MÜHENDİSLİK DÜNYASI

I goİımeloı

SES KANALLARI

5ı > G 2 , . . .G30

ÖRNEK ÖRNEKSEL İM

IJ 4. İ l l i >+vl I I I L LI I I

IIMIiIIIIIIIIIIIM

II IIIII II IIIII

ÖRNEKSEL

T|llL

ÇOKLAMA

Şekil 1.

SAY ISAL HABERLEŞME DİZGELERİ

* TBTAK Marmara Araştırma Enstitüsü Elektronik Araştırma Ünitesi Bülteninden (Şubat 1976) özetlenerek alınmıştır.

Hızlı tetiklenebilen yarıilet ken devre elemanlarının geliş tirilmesiyle sayısal haberleşme teknikleri 1960'lardan sonra geniş uygulama alanları bulmuş lardır. Bunlardan biri olan vu ruş kodlamalı modülasyon (pulse code modulation, PCM) tekniği günümüzün modern haberleşme dizgelerinde yaygın olarak kul lanılmaktadır. Bu teknikle şe hiriçi otomatik telefon santral ları arasındaki iletişim sorunu önemli ölçüde azaltılmıştır.

VURUŞ KODLAMALI MODÜLASYON TEKNİĞİ

İki ayrı telefon santralına bağlı aboneler arasındaki gö rüşmelerde, ses imi, santral lar arasındaki bağlantı kablo su yoluyla, bir santraldan öte kine, konuşma süresince iletil mektedir, VKM tekniğinde ise, konuşma süresince ses iminin tümünün karşı santrala iletil mesi yerine, belirli zaman ara lıklarında ses iminden alınan örnekler kodlanarak, karşı santrala iletilir ve orada tek rar kod çözülerek bu örnekler den ses imi yeniden elde edilir. VKM tekniği Şekil I1de görüldü ğü gibi, bir ses kanalından be lirli aralıklarla alınan iki örnek arasındaki boşlukta, baş ka kanallardan alınan örnekle

rin de iletilmesine olanak sağ lar. Böylece santrallar arasın daki bir bağlantı kablosu aynı anda birçok abonenin ses ileti minde zaman paylaşımlı olarak görev yapacağından, iletim sı ğası artırılmış olur.

Vuruş kodlamalı modülasyon tek niğinin kullanıldığı sayısal haberleşme dizgelerinin en önemli özellikleri, maliyetle rinin öteki haberleşme dizgele rine oranla çok düşük olması, dizgelerde modern tümleşik sa yısal elektronik aygıt yada el manların kullanılması, ses nit liginin santrallar arası uzak lıktan bağımsız olması ve [ 50 km'ye kadar ses iletiminin fazla bir kayba uğratılmadan yapılabilmesidir.

TÜRKİYE'DE UYGULAMA

İstanbul, Ankara gibi büyük kentlerde santrallar arası tra fik sıkışmasına çözüm olarak sayısal haberleşme teknikleri nin kullanılması önerilmiş ve Marmara Araştırma Enstitüsünce İstanbul için bir vuruş kodla malı modülasyon şebekesi tasar lanmıştır. Projeye göre santra lar arası toplam 6300 kablo çi tinin 1/10'unda 30 kanallık vu ruş kodlamalı modülasyon tekni ği kullanılarak kanal sayısı % 390 artırılmış olacaktır.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 23i

mühencfslc dünyası

+ 12V

GERİLİM DÜZEYİ

10k

DEĞİŞTİRİCİSİ

GİRİŞ

12 V

Şekilde görülen devre, girişindeki herhangi bir gerilim düze yini istenen başka bir düzeyde çıkışında verir. Çıkıştaki ge rilim düzeyi 10 K'lık potansiyometre ile ayarlanır. Giriş ge riliminin tepe değeri ±10 V'tan küçük, sıklığı ise 100 kHz' den küçük olmalıdır. A anahtarı 1 konumundayken çıkış evrilme miş (non inverted) olarak, 2 konumundayken evrilmiş (inverted) olarak elde edilir. îşlemsel yükselteçler yA741'dir.

