ELEKTRİK ENERJİSİ SORUNUNDA GENEL ENERJİNİN ROLÜ

:Ktn eneri

oktay apaydın

UDK: 620.91 : 621.311 (560)

1. GÎRİŞ

Son yıllarda; ülkemiz ekonomisine büyük olumsuz etkileri olan elektrik enerjisi kısıntıları ya pılması zorunluluğu ile karşı karşıya kalınmıştır. Bunun nedenleri üzerinde çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerin pek çoğuna hak verme mek mümkün değildir. Ancak bu nedenlerin en başın da ülkemizde bir genel enerji planlamasının ve buna dayanarak bir kaynak arzı programının yapıl mamış olması gelmektedir. Elektrik üretimi için ülkemizde hemen hemen hiçbir zaman yeterli miktar ve çeşitte enerji kaynağı hazır tutulmamış, daima o anda elde mevcut tek kaynak seçenek olanağı sağlanmaksızın elektrik üretimine ayrılmıştır. Zaman zaman bu kaynakların yeter derecede, etüt yönünden hazır olmadığı görülmüş ve bu pek çok üretim tesisinin zamanında bitirilememesin.de baş lıca neden olmuştur. Elektrik kısıntısı yapılma sının pek çok nedeni olmakla beraber biz burada enerji planlamasının yeterli bir biçimde yapıla mamış olmasının nedenleri ve bunların elektrik üretimine etkileri üzerinde duracağız.

Oktay Apaydın, Enerji Ve Tab.Kay.Bakanlığı

2. KAYNAK ARZININ YETERSİZLİĞİ

Elektrik üretiminin istenilen düzeye çıkartılama masının en önemli nedenlerinin başında üretim te sisleri için yeterli kaynağın her zaman elde ha zır bulundurulmaması geldiğini söylemiştik. îste nen zaman ve cinste, uygun fiyatta elektrik ener jisi üretimimizi engelleyen bu konunun, çeşitli nedenleri bulunmaktadır.

linyit alanlarının bütün nitelikleri ile bilin mesi gerekir. Diğer bir konu linyitin ne kadarı nın elektrik enerjisi üretimi dışında yakıt ola rak kullanılacağı üzerinde yeteri kadar durulma mış olmasıdır. Yakıt yönünden oldukça sıkıntı içinde bulunan ülkemizde elektrik enerjisi üre timi için ayrılan linyit ile bunun dışında yakı ta ayrılan linyitin en iyi biçimde dengelenmesi gerekmektedir.

2.1. Enerji Araştırmalarının Yetersizliği

Elektrik enerjisi gereksinmesinin zamanında ve en ekonomik koşullarla karşılanabilmesi için yeterli üretim olanaklarının sağlanması gerekmektedir. Bu üretim gerekliliği ortaya çıkınca çeşitli üretim kaynaklarını ortaya koymak bunları teknik ve eko nomik yönden incelemek çeşitli kaynak kullanımla rını etüt etmek, bunları değişik biçimlerde içe ren planlar hazırlamak bu planlardan en uygununu bulmak ve bu planı zamanında ve en iyi biçimde uy gulamak gerektiği hemen herkes tarafından bilinen bir gerçektir.

ülkemizde bu durum çok kere değişik bir görünüm almaktadır. Taleplerin olağan bir biçimde artması yada planlanan bir tesisin yetişmemesi gibi bir durum ortaya çıkınca; elde varolan çoğunlukla bir, bazen bir iki, olanağa bakılmakta bunlardan yarar lanarak gereksinmenin karşılanması yoluna gidil mektedir. Çoğunlukla en uygun olduğu şüphe götü ren bu olanak bile iyice etüt edilmediği için in şa sırasında çeşitli sorunlar ortaya çıkmakta, öngörülen üretim tesisi de zamanında yetiştirile memektedir. Her kWh enerji kısıntısının ulusal ekonomimize zararı 8 12 TL olmakta, kaynakların iyi ve yeteri kadar etüt edilmemesi nedeniyle pa halı tesisler yapılmasına ek olarak geç işletmeye açılması nedeniyle de ülkemiz ekonomisinde olum suz etkiler doğurmaktadır.

