik, % 22'si ulaştırma ve haberleşme, % 12,7' si enerji ve % 2,5'i öteki faali yet kollarındadır (2).

Skklork p

VkaUnıKv.

(Milyon Tl.)

Vıitor

HUdcndbk tmatot EBCTH Hıbrrieşmr ötrkifcr Toplam

1335 417

Gerçek

leşme

1.352 450

2\İ

3 439

3.396

1.584 7(52

75S

Gen;ek

İLşme

1.656 761

4.204

1.266

İWll Program Gerçek leşme

1676 1.676 2079 1.980

1 673 1.32S

1.235

1.548 1.330

2.702 1.150 2.253 ı.04 e

1.450 1.498

6.092

7.613

2.499 2.409

4.706 4.052

(ayiuk Y.DJC. Raporları

1.593 1.307

2.282 • 2.257

385 11.465 257 10.282

Tablo 8. KİT sabit sermaye yatırımlarının kesim lere dağılımı

Kaynaklar

Ait oldukları yılların değeriyle (Milyon TL)

1988 1969 1970 1971

Yıllık ortalama

1968 = 1»

uzı

8 yıllık

1972 1973 dönemde dönemde

Tablo 7'nin incelenmesinden kamuke simi yatırımlarının yaklaşık ola rak aynı düzeyde kaldığı görül mektedir.

KAMU ÎKTÎSADÎ TEŞEBBÜSLERİ :

Kamu iktisadi teşebbüslerinin (KİT) gelişmekte olan Türkiye

1 — öz kaynaklar (1)

22069 23715 25449 33298 42301 192 13.8

2 — Yabancı kaynaklar

Hazine

9571 9639 14896 15433 13832 145 16.3

T. C. Merkez Bankası 6146 7252 7885 8212 9774 159 18.3

Devlet Yat.

»

9027 10405 12795 12432 12694 141 11.9

Tahviller

5092 6165 7459 7975 8903 175 23.7

Mevduat

12478 12944 16278 21762 27806 223 18.9

Başkaca yabancı kay 8807 12876 12242 15623 21012 229 12.7

Yabancı kaynak

51121 59281 71555 81437 94021 184 16.1

Kaynaklar Toplam

73190 82996 97004 114735 136412 186 15.3

16.5

12.0 16.2 9.9 16,7 22.4 19.6

16.8 16.7

ekonomisinde büyük ve önemli bir yeri vardır. Zira bu kuruluşlar karma ekonomi düzeninde bir ta

II) Dönem karları dağıtımından önce haliyle ta kaynaklara alınmıştır Kaynak : TDK Raporları

raftan ekonomiyi düzenleme göre vini gerçekleştirirken diğer ta

Tablo 9.

raftan çeşitli iktisadi kaynak

ları değerlendirmektedir. Geliş menin etkili bir aracı olan KİT mal ve hizmet üretiminde rol oy narken ayrıca bu faaliyetler so nunda yaratılan kaynaklarla ser maye birikimini hızlandırmaktadır,

Ekonomik gelişmeyi tüm olarak ve dengeyi bozmadan gerçekleştirme de ve ekonomiye belli bir yapı kazandırmada devletin kabullendi

KiT'in finansman kaynakları Tab lo 9'da gösterilmiştir. Kuruluş ların 42,3 milyar lirayı bulan öz kaynaklarının 27,9 milyar li rası ödenmiş sermaye, 7,2 milyar lirası T.C. Emekli Sandığı ve Bağ Kur'un tahsis fonları, 4,8 milyar lirası ihtiyat ve başkaca fonlar, 2,5 milyar lirası da dö nem kârıdır.

gerçekleşmiştir. T.C. Merkez Ban kası, mevduat ve başkaca yabancı kaynaklardaki yükselmelere karşı lık diğer borçlardan hazine ala caklarının 1971 yılına göre % 10,4 oranında azalması, DYB kredileri nin aynı düzeyde kalması toplam yabancı kaynakların artış hızının geçen yılların gerisinde kalması nın başlıca nedenleridir.