AY ARLANABİLEN

O+10V

BANT GEÇİREN

SÜZGEÇ

27h »İ Rİ Ş

—ı ı — IH || iy^

: IM

r

ir

ÇİKİŞ »12V

Şekilde ses sıklıkları için bir bantgeçiren süzgeç görülmekte dir. Süzgecin geçirme bantının ortası, alan etkili tranzisto :run VQ girişine 0 ile 5 V ara sında değişen bir negatif doğru jgerilim uygulanarak, 200 ile 13200 Hz arasında değiştirile bilmektedir. Bant genişliği i80 Hz'dir ve değişmez. Buradan I süzgecin Q'sunun 200 Hz için 12,5 ve 3200 Hz için 40 olduğu i görülür. Süzgeç kazancı 26 dBf Idir ve ayar bölgesinde en çok !İ dB değişim gösterir. Bant or itası sıklık 3200 Hz iken sıcak jlıkta 70° C'lik bir değişme, lorta sıklıkta % 7 değişmeye yol açar.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232

SIKLIĞI GENİŞ BİR ARALIKTA DEĞİŞTİRİLEBİLEN ÖRETEÇ

Şekilde görülen devre kare dalga ve üçgen dalga üretmektedir. Sıklık ayarı bir potansiyometre aracılığı ile yapılmakta ve sıklık, potansiyometre direncinin doğrusal işlevi olarak de ğişmektedir. Eunun nedeni zamanlama sığacı Cl'in Tr3 ve Tr4' ten oluşan değişmez akım kaynakları üzerinden dolması ve bo şalmasıdır. Sıklığın en azından 1:20 oranında değiştirilmesi doğrusal olarak gerçekleştirilebilir, ama doğrusallıktan az sapmaya izin verilirse sıklık ayar alanı 1:100 olabilir.

Cl sığacının değeri 4,7 nF iken bant ortası sıklığı 1 kHz ol maktadır. VR1 potansiyometresi yerine bir giriş gerilimi uygu lanmakla devre gerilim denetimli salınım üreteci (voltage con trolled oscillator, vco) haline gelir. Trl tranzistoru sıcak lığın etkilerini dengeler. 555 zamanlayıcısı ve diyot köprüsü dolma boşalmanın zamanlamasını yaparlar.

(M.A.Lloyd, Electronic Engineerincj, Mart 1976)

IH

haberler

BİLİMSEL TOPLANTI ve KONFERANSLAR

• "Hibrid devrelerin yapımı ve paketlenmesi" konulu uluslara rası konferans 7 8 Nisan 1976 tarihlerinde Fransa'da toplan dı. Konferansta hibrid devre lerin yapım teknikleri ve uy gulama alanları konularında 24 bilimsel bildiri görüşüldü.

• Fransa Elektrik ve Elektronik MUhendisleri Enstitüsü ve Fransa Elektronik Endüstrile ri Birliği tarafından ortakla şa düzenlenen "2.Avrupa Optik Liflerle İletişim Konferansı 27 30 Eylül 1976 tarihlerinde Paris'te toplanacak. Eylül 1976'da Londra'da toplanan 1.Avrupa Optik Liflerle İle tişim Konferansının devamı niteliğindeki bu konferansta optik kablo teknolojisi ve uç aygıtları üzerinde bildiriler tartışılacak.

• Aralarında Fransa Elektrik ve Elektronik Mühendisleri Birli ğinin de bulunduğu beş kuru luş tarafından düzenlenen "Ses ve görüntü yayım ve iletim devreleri" konulu uluslarara sı konferans Ekim 1976'da Pa ris'te toplanacak. Konferans ta ses ve görüntü üretimi, ya yım ve iletim devreleri ile bunların bakım ve denetimine ilişkin bildiriler tartışıla cak.

