ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNDE KÖMÜR

ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNDE KÜMÜR nurettin artel

UDK: 621.311 : 662.642 : 662.66 (560)

1. GÎRÎŞ Elektrik enerjisinin, Avrupa'da sanayiye uygulan masından bugüne dek, yüzyıla yakın bir süre geç miştir. Ancak bugün ülke nüfusumuzun X 45'i en basit kullanımı aydınlatma da bile, elektrik enerjisinden yararlanamamaktadır. Avrupa ülkele rinde bugün, elektrik enerjisinden yararlanama yan nüfus yoktur. 1973 yılı elektrik enerjisi üretiminde, özkaynak larımızdan, ekonomik su potansiyelin yaklaşık X 5'i toplam bilinen linyit rezervimizin X 2,5 3'ü değerlendirilirken, toplam elektrik enerjisi üre timinin X 52'si petrole (fuel oil ve motorine) dayalı olarak gerçekleştirilmiştir. Sanayileşme sürecindeki ülkemizde, sanayinin ana girdilerin den olan elektrik enerjisi üretiminin bu biçimde dışa bağımlı kılınması uygulanan yanlış politika nın ürünüdür. Aynı yıl tüm petrol gereksinmemizin X 71,63'ü dış alım (ithal) ile karşılanmıştır.

Son zamanlarda elektrik enerjisi üretiminde, öz kaynakların (linyit ve su potansiyelinin) değer lendirilmesine yöneliş, yurt çıkarlarına uygun enerji politikasının gereğinden daha çok dünya petrol krizinden dolayı zorunlu olarak gelişmiş tir. Linyit rezervlerimizin önemli miktarda olmasına karşın, sınırlı olması ve linyite olan gereksin

Nurettin Arıel, Kimya Y.Miih.

menin sürekli artması, bu kaynaklarımızın en eko nomik biçimde, israf edilmeden kullanılmasını zo runlu kılmaktadır.

2. TÜRKİYE'DE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNİN TARİHÇESİ

Buhar makinesinin bulunması ile Avrupa'da modern anlamda başlayan sanayileşme, 1880'lerde elektri ğin sanayiye uygulanması ile çok hızlanmıştır.

Ülkemizde ilk elektrik enerjisi üretimi, Avrupa' dan yaklaşık 20 yıl sonra 1902'de küçük bir su santralından Tarsus'da başlamıştır.

Geniş çapta elektrik enerjisi üretimi 1914 yılın da Silahtarağa'da işletmeye alınan 3 x 5 MW gücün de termik santraldan yapılmıştır. Silahtarağa ül kemizde kurulan ilk taşkömürü santralı olup ku rulması ve 50 yıl için işletme ayrıcalığı Macar GANZ şirketine verilmişti.

Cumhuriyet ilan edildiğinde yalnız Tarsus, İstan bul ve Adapazarı şehirleri elektrik enerjisinden yararlanabiliyordu. Yani ülke nüfusumuzun % 94'ü karanlıkta idi. 1923 yılında kurulu güç 30,3 MW, üretilen enerji 50 milyon kWh ve kişi başına 5 kWh düşmekte idi.

Ülkemizde ilk linyit santrallarından olan İzmir Termik Santralı 1928 yılında işletmeye alınmış olup 2x2,5 MW gücünde ve soma linyiti kullanmak ta idi.

1933'lerde tüketim merkezlerine kurulan elektrik santralları ile 69 yerleşme merkezine elektrik verilebilmişti. EK l'de elektrik santralı kuru lan yerleşme merkezlerinden bazıları ve elektrik santrallerini kuran başlıca yabancı şirketler ve rilmiştir.