ği görevlerin tam olarak yerine getirilmesinde etken rol KİT'e düşpakte ve uygulamanın başarı oranı da bunların düzenli ve o lumlu çalışmalarına bağlı bulun maktadır (1).

1972 yılında yabancı kaynakların durumu şöyledir: Toplam olarak yabancı kaynaklar 1971 yılına kı yasla % 15,4 oranında artarak 8 ve 5 yıllık sürelerdeki ortalama yıllık artı~. hızlarının altında

KÎT'nin yatırımları ve finansman ihtiyaçları yıldan yıla yüksek oranlarda artmaktadır. Kamu İk tisadi Teşebbüsleri topluluğu bü tünü ile yatırımlarına fon ayıra madıktan başka, cari işlemleri nin finansmanı içinde dış kaynak

lara baş vurmaktadır. Teşebbüs

1968 TL.

19» TL.

atym

TU

1971 MOym

.LVHiyOHI

lerin finansmanında genel bütçe ye yıldan yıla artan ağır bir yük yüklenmektedir. Ayrıca dış

KTT

3.396 163 4.066 18.1 5.001 21 4.926 21.6 6.399

25.4

proje kredileri de büyük bir ge lişme göstermektedir. Şöyle ki:

Otelci kamu

kesimi

7.780 38 3 8.067 3 6

7.680 3 1 3 6.570 28.7 6.171

11.156 S6.112.162 54.1 12.680 9 2 3 11.496 5 0 3 12.570

84.4 49.8

(1) Yüksek Denetleme Kurulu KİT Denetleme Raporu 1972

Kaynak : Yüksek Denetleme Kurulu 1972 KTT Raporu

Tablo 7. 1968 1972 yıllarında yapılan harcamalar

(2) Yüksek Denetleme Kurulu Yıl lık Raporları

Yıllar Açıklamalar

(D

(2)

1969 Gerçekleşme

Oranı

/r c

Program 1970 Gerçekleşme

Program 1971 Gerçekleşme

1672 Program

K*ynak Finans

Bütçeden

Yatnun

Ffaans

hırın ıran ihtiyacı

Toplam ödoneler nmnih Dış proje öde DYP artış

art*;

Yatırımlar (S)

b**ı (4)

tij aa kredileri meler kredileri oranı

(5)

(6)

O)

(8)

(9)

oram (10)

4.000.0 4.809.8

1055.9 5055.9 700.0 1536.0 2819.9 + İO'O + 28.0 708.5 5518.1 983.0 1635.0 2900.1 + 25.6 t 57.9

120.2

4.943.3 6.173.2

29.6 577.7

140.4

4972.9 950.0 6750.9 2411.5

106.4

1900.0 1783.8

102.8

2222.9 2555.6

+ 23.6 — 16.4 + 28.8 + 22.3

124.9

6.974.9 7.362.7

+ 219.1 — 1882.9

283.7

6755.8 2200.0 9245.6 2313.7

93.9

3060.0 4664.0

115.0

1495.8 2267.9

+ 41.1 + 19.3

+ 35.8 + 36.9

105.5 11.059.4

105.2

— 2397.1 13956.4 2652.2

152.4 8860.0

151.6 2444.2

— t 58.5

— + 106.6

Kaynjüc : D.T.B. TıUık RAporl&n

Tablo 10. KİT yatırımları ve linansman kaynakları (milyon TL)

I I Uzun Vadeli Krediler :

1. Bütçe :

IDT'nin işletme zararlarını kar şılamak, yatırımların finansma nını tamamlamak üzere her y ı l ge nel bütçeden ayrılan miktarlar aşağıda gösterilmiştir :

969 070 »71 972 C ) 973

4.909.6 6.173.2 7.362.7 9.060.8 12.001.7

1.635.0 1.783.8 4.694.0 6.698.5 0.844.6

i ' l 1BT4 mil. yılı bC Kuyruk DTB Tıllık R*porian

Tablo 13.