Y ENİ Y AY IMLANAN TÜRK STANDARTLARI

TS 2024 Eriyen Telli Püskürtmeli Yüksek Gerilim Sigortaları 18 Tl

TS 2037 Piyezoelektrik Süzgeçler

(, X]

TS 2051 Elektriksel Kısmi Boşalmaların Ölçülmesi

12 Tİ

TS 2062

Ev İşlerinde ve Benzeri Hizmetlerde Kullanılan

6 Tl

Elektrikli Cihazlar İçin Emniyet Kuralları Bataryalı

Traş Makineleri, Saç Traş Makineleri ile Bunların

Şarj Edilmeleri ve Batarya Düzenleri İçin Özel

Kurallar

TS 2076 Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem leri Deney D: Hızlandırılmış Yaş Sıcaklık Deneyi

3 Tl |

TS 2077 Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem leri Deney H: Depolama

TS 2093 Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem leri Deney Ka: Tuzlu Yoğun Sis Deneyi

TS 2095 Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem leri Deney N: Sıcaklık Değişimi

5 Tl

TS 2096 Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem leri Deney Q: Sızdırmazlık

10 Tl

TS 2099

Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem ler i Deney Fdb: Geniş Bantlı Rasgele Titreşim Orta Tekrarlanabilirlik Düzeyi

12 TL

TS 2101 Manyetik Bant Doldurma ve Çalma Düzenleri: Boyutlar 7 TIİ

ve özellikler

]

TS 2153

Elektronik Aygıtlar ve Bileşenlerine Uygulanacak Çevre Koşullarına Dayanıklılık Temel Deney Yöntem leri Deney Db: Yaş Sıcaklık (12 Saat. 12 Saat Çev rimi)

4 TL i

TS 2154 Süzgeç Kristal Birimlerinin İstenmeyen özsalınımla 6 Tl! rındaki Frekans ve Eşdeğer Direnci ölçme Yöntemleri

8. dünya uziletişim günü

Uluslararası Uziletişim Birliğinin (UUB, ITU) 111. kuruluş yıldönümü 17 Mayıs'ta kutlanacak. Bu yılki 8. Dünya Uzile tişim Günü'nün konusu "Uziletişim Ve Kitle Haberleşmesi". 148 üyesi bulunan Uluslararası Uziletişim Birliği 17 Mayıs'a kadar bu konuda çeşitli bilimsel makaleler yayımlayacak. Dünya Uziletişim Günü, UUB'e üye ülkelerde de film gösteri leri ve konferanslarla kutlanacak.

"Telecommunication Journal" adlı bilimsel dergi de özel Mart sayısını ilk haberleşme aracı olan telefona ayırdı. Dergide telefonun doğuşu, gelişimi ve bugünkü durumu ince leniyor .

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232\

MİKRODALGA ANAHTARLANMIŞ İLETİM HATTI FAZ KAYDIRICISI

KÜLTEGİN AYDIN, Y.L.Tezi ,

lisansüstü çakfmalan

TELEFON HATLARI ÜZERİNDEN RESİM İLETİMİ

MEHMET BÜLENT ENER, Y.L.Tezi

Bu araştırma, telefon hatları üzerinden resim iletimi işlemi nin çeşitli yönlerinin incelen mesini kapsamaktadır. Özellikle, yavaş taranmış görün tü bilgisinin düşük sıklıklı (telefon ses bandı içinde) bir taşıyıcı üzerinde genlik ve sık lık bindirmesi (modülasyonu) ile iletimiyle ilgili sorunlar ayrıntılı olarak incelenmiştir. Yavaş taranmış, iki düzeyli (siyah ve beyaz) resim yada belgeleri telefon hatları üze rinden gönderip almaya yarayan ve hem genlik hem de sıklık bindirmesi yapabilen bir gön dermeç ve bir almaç tasarımlan mış, geliştirilmiş ve yapılmış tır. Göndermeç almaç çifti 20 km'yi aşan gerçek bir telefon hattı üzerinde denenmiş ve olumlu so nuçlar alınmıştır. Ayrıca süz geçler ve eklenmiş Gauss gürül tüsü etkisi ile bozulma oluştu rularak telefon hat koşulları yapay olarak yaratılmış ve çe şitli deneyler yapılmıştır. Değişik durumlarda gönderilip alınmış çok sayıda resim, ör nek olarak verilmiştir. Üzerin de deneyler yapılan telefon hattı ile ilgili bazı ölçme so nuçları da ayrıca verilmiştir.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Davras Yavuz, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Mayıs 1975, 70 sayfa)

ELEKTRİK MÜHENDtSLtĞİ 232

FİZYOLOJİK TREMOR ÜZERİNE İNCELEMELER .