Bu tarihlere değin elektrik santrallarının, kur ma ve işletmeciliği, ayrıcalıklı yabancı şirket ler tarafından yapılmakta idi. Ayrıcalıklı şir ketler, ayrıcalık sözleşmeleri ile elektrik sa tış tarifelerini sağlam temellere dayandırmış, para değerinin düşmesi, mal ve işçilik giderle rinin artması üzerine, elektrik satış fiyatları nı altın esasına göre düzenlemek yoluna gitmiş ler hatta altın fiyatlarındaki yapay (suni) oy namaları da hemen satış fiyatlarına yansıtmışlar dır. 1930'larda elektriğin İstanbul'daki satış fiyatı 15 17 kuruştur. Yatırımlarını otofinansman ve kredi yolu ile sağlayan ayrıcalıklı şirketler, bunların koşullarını tarifelere yansıttıkları gibi gümrük resim ve vergilerinde de devletin ta nıdığı muafiyetten yararlanmaktaydılar. Buna kar şılık üretim ve dağıtım tesislerini genişletme dikleri ve yeni sermaye yatırımlarından kaçındık ları için, 1934'lerde birer ikişer devletçe satın alınarak, merkezi bir kuruma verileceği yerde ma halli belediyelere devredilmiştir.

1930'lardan sonra kurulan fabrikalar elektrik enerjisi olmayışından yada fiyatının yüksek olma sı nedeniyle kendi gereksinmelerini karşılamak için elektrik santralları kurmaya başlamışlar dır. Bu santrallar, zorunlu olarak küçük işletme ler biçiminde kurulmuş ve aynı zamanda kurulduğu yerleşme merkezlerinin enerji gereksinmelerini

de karşılamışlardır. Böylece otoprodüktör elek trik enerjisi üretimi başlamıştır. EK 2'de başlı ca otoprodüktör elektrik santralları ve kuruluş yılları verilmiştir.

1935 yılında elektrik işleri devlet tarafından

ele alınarak 2805 sayılı kanunla Etibank, 2819

sayılı kanunla Elektrik İşleri Etüd İdaresi

(EİEİ) Genel Direktörlüğü kurulmuştur. Etibank,

madencilik görevi yanında büyük elektrik santral

ları kurmak ve işletmekle, EİEİ ise elektrik

enerjisi üretimi için gerekli birincil enerji

kaynaklarının etüdü ve projelerinin yapımı ile !

görevlendirilmiştir.

'

Bu tarihlerde elektrik enerjisi üretimi, çoğun •

lukla taşkömürü ve dış alım motorin'e dayalı kü [

çük güçlü santrallardan yapılmakta idi.

''

EİEİ'nin kurulmasından sonra düşük nitelikli

taşkömürü (Lavvar artıkları, şistler vb.), lin •

yit kömürü ve su potansiyelinin elektrik enerji

si üretiminde kullanılması bu kuruluş tarafın

dan ele alınmıştır.

İkinci dünya savaşı sırasında dış alımında kar şılaşılan güçlükler nedeniyle motorin ile çalı şan santralların üretimlerinin durdurulması, elektrik enerjisi üretiminde dar boğaz oluştur muştur. Karşılaşılan dar boğaz ile, öz kaynakla ra dayalı santralların kurulması gereği daha iyi anlaşılmaya başlandı. Düşük nitelikli taşkömürü, linyit ve su potansiyelinin elektrik enerjisinde değerlendirilmesi söz konusu olunca, bu tarih lere dek tüketim merkezlerinde kurulan santral ların, kaynakların bulunduğu yere kurulması ve enerjinin tüketim merkezlerine iletimi gerekmiş tir. Elektrik enerjisinin uzak mesafelere iletil mesi ilk kez Amerika'da 1886'da, Avrupa'da ise 1892'de Almanya'da gerçekleştirilmiştir.

Zonguldak taşkömürü artıklarının elektrik enerji si üretiminde değerlendirilmesi Etibank ve EİEİ tarafından ele alınarak 1948 yılında Çatalağzı Termik Santralı işletmeye açılmıştır. 3x21,5 MW gücünde olan santralın üretiminin fazlası, 1952 yılında tamamlanan ilk enerji nakil hattı ile İstanbul'a verilmiştir.