% 34 % 29 % 63 % 67 *S4

Tablo 10'da görüldüğü gibi KİT yatırımları 1969 1971 yılların da programdakinden daha yüksek olarak gerçekleşmiştir.

KiT'in finansman kaynaklarını ikiye ayırarak incelemek mümkün dür.

I Kısa Vadeli Krediler : 1. Merkez Bankası Kredileri 2. Banka kredileri

I I Uzun Vadeli Krediler : 1. Bütçe 2. Dış Proje Kredileri 3. D.Y.B. Kredileri 4. Oto finansman

1. Merkez Bankası Kredileri :

Merkez Bankası kredileri kısa vadeli kaynaktır, özellikle üç kurun Merkez Bankası kaynakları nı, destekleme alımı ve stok fi nansmanı için kullanmaktadır. Bunlar: T.Şeker Fabrikaları A.Ş., Toprak Mahsulleri Ofisi ve Sü merbanktır.

1973 yılı sonu itibariyle 27886 milyon lira olan toplam Merkez Bankası kredilerinin 13767 mil yon lirasını kamu kesimi kredi leri teşkil etmiştir(Tablo 11).

Meıkc* Bankaaı Doiaynıı kredileri TOPLAM

Hu kaı> :

Kamu Ek. TV< kk.l. lop. Hah Ofisi Şeker Şirketi TVkd İdareaı r TV fı> Fnn.ı

3.564 1.125

5*50 3.000

1750 1 Î 5 0 1.750

5 80» 3.3SO

70> 1.750

Tablo 11. T.C. Merkez Bankası kredi hacmi ve dağı lımı

Merkez Bankası kredileri dağılı mı açısından en ilginç yıl 1971' dir. 1971'de özel sektöre açılan kredilerde gerileme olmuştur. Bu nun nedenini ticari bankaların kaynaklarındaki gelişmelerde ara mak gerekir. Bunun yanı sıra ka mu kesimine açılan kredilerde % 43,4 oranında bir yükselme gö rülmüştür. İDT'ne açılan kredi lerdeki artış oranı ise % 95 olmuştur. 1972 de kamu ve hazine nin payı % 69,3 iken 1973 sonun da % 49,4'e düşmüştür. Bankalar sistemine açılan krediler 1972 yılı sonunda % 30,7 iken % 50,6' ya çıkmıştır. Bunun nedenleri tarım kredileri, orta vadeli krediler ve ihracata açılan kre dilerin artmasıdır.

2. Banka Kredileri :

Kamu kesimi açısından banka kre dilerindeki gelişme şöyle bir se yir izlemiştir (Tablo 12).

1 — Hali karim 2 — Ekonomik

1416 1275 1546 1 0 0 21.3 3001 3023 4260 0 7 4 1

Tablonun incelenmesinden İDT'nin finansmanı için genel bütçeye yıldan yıla artan ağır bir yük yüklendiği görülmektedir. Bunun nedeni de bu teşebbüslerin öz kaynak sermayesinin yetersiz ol masıdır.

2. Dış Proje Kredileri :

İDT yatırımlarını finanse etmek için devlet tarafından temin edi len proje kredileri de kullanıl maktadır. Kredi, projenin gerçek l e ş t i r i l d i ğ i ölçüde sağlanabil mekte ve sağlanan finansman da o ölçüde kalmaktadır.

196»

im

197JC) 1973

4.809.6 6.173.2 7.362.7 9 9808 12.601.7

963.0 2411JS 2.313.7 2604.5 3.653.0

% 20 % 39 % 31 % 26 % 27

Kıruk : D T S TıUık Raporları

Tablo 14. Proje kredileri

Dış proje kredilerinin toplam ya tırım içindeki payı son yıllarda yaklaşık olarak aynı oranda kal mıştır.

3. Devlet Yatırım Bankası :

Tablo 12.

Kamu kesimine açılan kredilerde ki a r t ı ş oranı 1970 yılında % 0,7, 1971 de bu oran % 41,2 ye çıkmış tır.