BAHATTİN KARAGÖZOĞLU, Y.L.Tezi

İskelet kaslarının tonik uya rılmaları sonucunda canlı or ganlarda oluşan çok küçük salı nunlar "Fizyolojik Tremor" ola rak tanımlanır. Bu salınımların genliği çok küçük olup frekans spektrumları 50 Hz'e kadar uza nır (Göz tremorunda spektrum 120 Hz'e kadar uzanabilir).

Fizyolojik tremor canlıdan can lıya değiştiği gibi, aynı can lıda zamanla da değişmeler gös terir. Bundan başka, fiziksel ve fizyolojik etkenler de Fiz yolojik Tremor'da değişmelere neden olur. Bu çalışmada fizyo lojik tremor, küçük ve hafif bir piezo elektrik ivmeölçer (akselerometre) kullanılarak ölçülmüştür, ivmeölçer çıkı şında meydana gelen çok küçük gerilim, çok duyarlı ve bu ça lışma için özel olarak yapıl mış olan elektronik aygıtlarla yükseltilerek bir manyetik ban da kaydedilmiştir. Banda geçi rilen örneksel veriler daha sonra bir sayısal bilgisayara verilerek tremor titreşimleri nin hız/spektral yoğunluk çiz geleri hesaplanmıştır. Bu he saplamalarda özilişki (otokore lasyon) yöntemi uygulanmıştır. Fiziksel ve fizyolojik etkenler sonucunda hız/spektral yoğunluk çizgelerinde meydana gelen de ğişikliklerin anlamları 5. Bö lümde değerlendirilmiştir.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Halil Bengi, ODTÜ Elk. Müh. Bölümü, Ağustos 1974, 124 sayfa)

İki PIN diyot kullanarak anah tarlanmış mikrodalga iletim hattı faz kaydırıcısı (AHFK) tasarımlanıp yapılmıştır. Gelen bir işaretin fazı 1 KHz hızla 180° kaydırılır. Çalışma fre kansı 9,375 GHz'dir. Bu alet, Kandilli Rasathanesinde bulunan ve Asosye Prof. Dr. Hakkı Oranç tarafından tasarımlanmış olan "anahtarlanmış kendi kendini dengeleyen karşılaştırıcı rad yometre" de kullanılacaktır.

AHFK, mikrostrip iletim hattın

dan faydalanılarak yapılmıştır.

Dalga kılavuzundan mikrostripe

geçiş için iki tane dörtte bir

dalga basamak transformatörü

tasarımlanarak gerçekleştiril

miştir. PIN diyotlarla kullanı

labilecek mikrostrip iletim

hatları tasarlanıp denenmiştir.

AHFK'in sağladığı faz kayması,

gelen işareti önce bir iletim

yoluna sonra diğerine yönelte

rek elde edilir; bu iki yolun

elektriksel uzunluk farkı is

tenilen faz kaymasıdır. Bu şe

kilde çalışmasını gerçekleştir

mek için mikrostrip iletim hat

tı bir T eklemiyle iki kola ay

rılır ve her kola bir PIN diyot

konur. Bu kollar tekrar bir

T eklemiyle birleştirilir. İki

kol arasındaki uzunluk farkı

X /2 dir (X mikrostrip dalga

boyudur), yani aralarında 180°

faz farkı vardır. PIN diyotlar

T eklemlerine X /4 (yada tek m katları) uzaklıkta yerleştiri

lirler, böylece düz öngerilim

verildiğinde (kısa devre olun

ca) T eklemlerinde açık devre

olarak görünürler. Diyotlardan

birisine ters öngerilim veri

lince (açık devre) ötekine düz

öngerilim verilir (kısa devre)

ve sonuçta işaret ters öngeri

limli diyodun bulunduğu koldan

geçer. Bunun tam tersi yapılın

ca işaret öteki koldan geçer. Gerçekleştirilmiş olan AHFK1 in

sağladığı faz farkı 182° dir,

ve kollardan birinde meydana

gelen güç kaybı 5,4 dB; öbürün

de ise 5,8 dB dir. Bu kayıpları

giderme yolları önerilmiştir.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Canan Toker, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Eylül 1974, 77 sayfa)

1İ1K