1950'de hükümet politikasındaki değişiklikten do j layı, 1952 yılından sonra elektrik enerjisi üre timi alanında çalışmak üzere 4 şirkete ayrıcalık verilmiştir. EK 3'de kurulan ayrıcalıklı şirket ler görülüyor.

1953 yılında 6200 sayılı kanunla kurulan DSİ Ge , nel Müdürlüğü Su santrallarının yapımı ile görevj lendirilmiştir.

1957 yılında mevcut kuruluşlar arasında koordi nasyonu sağlamak amacıyla Sanayi Bakanlığı Ener ji Dairesi teşkilatlandırılmış, 1963 yılında da elektrik enerjisi konusunda en yetkili kuruluş olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı kuru larak tüm enerji kuruluşları bu Bakanlığa bağlan mıştır. Üst düzeyde olan bu kuruluş, elektrik enerjisi ile ilgili çalışmaların merkezi bir ku rumda toplanması gereksinmesini karşılıyamadığı için 1970 yılında 1312 sayılı kanunla Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kurulmuştur. TEK, 1953'de toplanan "I. Istişari Enerji Kongresi"nde öneril mesinden 17 yıl sonra ve ilk hazırlanan tasarıda yapılan değişikliklerle gerçekleşmiştir.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232\

IH

Batı Avrupa'nın hemen her ülkesinde, elektrik enerjisi i l e i l g i l i kuruluşlar, 2. Dünya Savaşı nın sona erinesinden hemen sonra b i r ç a t ı altında toplanmıştır. Bu işlemler daha çok d e v l e t l e ş t i r me biçiminde ele alınmış, Fransa'da EDF, İ t a l y a ' da ENEL, İ n g i l t e r e ' d e CEGB ve Yunanistan'da PPC' nin kuruluş işlemleri farklı tarihlerde ancak, benzer teknik ve ekonomik koşullarda olmuştur.

1975 yılında ülkemizde, elektrik enerjisi sektö ründe TEK1 in yanında DSİ, EİE, İ l l e r Bankası (Köy elektrifikasyonunda), Köy İ ş l e r i Bakanlığı, belediyeler, otoprodüktörler ve ayrıcalıklı özel şirketler değişik yetki ve sorumluluklarla söz sahibidir.

1965 yıllarında, elektrik enerjisi gereksinmesi nin karşılanmasında kuruluş süresinin kısalığı dolayısıyla petrole dayalı santrallara ağırlık verilmiş. Bu politika sonucu, ilk birimi 1967, son birimi 1971'de işletmeye alınan 630 MW kuru lu gücündeki Anbarlı Termik Santralı i l e 50 MW kurulu gücündeki Hopa Termik Santralı 1973'de işletmeye açılmıştır.

Yine aynı tarihlerde programlardaki gecikmeler nedeniyle Bornova ve Seydişehir'e gaz türbinle ri kurulmuştur.

Bunun sonucu; 1973 yılında elektrik enerjisi üre timin Z 5 2 ' s i petrole dayalı olarak gerçekleşti rilmiştir.

Ülkelerin puant mevsim ve saatlerindeki farklılık ları değerlendirmek üzere komşu ülkeler arasında elektrik enerjisi a l ı ş v e r i ş i yapılmaktadır. Sov yetler Birliği, Romanya ve Yugoslavya i l e bağlan t ı s ı bulunan Bulgaristan i l e 1969 yılında başla yan görüşmeler sonunda, Aralık 1969'da bir anlaş ma imzalanmıştır. Bu anlaşma uyarınca Temmuz 1975 tarihinde işletmeye açılan tesislerden enerji a l ı ş v e r i ş i başlamıştır (EK 4).