Kaynaklarımızın araştırılması nasıl yapılmakta dır ? Bunun üzerinde biraz duralım.

2.1.1. Kömür

Türkiye'nin taşkömürü ve linyit kaynaklarının ye teri kadar araştırıldığı söylenemez. Elektrik üretimi yönünden daha büyük özellik taşıyan lin yit kaynakları kamu ve özel sektörün elinde bu lunmaktadır. Daha iyi araştiriİmiş olması gereken kamu sektörü linyit kaynaklarında bile~~durumun tam bir açıklığa kavuştuğu söylenemez. Yapılan pekçok çalışmada da ortaya çıktığı gibi bilinen kaynaklarımıza göre linyit yataklarımız oldukça sınırlı bulunmaktadır. Uzmanların çoğu bu görüşü paylaşmakla beraber zaman zaman aksi görüşler ileri sürülmekte bu durum karar alma durumundaki leri kuşkuya düşürmektedir. Linyit kaynakları ko nusundaki bu durum bize kamu sektörü elindeki kaynakların bile tam olarak etüt edilmediğini hâlâ bazı kuşkuların bulunduÛunu göstermektedir. Elektrik enerjisi üretimine geçilebilmesi için bu

özel sektör elindeki linyit yataklarına gelince durum biraz daha farklıdır. Birçok linyit yata ğının durumu MTA tarafından dahi kesin olarak bilinememektedir. Birçok özel linyit sahibi ken di alanının MTA tarafından yeteri kadar aranma sına izin vermemekte, durumu iyi bilinmeyen bu rezervlere dayanılarak santrallar kurulması bazı riskler taşımaktadır. Buna karşılık bazı linyit alanları iyi aranmamış olması nedeniyle elektrik üretiminde kullanılacak bazı alanlardan da yarar lanılamadığı düşünülebilir. Diğer önemli bir ko nu, özel linyit alanlarından elektrik üretiminde yararlanılması konusunun çözümlenmemiş olmasıdır. Konunun çözümü için zorlayıcı önlemler alınmamış, kimse gücendirilmesin diye bazı sonuçları kuşkulu çözümlere gidilmiştir. 1977 1978 yıllarında do ğacağından kimsenin kuşkusu bulunmaması gereken elektrik enerjisi sıkıntısının nedenlerinden"bi ri, özel sektör elindeki linyitlerin nasıl çalış tırılacağının bilinmemesi, bu nedenle yıllardır programlarda bulunan Soma santralının zamanında gerçekleştirilemeyeceğidir.

Halen bilinen kömür yataklarının artan elektrik enerjisi gereksinmesini karşılayacak düzeyde ol maması nedeniyle yeni enerji kaynaklarının aran ması ülkemiz için büyük önem taşımaktadır. Bu enerji kaynakları arasında linyit özel bir önem taşımaktadır. Ülkemizin linyit kaynaklarının ye terli derecede ortaya çıkarıldığı kanısında deği liz. Halen aranmamış pekçok alan olduğu gibi, bi linen kaynakların da yeter derecede incelenmedi ği inancındayız. Türkiye'nin bir enerji sefer berliğine geçilmek amacıyla tamamen aranması ve bulunan linyit yataklarının bütün nitelikleriyle ortaya çıkarılması ve bu kaynakların elektrik enerjisi üretimi ve yakıt gereksinmesini karşı layacak biçimde düzenlenmesi, elektrik enerjisi üretimi için ayrılacak linyitlerin bütün nitelik leri ile ortaya konulması ve elektrik üretimi planlamalarının bu kaynaklara göre düzenlenmesi ülkemizin çıkarları yönünden zorunludur.