IDT'nin 1970 y ı l ı içinde bu lundukları finansman sıkıntı sı bankalar sisteminden alınan kredilerin % 10 oranında geri lemiş olmasındandır. Aynı du rum Merkez Bankası kredilerin de de görülmektedir. 1971'de ise bankalar sisteminin IDT'ne verdiği krediler % 21,3 oranın da artmıştır.

Özellikle iktisadi devlet teşek küllerini finanse etmek amacıyla 1964 yılında 441 sayılı kanunla Devlet Yatırım Bankası kurulmuş tur. KİT'nin 1966 1972 yılların daki yatırımları ile bu yatırım ların finansmanında DYB proje kredilerinin payı şu şekildedir.

, VıB«r

1966 1967 1968 196» 1970 1B71 1972

KJ.T. V«bnmkwt Toptum

3.067.8 3.083.0 3.828.6 4.899.0 6.130.5 7.243.8 11420.0

D.Y.B. •[ratlltrl

Tatan

Oıuı ^

927.3 13101 1.221.1 1.535.0 1802.4 1.402.2 2.258.8

30.2 42 5 31.9 32.3 29.4 193 19.7

Tablo 25.

Elektrik Mühendisliği 216 624

KİT yatırımları içinde DYB'nin payı giderek azalmaktadır. İş letme kredileri ise program içi ve program dışı olarak ikiye ay rılmaktadır.

DYB tarafından KİT'ne açılan iş letme kredileri şöyledir :

1969 1670 1971 1972

325.5 1.274.4

1.359.9

3.895.5

125.0 351.0 993.6 1.537.2 1.274.4 812.7 1.359.9 6.453.8

Tablo 16. (1966 1972 milyon TL)

Dönemin ilk yıllarında program içi kredilere ağırlık verilmiş ken 1970'den itibaren tamamen program dışı krediler verilmeye başlanmıştır. İşletme kredileri kısa vadeli kredilerdir.

DYB tarafından KİT'ne sağlanan proje kredilerinin durumu ise şöyledir :

Özkaynakların durumu Tablo 19' da gösterilmiştir.

Öz kaynaklar, sermaye, ihtiyat ve provizyon ve de karşılıklar dan meydana gelmektedir. Banka nın 1 milyar TL olan sermayesi 1972'de 2 milyar TL'na yükseltil miş, bunun da 1020,3 milyon TL' sı ödenmiştir.

Bankanın yabancı kaynaklar bakı mından durumu ise şöyledir :

a. Tahvil karşılığı borçlanmalar b. Mevduat munzam karşılıkları c. Tevdiat hesapları.

olmak üzere üç kalemde toplana bilen bu kaynaklar; amortisman ve kredi sandığından bırakılan kısım, çıkarılacak tahvillerin hasılatı, hazine kredi avansla rı, yerli ve yabancı mali kurum lardan sağlanan krediler ve İDT tevdiatı ile açacakları kredi lerden oluşmaktadır.

Vıllar 1968 1969 1970 1971 1972

Ol Kaynaklar

11849 12446 1.035.8 1302 5 1.4147

Yabancı Kaynaklar

8.2085

Tutan 93934

Toplam Kaynaklar ııllık Oi kaynatın artış topbun»

95676 10.8122 15 1

11.5

11.9276 129634

12.058 1 13 360 6 3 1

12.1880 13 602 7

18 10 4

Tablo 18. Devlet yatırım banka sı öz ve yabancı kay naklarındaki gelişme ler (Milyon lira ve yüzde olarak)

OZ KAYNAKLA*

ödenmiş provta daa İhtiyatlara

YıB*

Yıllar sermaye yoaatr rfcktifrtefc miktar Tatarı araa oraaı

969.6 131.2

84 1 1.1849

1M9

1000.0

1.244.0

1970 1000 0 244 fl

—208.8

10358 —16.8

1000.0 206.8

35 7 1.302.5

25.8

1972 1020 3 302 S

91.9

1414.7

Vablo 19. D.Y.B. Öz kaynaklar daki gelişme (Milyon lira yüzde olarak)

Proje yatılım tutan

1968 92 4.1311 1.403.0

1969 ea 5.5.7.1 1.615.4

1970 7^ 6.168 7 2.115.1 1971 36 7.503 5 1.354 4 872 37 9.452,5 2.132.8

Kaynak D Y B Yılhk Raporları

ye tatlı proje Fiil» kredilere t

1.094.4 1.315.4 1.4388 1.9e?"