3. 1973 1974 YILLARINDA TÜRKİYE'DE ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ VE KÖMÜR SANTRALLARI *

3 . 1 . Genel Durum

1974 y ı l ı sonunda ülkemizin üçte ikisinden biraz fazlasını kapsamakta olan enterkonnekte sistem 51 il merkezini birbirine bağlamakta ve tüm il merkezlerinin 1976 y ı l ı sonunda sisteme bağlanma sı öngörülmektedir.

1973 y ı l ı sonunda i l , i l ç e , bucak merkezi ve köy statüsündeki toplam 1.629 belediyeden, 232'si ka ranlıkta olup elektrik enerjisinden yararlanama maktadır.

Ülkemizde 35.995 muhtarlı köyün toplam nüfusu : 23 milyon dolayındadır. 1974 y ı l ı sonunda ancak i 6142 köye yani toplam köy sayısının Z 17,06'sına j elektrik enerjisi ulaşmış olup nüfusu 6 milyon dolayındadır. Geri kalan 30 bine yakın muhtarlı köyde yaşayan 17 milyon k i ş i elektrik enerjisin den yararlanamamaktadır.

1974 y ı l ı sonunda toplam ülke nüfusumuzun % 4 5 ' i elektrik enerjisinden yararlanamamakta ve karan lıktadır .

1974 y ı l ı sonuna göre ülkemizde elektrik enerji si üretimi 13,477 milyon kWh, kişi başına düşen elektrik enerjisi ise 356 kWh olmuştur. Bu değer ler uluslar topluluğu içinde Türkiye'nin sosyo ekonomik açıdan yerini belirten bir anlam taşır. Türkiye toprak genişliğinde Avrupa'da 2'nci, nü fus çokluğu bakımından 6'ncı büyük ülkesi olup, kişi başına düşen elektrik enerjisinde ise, kı tanın en geri ülkesi olarak listenin sonunda yer almaktadır. EK 5'de 1970 ve 1971 yıllarında Av rupa ülkelerinde kişi başına düşen elektrik ener jisi değerleri verilmiştir.

Toprak genişliği ve nüfus çokluğu yönünden Türki ye ile karşılaştırılabilecek 4 Avrupa ülkesi; örneğin İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya'nın 1955 ve 1971 yıllarında, kişi başına düşen elek trik enerjisi tüketimi Çizelge l'de gösterilmiş tir.

İngiltere Fransa Al manya İtalya

Çizelge 1.

1.750 kWh/kişi

1.150

1.470

4.490 kWh/kişi

2.882

4.387

2.261

Batı komşularımız Yunanistan ve Bulgaristan i l e karşılaştırdığımızda, bizdeki gelişme şöyle ol muştur:

Bulgaristan 280 kWh/kişi

Yunanistan 170

2.457 kWh/kişi

1.183

Çizelge 2.

Bu değerlere göre elektrik enerjisi üretiminde Bulgaristan'ın 1971'deki düzeyine ulaşabilmemiz için y ı l l ı k üretimimizin 100 milyar kWh'ın üstü ne çıkması gerekir. Oysa 1974 y ı l ı üretimimiz 13,5 milyar kWh olmuştur. 3. Beş Yıllık Planın henüz tasarı halindeki programlarına göre Türki ye'nin elektrik enerjisi üretimi 1987 yılında ancak 62 milyar kWh'a ulaşabilecektir. O halde Türkiye'nin ortak pazar ülkeleri ve batı komşula rı arasındaki farkın uygulanan politika i l e ka panması söz konusu olmadığı gibi giderek uçurum laşmaktadır.

3.2. Elektrik Enerjisi üretimi

1974 y ı l ı sonunda elektrik enerjisi üretimi 1973 y ı l m a göre Z 9'luk bir artışla 13,477 milyar kWh'a ulaşmış ve bunun Z 75,11'i termik, % 24,89'u su santrallarından karşılanmıştır.