2.1.2. Su Enerjisi

Bilindiği gibi ülkemiz su kaynakları yönünden oldukça büyük olanaklara sahiptir. Son yıllarda ortaya çıkan enerji bunalımı su enerjisinin öne mini artırdığı gibi ekonomisinde de büyük deği şiklikler doğurmuştur, önceki yıllarda ekonomik görülmeyen pekçok su olanağı petrol fiyatların daki artış nedeniyle ekonomik duruma gelmiştir. Buna dayanılarak evvelce ekonomik görülmeyip dikkate alınmayan bazı tesislerin ekonomiklik sı nırına girdiğini ve 70 milyar kWh olarak hesapla nan su enerjisi olanaklarımızın daha da arttığı

rahatça öne sürülebilir.

Bu büyük olanaktan yararlanılması için her türlü önlemin alınmasının gerekliliği tartışılmayacak kadar açıktır. DSt Genel Müdürlüğünün Türkiye'nin su kaynaklarını üst düzeyde ve yeterli derecede araştırdığı söylenebilir. Ancak su kaynaklarının araştırılmasının daha ileri düzeyleri için aynı görüşü taşıyamıyoruz.

Hemen yapımına geçilebilecek proje miktarı çok sınırlıdır. Enerji fiyatlarındaki son artışlar dan sonra kaynakları sınırlı olan ülkemizde elek trik enerjisi üretiminde kullanılabilecek su kay naklarımızın hemen hepsi ekonomik sınırlar içine girmiş bulunmaktadır. Buna karşılık teknik fizi bilite önemini hâlâ korumaktadır. Etütleri iyi yapılmamış ve bazı politik hususların karıştığı Keban Santralı hâlâ canlı bir örnek olarak kar şımızda durmaktadır. Su kaynaklarının iyi bir düzeyde etüt edilmemesi santralların zamanında yetişmemesine^enerji kısıntısına yada gaz türbin leri kurulmasına neden olmaktadır.

Elektrik enerjisi gereksinmesinin karşılanması için yapılan planlamalar sırasında elimizde ye teri kadar termik ve su enerjisi kaynağı bulunma sı, bunların içinden en uygunlarını içeren bir elektrik planlaması yapılması gerekmektedir. An cak Türkiye'de durum biraz farklılık gösteriyor. Çoğunlukla elimizde her niteliği ile ortaya çık mış kaynaklar bulunmamakta, eldeki kaynaklar pek de seçim yapma olanağı olmadan sıralanmakta, bu sıralama en uygun ve ekonomik sıralama niteli ğini yitirmektedir. Elimizde mevcut su projeleri nin hiç olmazsa ihtiyacın iki katını karşılayacak düzeye çıkarılması için DSİ Genel Müdürlüğünce gerekli çalışmalara başlanmış bulunmaktadır. An cak yetişmiş personel sıkıntısı çeken adı geçen Genel Müdürlüğümüzün bu çalışmaları istenen bi çimde tamamlaması oldukça zordur.

Gerekli üretimi sağlayacak üretim tesisi projele ri ihtiyacın en az iki katı olarak elde bulun maz ve bunlar arasında seçim yapılamazsa bugünkü durum .sürecek, ekonomik yada teknik fizibilite si daha iyi olanaklar bulunabilecekken eldeki bilinenler programa alınacaktır. Bu projeler el de mevcut pek çok proje içinden seçilmediğinden bunların da sorunlu olma ve dolayısıyla bu pro jelerin gecikme olasılığı daha yüksek olacaktır.