78 7.7 81 8.4 70.1 9.2 71.4 5.5

Tablo 17.

Tablonun incelenmesinden DYB'na sunulan projelerin yaklaşık % 10' u gibi düşük bir oranı finanse edilmektedir. Sözleşmeye bağla nan taahhütlerin ise ortalama % 75'i yerine getirilmiştir.

DYB kredileri KIT'nin önemli bir finansman kaynağıdır. DYB'nin diğer bir önemi de cebri tasar rufla birikmiş fonları yatırıma sevk ederek ekonominin yatırım kapasitesini artırmasıdır. Sos yal Sigortalar ve Emekli Sandığı' nın elinde birikmiş olan fonlar, DYB'na tahvil karşılığı akmakta dır. Türkiye'de sermaye piyasa sının teşekkül etmemiş olması bu tahvillerin kurumsal, diğer bir deyişle cebri tasarruflardan sağ lanmasını gerektirmiştir.

Devlet Yatırım Bankası kaynakla rı ise, öz kaynaklar ve yabancı kaynaklar olmak üzere iki kısım da incelenebilir.

Yıllar

1968 1969 1970 1971 1972

Tedavül deki tah viller (•)

Mevduat munzam karşı lıkları

Tahvil talebi karşılığı tevdiat

Serbest tevdiat

Hazine kre dileri

Devredilen I.F.F. kay naklan

Diğer yabancı kay naklar

Yıllık artış oranı

4620.3 5738.3 7001.6 7657.8 8524.4

1289.4 1291.5 1293.9 1295.6 1296.4

16.0 233.0

151 _ 46.0

0.1

656.7

706.5

1963.5

_

1440.8

937.5

1170.7 1031.5 1243.6 1190.6

775.9

455.4

8203.5

566.9

9567.7 16.6

409.9 11.927.6 24.7

473.3 12.058.1

607.8 12.188.0

t' ) Bu sütunda yer alan miktara 1970 yılında sr.tılmayaralc portföyde kalan 535.0 rmlyon lira. 1971 yılında satılmayarak portföyde kalan 281.0 rcilyon Ura. 1972 yılında satın alınarak portföye dahil edilen 75.6 milyon liralık A.K.S tahvilleri dahil edilmiatir.

Tablo 20. D.Y.B. Yabancı Kaynaklardaki gelişme (Milyon lira ve yüzde olarak)

1972 yılında yabancı kaynak top lamı 12188 milyon liraya ulaş mış olup, 1971 yılına nazaran a r t ı ş oranı da % 1,1 d i r .

DYB'nin tedavüldeki tahvilleri nin hamiller arasındaki dağılı şı ise şu şekildedir :

Tahvillerin Hamili

Toplaına

Toplam»

Tutan Oranı Tutan Oram Tutan Oram Tutan Oranı Tutan Oranı

Sosyal Sig. Kur. 2359.1 68.2 T.C. Emekli Sand. 761.8 22.1

3298.0 71.4 1012.0 21.9

4400.9 1093.7

76.7 5287.3 70.1 19.1 1306.1 17.3

5960.8 75.1 1354.2 17.1

Diğer Gerçek ve

tüzel kişiler

326.3 9.3

284.4 6.2

3.7

401.3 5.3

265.7 3.3

Portföydeki tahviller

10.0 0.4

25.2 0.5

28.2

0.5

546.9 7.3

358.1 4.5

3457.2 100.0 4620.3 100.0 5738.3 100.0 7540.6 100.0 7938.8 100.0

<•) Portföydeki tahvillerin 281.0 milyon TL. tuUuındaki kısmı. 1971 yılında çıkarılıp satılmayan tahvillerdir.