1970 1974 yıllarında Türkiye elektrik enerjisi üretiminin termik su dağılımı ve Z a r t ı ş ı Çizel ge 3'de verilmiştir.

1971 1972 1973 T974 1975"

(«M 5.581

TUrkıye I

64,72

7.136

72,69

8.033

71,46

9.740

78.80

10.123

75,11

9.700

62,99

Oretim (GWh) 3.042 2.645

3.209

2.621

3.354

5.700

Türkiye I

35,28 27,04 28,54 21,20 24,89 37,01

* 1975 yılı program dafarlmrldir. Not: Tecrübe 1sletnes1ndek1 Üretimler «lıtmaımstır.

TORKİVE TOPLAMI

Oretim (GUh) 8.623 9.781 11.242 12.361 13.477 15.400

10,6 13,4 14,9 10,0

9,0

Çizelge 3.

Aynı yıllarda TEK*in üretime katkısı ise Çizel ge 4'de verilmiştir.

3 . 4 . üretimin B i r i n c i l Kaynaklara Göre Dağılımı ve Maliyeti

Elektrik enerjisi üretiminin 1940 1973 döneminde birincil kaynaklara göre dağılımı yüzde olarak Çizelge 6'da verilmiştir.

Yakılan yakıt cinsinden net Üretim maliyetinin birincil kaynaklara göre 1974 y ı l ı değerleri Çi zelge 7'de verilmiştir.

Taş Kömürü

Linyit

Fuel Oil

.'

14,71 krş/kWh 10.73 kr$/kWh

32,92 krş/kWh 116,89 krş/kWh

(GKh)

3.892

5.855 6.790 8.065 7.870 7.200

65,14 76,84 74,77 80,34 77,78 74,23

Oretlm (GWh)

TEK . Oretim

(GMh)

2.083 1.765 2.291 1.973 2.248 2.500

34,86 23,16 25,23 19,66 22.22 25,77

5.975 7.620 9.081 10.038 10.118 9.700

13,3 27.5 19,2 10,5 0,8 4,1

69,29 77,91 80.78 81,21 75.08 62,99

Çizelge 4.

çizelge 7.

3 . 5 . Termik S a n t r a l l a r ı n B i r i n c i l Kaynaklara Göre Dağılımı

1973 yılına göre toplam kurulu gücün Z 60,81'ini oluşturan ve toplam üretimin Z 78,80'ini gerçek leştiren termik santralların birincil kaynaklara göre dağılımı Çizelge 8'de verilmiştir (EK 6'da da ayrıntılı olarak verilmiştir).

3 . 3 . Kurulu Güç

1974 y ı l ı sonunda kurulu gücümüz 1973 yılına oranla Z 15,3'lük bir artış göstererek 3.720 MW'a ulaşmıştır. 1974 yılında kurulu gücün Z 60,81'i termik, Z 39,19'u su kaynaklıdır. 1975'de toplam kurulu güçte Z 7,2 oranında bir artış programlan mıştır.

1970 1974 y ı l l a r ı kurulu güçlerinde su termik da ğılımı ve TEK'in katkısı Çizelge 5'de verilmiştir.

Y ILLA*

TOKKtY E

HW 1.558 1.750 1.8*6 2.233 2.262 2.375

HM 722 868 £94 954 1.458 1.612

topla.

2.310

t Artış

13.0

2.638

13.9

2.740

3,9

3.227

17,8

3.720

15,3

3.987

7.2

Teralk

M 904 1.094 1.188 1.568 1.643 1.706

534 684 689 789 1.200 1.355

1.438 1.778 1.877 2.357 2.843 3.061

Topla. >

Türklyı 62.25 67,40 68,50 73,04 76.43 76.78

1 Artış

36.3 23.6 5.6 25.6 20.6

7.7

Çizelge 5.