evvelce bildirilen nitelikte verilmemesi çeşitli sorunlar yaratmakta, üretim tesisleri öngörülen zamanda ve istenen biçimde üretim yapamamakta, bu durum enerji kısıntısı nedenleri arasında önemli bir yer tutmaktadır. Bu konuyla ilgili pek çok örnek yakın geçmişten rahatça verilebi lir. Biz bir örnek olarak kurulmakta olan Afşin Elbistan santralını gösterebiliriz. Her türlü ' önlem alınarak santral öngörülen tarihe yetişti rilse bile; eğer kömür zamanında yetiştirilemez se yada kömür niteliği öngörülenden farklı olur sa, santralın üretime geçememesi yada istenen dü zeyde üretim yapamaması durumu ortaya çıkacak,bu durum önemli enerji kısıntılarına yol açabile cektir. Bu örnek bize koordinasyonun büyük öne mini göstermektedir. Hele özel sektörden linyit alınarak santral kurulması Hükümetçe düşünülmek tedir ki, bu konu koordinasyonun önemini daha da | artırmaktadır.

Bunun çözümü için tutulacak yol, halen Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nda bulunan ve yasal ; görevi bu olan Enerji Dairesini, gelişen koşul lara uygun biçimde donatarak bir Enerji tşleri Genel Müdürlüğü haline getirmek ve enerji işleri ; nin mutlak denetimini bu Genel Müdürlüğe vererek ! enerji işlerindeki bugünkü ortama son vermektir. • Bu durum bugünkü ortamda her türlü hareket ser bestisine sahip pek çok Genel Müdürlüğün hoşuna gitmeyeceği gibi,yine her türlü hareket serbes tisine sahip Enerji Bakanlığı üst kademelerinden de yeterli destek görmeyecektir. Ancak ülkemizin enerji sorununun çözümü için düşünülebilecek tek çözüm budur. Hele Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının üst kademe yetkililerinin sık sık değiştiği ve pek çoğunun enerji alanı dışından geldiği ülkemizde; konulara bilgiyle yaklaşacak ve üst kademelere yardımcı olacak bir yetkili ihtisas kuruluşuna gereksinme daha büyük önem taşımaktadır.

Böyle bir çözüme gidilmediği sürece enerji kay nakları gerekli olduğu biçimde ortaya konamaya cak ve bugünkü durum aynen sürecektir. Yine ih ; tiyacı karşılayacak bol ve seçenek olanağı veren | kaynak bulunmayacak, yine koordinasyon sağlana | mayacak, yine santraller zamanında yetişemeye I cek ve yine elektrik kısıntısıyla karşı karşıya ! kalınacaktır.

2.2. Koordinasyon

Enerji kaynaklarından en iyi biçimde yararlanma nın en önemli hatta birinci derece önemli koşulu iyi bir koordinasyondur, ülkenin bütün kaynakla rının ortaya konulması, bunların yakıt, sanayi, elektrik üretimi gibi sektörlere ayrılması, ay rılan kaynakların zamanında ve istenen biçimde hizmete sokulması koordinasyonun baş koşuludur, özellikle elektrik sektöründe bu durum çok önem lidir. Elektrik enerjisi üretimiyle yükümlü TEK Genel Müdürlüğü başka kuruluşlarca bulunan ve üretilen enerji kaynaklarını kullanmak zorunlu luğundadır, üretim kaynaklarının zamanında ve

3. SONUÇ

Enerji kısıntısını doğuran çeşitli nedenler ara sında kaynak arzının iyi bir biçimde yapılmaması en önemli etkenlerden biridir. Bu nedenle elektrik kısıntısına gidilmemesi için tüm enerji kaynakla rı iyice araştırılmalı, bilinen kaynaklar iste nilen düzeyde ortaya konmalı, bu kaynaklar çe şitli tüketim niteliklerine göre ayrılmalı, bu arada elektrik enerjisi üretimine ayrılacak mik tarlar belli olmalı, su kaynağı araştırmaları aralarında seçenek yapılacak düzeye çıkarılmalı, bütün bunları yerine getirebilecek ve gerekli koordinasyonu sağlayacak yetkilerle donatılmış bir örgütlenmeye en kısa zamanda gidilmelidir.

«Tl