Tablo 21. (Milyon TL)

Tablonun incelenmesinden anlaşı lacağı gibi Emekli Sandığı ve Sosyal Sigortalar Kurumunun top lamdaki payları sırasıyla :

1969'd'a % 95,8 , 1970'de % 87,4 1971'de % 92,5 olmuştur (Sosyal Sigortalar Kurumunun payı ise yaklaşık % 70'dir ), Bu iki kuru mun diğer yıllara nazaran alış ları azaldığı halde, tedavülde ki tahvillerdeki paylarının yük selme, 1971 yılında itfa edilen tahvillerden bu kurumlar elinde ki tahvillere ait kısmın çok dü şük olmasından ileri gelmiştir (% 17,4).

OTOFÎNANSMAN :

Gerçek otofinansman kaynakları net kârlar ve amortismanlardan ibarettir. KİT her yıl yarattık ları öz kaynaklarını programla nan yatırım ihtiyaçları için kul1anmaktadır.

ULIMUm

DOntm aonocıı t» K.T.T. set dOnnB «onncu (Ur) KJ.T. dfoam kâilırmdan Hutoeye MMMO*p*yUr

K^MİI : T DJC Tl

YİLUUI (MLTU)

1»71

lfllt

1.4T8

2.48»

21T

Tablo 22.

1971 yılına kıyasla 1972'de 1011 milyon lira fazla kâr elde edil miştir. 2489 milyon TL'nın 296 milyonu hazineye ödendikten son ra geri kalan kârları mevzuatla rı uyarınca sermaye ödemelerine tahsis etmişlerdir.

SONUÇ :

Türkiye Cumhuriyeti tarihi için de kamu kesiminin ekonomi için deki yeri büyük ve önemli olmuş tur. Zaten günümüzün devlet an layışında devletin, ülke ekono misini düzenleyici rolü artık kesinlikle kabul edilmektedir. Ekonomik sistemler içinde dev let, ancak ekonomik dengeyi sağ lamakta kullandığı araçlar bakı mından bir farklılık göstermek tedir. Sosyalist ülkelerde bu fonksiyonun kullanış biçimi "emredici plan"la olmakta, pi yasa ekonomisini kabul etmiş ülkelerde ise "piyasa araçları" kullanılmaktadır.

Piyasa ekonomilerinde kullanı lan araçlar veya başka bir de yişle çeşitli para, maliye vb. politikaları çeşitli ülkelerde farklı ağırlıklara sahip bulun maktadır. Fakat özellikle sana yileşme içindeki ülkelerde, kul lanılan bu araçların piyasada

daha etkin olabilmesi için, dev letin bizzat müteşebbis olarak ortaya çıkması gerekmiştir. Bu bakımdan İktisadi Devlet Te şebbüslerini bu açıdan değerlen dirmek ve bu teşebbüslerin faa liyetlerini ulusal iktisat po litikasının bir gerçekleştirme aracı olarak görmek gerekmekte dir. Zira Türkiye gibi sanayi leşme içinde olan ülkelerde, devletin sadece altyapı yatırım larını gerçekleştirme fonksiyo nu görmesi, sanayileşme süreci nin yavaşlamasına yol açacaktır.

Planlı dönemde kamu kesimi için öngörülen harcama hedeflerinin gerçekleştirilmesi için kamu gelirlerinin yeterli bir düzeye ulaşmasına çalışılmıştır. Vergi gelirleri, vergi dışı gelirler, faktör gelirleri, sosyal fonlar ve nihayet dış borçlanma, kamu kesiminin finansman kaynağını teşkil etmektedir. Ülkemizde ka mu kesimi gelirlerinin en önem lisi vergi gelirleridir. 1972' de toplam vergi gelirleri GSMH oranı % 21,1 dir (40,3 milyar TL). Vergi dışı gelirler, katma bütçeli idarelerin gelirleri, özel fonlar ve çeşitli gelirler ile mahalli idarelerin vergi dışındaki gelirlerinden oluş maktadır. Vergi dışı gelirler oldukça düşük bir düzeydedir. 1972'de yaklaşık 2,5 milyar TL' dır. Faktör gelirleri ise, KIT' nin kâr, amortisman ve karşılık hesapları ile konsolide bütçe deki devlet hakkı ve hisseleri, kira gelirleri ve faiz gelirleri kalemlerinden meydana gelmekte dir. Kamu faktör gelirleri 1972 yılında yaklaşık 7 milyar TL'dır. Sosyal fonlar, Emekli Sandığı,

Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ Kur'un toplam sigorta gelirleri ile sigorta giderleri arasında ki farktır. 1972'de 1 milyar TL civarında olan bu gelirler, top lam gelirlerin ancak % 2,1'ini oluşturmaktadır.

Yukardaki kısa açıklamadan anla şılacağı gibi kamu harcamaları nın finansmanı için gerekli kamu gelirlerinin % 80'ini vergiler teşkil etmektedir. Vergi gelir lerinden sonra faktör gelirleri % 12,8'lik bir paya sahiptir.

Kamu harcamaları içinde kamu ya tırımlarının payı 1972'de % 35,3 transfer harcamaları % 16,5 ve cari harcamalar ise % 48,2'dir. Görüldüğü gibi kamu harcamaları içinde cari harcamaların payı oldukça büyük bir orana sahip tir. Ayrıca yatırım harcamaları

bölümünde yer alan harcamaların bir kısmında gerçekte bir yatı rım harcaması olmadığı gözönün de tutulursa ülkemizde kamu ca ri harcamalarının büyük bir o randa olduğu gerçeği ortaya çı kar.

Sanayileşme aşamasında olan ül kemizde Kamu İktisadi Teşebbüs lerine, kamu yararı ve verimli lik gibi birbirinden ayrı ilkele ri bağdaştırmak gibi önemli bir görev verilmiştir. Bu nokta üze rinde özellikle durulması gere kir. Gerçekten KiT'e yapılan e leştirilerde bu kurumların zarar ettiğinden söz edilmekte veya en azından benzer özel kesim işlet melerine kıyasla daha düşük kâr larla çalıştıkları ve böylece bu kuruluşların ekonomiye bir yük yüklediği ifade edilmektedir. Kanımızca bu tür eleştiriler yu karıda sözünü ettiğimiz kamu ya rarı ve verimlilik gibi birbirin den ayrı iki görevin KİT tarafın dan yapılması gereğini gözönüne almıyan ve bu nedenle bilimsel niteliği tartışılabilir eleşti rilerdir.

Bu bakımdan KiT'e yöneltilecek eleştirilerin ana kaynağı, bu teşekküllerin kârlılık durumu değil, bunların ülke ekonomisi ne olan katkısı olmalıdır, örne ğin T.C. Ziraat Bankasının faa liyetini, yıl sonunda elde et tiği kâra göre değerlendirmek kanımızca hiç bir şekilde doğru olmayacaktır.

Zira eğer, T.C. Ziraat Bankası' nın faaliyeti sonunda tarımsal yapıda verimlilik artmıyorsa, tefecilik eskisine oranla daha yaygın bir biçime yöneliyorsa vb. bu takdirde Ziraat Bankası nın daha çok kâr etmesini ülke çıkarları açısından daha iyidir mi diyeceğiz? Kuşkusuz hayır. İşte KiT'e yöneltilmesi gereken eleştiriler bu noktada toplanma lı ve bunun düzeltilmesine gay ret edilmelidir. Fakat maalesef KiT'in reorganizasyonu planlı dönemde çoğu kez ele alınmış fakat bir türlü gerçekleştirile memiştir. Kanımızca KiT'in fi nansman sorunlarını sadece nak di olarak incelemek yeterli de ğildir. Yukarıda açıklamaya ça lıştığımız nedenlerin ışığı al tında soruna bakacak olursak KiT'in ulusal ekonomi açısından yapısal bir değişime ihtiyacı olduğu ve böylece finansman so runlarının daha kolaylıkla hal ledilebileceği^ bir düzeye ula şılacağı açık olarak görülebi lir.