3 . 6 . İ ş l e t i l m e k t e Olan Taşkömürü Termik S a n t r a l l a r ı

Çoğunluğu küçük işletmeler biçiminde 24 taşkömü rü termik santralı vardır. 1973 yılına göre Tür kiye toplam kurulu gücünün Z 9,67'sini oluşturan taşkömürü santralları toplam üretimin Z 13,55'ini gerçekleştirmişlerdir. Taşkömürü termik santral lar in in işletmecilere göre dağılımı Çizelge 9'da verilmiştir.

Taşkömürü termik santrallarından 1973 yılında toplam 1 689,4 GWh üretim yapılmıştır. Taşkömü rü termik santrallarının toplam kurulu gücünün Z 69,4'üne sahip olan TEK, Taşkömürü Termik Santralları üretiminin Z 83,8'ini gerçekleştir miştir. Kurulu gücün Z 25,9'una sahip otoprodük

Kumlu Gllc m 1973 Ortttal

Mı

T«S m m

Miktar Türkiye X

362.3 9.67

LtKY IT Miktar Türkiye

X 610.8 16,30

FMEL OIL

Miktar TUrtlyt X

899,1 24,08

1.689.4 13,55 1.702.3 13.63 5.910,4 47.36

KOTOKtN

Hlktar Türkiye t

403.5 10.76

533.9

4,26

Çizelge 8.

B i r i n d i Kaynak

Tas KSmirü

L i ny i t Kömürü Fuel 011 Motorin

1940 t

80.06 5,70 4,75 5,99 3,50

Y I L L "T~5—

1950 1 1960 I 1970 t 1973 t

68,48 17,37 2,75 7,58 3,82

35,80 18,91 1,44 8,28 35,57

16,03 16,73 27,10 4,98 35.16

13,55 13.63 47,36 4,26 21.20

1975 t

8.2 18,5 33,6

6,2

33,5

Santral AdMI «iri. AıMI ÜUrulu SUc W

T tK

251.3 69,4

OTOPROOOKTSR

93.9 25,9

•ELEDİK

1 3 17,1 4,7

TOPUK

24 72 362.3

Termik TOKUlrt

... —

15.9 1.67

çizelge 6. 186

çizelge 9.

ELEKJKİK MÜHENDİSLİĞİ 232

törler, üretimin % 13,8'ini ve kurulu gücün X 4,7'sine sahip belediyeler, üretimin X 2,4'ünü gerçekle ştirmişlerdir.

Otoprodüktörlerin elindeki 21 santralda toplam 57 birim (grup) vardır ve bunlardan yalnız 1 ta nesi 10 MW kurulu güçte, diğer 56 grup ise 0,120 5,000 MW arasındadır. Belediye elindeki 1 santralda 3 birim olup kurulu güçleri 4,5 7,5 MW arasındadır. TEK'in elindeki santrallarda ise toplam 12 birim vardır ve kurulu güçleri 10 30 MW arasındadır.

Buradan görüleceği üzere ülkemizdeki taşkömürü santralları küçük birimler şeklindedir.

Taşkömüründen elektrik üretiminin 1973 yılında X 83,8'ini gerçekleştiren TEK'e ait taşkömürü santralları:

1. Silahtarağa Termik Santralı 2. Çatalağzı Termik Santralı

Bu santrallara ilişkin kısa bilgiler aşağıda ve rilmiştir»

t ik isletmeye a cılıs t arihi Toplam birim sayısı

Toplam kurulu güç (MM)

üretim kapasitesi (GUh)

1974 y ı l ı bürüt üret1m1(GWh) Ana y a k ı t cinsi

Y ardımcı y a k ıt cinsi Ana y a k ı t ı n A. I. D (Kcal/kg)

1974 y ı l ı ana y a k ı t tüketimi (ton)

1974 y ı l ı yardımcı y a k ı t tüketimi (ton) Net üretim ma li y e t i krş/kWh

Y akıt k a l i t e s i z l i ğ i nedeniyle 1974'de üretilemeyen enerji (kW h)

11.2.1914 6 122,325 (9,825+10+22,5+30+20+30) 500 489,020 6 10 yıkanmış Zonguldak tas kömürü fuel oil 6.621 290.652

770,7 24,67

9.000.000

Çizelge 10. Silahtarağa Termik Santralı

İ l k isletmeye açılış t arihi

30.8.1948

129 ( 6 x 2 1 , 5 )

1974 y ı l ı bürüt üretimi (GUh) 939,364

Ana y akıt cinsi

Karışık; 0 0,5 lave

Y ardımcı y akıt cinsi

Ana y a k ıt ın A.I.D (Kcal/kg)

Ort. 4.200

Y ardımcı y a k ıt ın A.I.D (Kcal/kg) 10.300

1974 y ı l ı ana y akıt tüketimi (ton)

764.300

1974 y ı l ı yardımcı y a k ıt tüketimi (ton)

688,5

Net üretim maliyeti krş/kWh

9.494

Y akıt k a l i t e s i z l i ğ i nedeniyle 1974 yılında üretilemeyen enerji (kWh)

60.000

İSLETMELER

Linyit Toplam

Santral Adedi B i r i » Adedi Kurulu Güc W 1973 0 r e t 1 » i GUh

4 12 510,5 1.616,0

84,5 94.9

OTOPRÛDOKTOR

BELEDİYE

27 61 93.29 86,3

Linyit Toplan

İS.45 5.1

Miktar 1 0.5

Miktar 32

Topla* Türkiye Tertrik Tcpla»

603,79 1.702,3

26,8 16.3 17,3 13.63

Çizelge 12.

3 . 7 . İ ş l e t i l m e k t e Olan L i n y i t Termik Santralları

1973 y ı l ı sonuna göre Türkiye toplam kurulu gü cünün X 16,30'unu oluşturan l i n y i t termik santral ları Türkiye üretiminin X 13,63'ünü gerçekleştir miştir.

işletmecilerine göre dağılımı Çizelge 12'de ve rilmiştir.

1973 yılında l i n y i t santralları toplam kurulu gücünün X 84,5'u TEK'e ait olup üretimin X 94,9' unu gerçekleştirmiş, kurulu gücün X 15,45'ine sahip otoprodüktörler i s e üretimin X 5,1'ini gerçekleştirmiştir.

Linyit kurulu gücünün X 15,45'ine sahip otopro düktörlerde, birim kurulu gücü 0,016 MW i l e 3,200 MW arasında değişen yalnız bir tane 6,250 MW'lık 61 birimden oluşan 27 santral var dır. Kurulu gücün X 84,5'una sahip TEK'de ise gü cü 2,5 i l e 150 MW arasında değişen 12 birimden oluşan 4 santral vardır. Buradan, otoprodüktör lerin elindeki santralların çok küçük ekonomik olmayan birimlerden oluştuğu açıkça görülmekte dir.

1973 y ı l sonuna göre linyite dayalı termik sant ral kurulu gücünün X 84,5'unu oluşturan ve üre timin Z 94,9'unu gerçekleştiren TEK'e ait sant7 rallar şunlardır:

1. İzmir Termik Santralı 2. Tunçbilek Termik Santralı 3. Soma Termik Santralı 4. Seyitömer Termik Santralı

Bu santrallara ilişkin kısa bilgiler ve 1974 yı lı durumları sıra ile verilmiştir.

İ lk işletmeye açılış tarihi

Toplam kurulu güç (MU) Oretim kapasitesi (GUh)

1974 y ı l ı bürüt üretimi (GUh)

Ana y ak ıt cinsi Y ardımcı yakıt cinsi Ana y akıt ın A.I.D (Kcal/kg) 1974 y ı l ı ana y akıt tüketimi (ton) 1974 y ı l ı yardımcı y a k ıt tüketimi (M3) Net üretim maliyeti krş/kWh

1928 5 32 ( 3 x 5 + 2 x 2 . 5 + 12) 130 218,782 0 10 lave soma l i n y i t i Havagazı 3.700

246.000

13.150

16,39

Çizelge 11. çatalağzı Termik Santralı ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232

Çizelge 13. İzmir Termik Santralı 187

IIHTIF

ilk işletmeye açılış tarihi Toplam birim sayısı

1974 y ı l ı bürüt Liretimi (GWh)

Ana y a k ıt cinsi

Y ardımcı y akıt cinsi Ana y a k ı t ı n A.I.D (Kcal/kg)

1974 y ı l ı ana y a k ı t tüketimi (ton) 1974 y ı l ı yardımcı y a k ıt tüketimi (Ms) Net üretim maliyeti krs/kWh

15.1.1956 3 129 (2 x 3 2 + 65) 830 965,687 0 18 lave Tunçbilek l i n y i t i Fuel oil ve motorin 3.700

645.000 o 1C

6,118

Çizelge 14. Tunçbilek Termik Santralı

t ik işletmeye a çılış t arihi Toplam birim sayısı Toplam kurulu güç (HW) Oretim kapasitesi (GUh) 1974 y ı l ı bürüt üretimi (GWh) Ana y a k ıt cinsi

Y ardımcı y a k ı t cinsi Ana y a k ıt ın A.I.D (Kcal/kg) 1974 y ı l ı ana y akıt tüketimi (ton) 1974 y ı l ı yardımcı y a k ı t tüketimi (M3) Net üretim maliyeti krş/kWh

6.7.1957 2 44 (2x22) 300 313,106 0 30 tüvenan ve 0 0,5 şlam Soma l i n y i t i Motorin 2900

310.000 cı

6,055

çizelge 15. Soma Termik Santralı

İ lk isletmeye açılış tarihi Toplam birim sayısı Toplam kurulu güç (MM) üretim kapasitesi (GNh) 1974 y ı l ı bürüt üretim (GUh) Ana y akıt cinsî

Y ardımcı y a k ıt cinsi Ana yakıt ın A.I.D (Kcal/kg) 1974 y ı l ı ana y akıt tüketimi (ton) 1974 y ı l ı yardımcı y a k ıt tüketimi (M!) Net üretim maliyeti krs/kVfh

1973 2 300 (2 x 1 5 0 ) 1800 714,704 Marn ve düşük ı s ı değerli l i n y i t (D 2000 tüvenan) Fuel oil ve motorin 1500

712.879 (ve 56.509 ton f uel oil»)

2.605

17.51

• Kömür yerine fuel o1l k ulUnılmıs t ı r .

Çizelge 16. Seyitömer Termik Santralı

Linyit rezervleri yönünden zengin olan ülkemizde linyitten üretilen elektrik enerjisinin, toplam üretime katkısı (1973 yılında) Z 13,63 ve fuel o i l ve motorine dayalı üretimin % 51,62 olması sonucu, 1974 yılında fuel oil ve motorin teminin deki güçlükler nedeniyle toplam 236,799,780 kWh enerji üretilememiş ve zaman zaman zor durumlar da kalınmıştır.

Kullanılış Yeri

Ev ve Ticarethane (GUh ve %)

1 .870 17 ,0

2.108 17 .0

2.259 17 ,5

2.926 17 . 8

3 .305 18 ,1

3.741 18 ,4

Resmi Daireler (GUh ve t )

308 2 ,8

Sokak tydınlatılmas (GUh ve t)

240 2 ,2

Cer (DOY) (GUh ve %)

85 0 .8

Sanayii (GUh ve I )

6.869 62 ,4

335 2 ,7

279 2 ,2

100 0 ,8

7.749 62 ,5

375 2 ,6

411 2 ,5

430 2 ,4

467 2 ,3

318 2 ,2

378 2 ,3

420 2 ,3

480 2 ,4

120 0 .8

220 1,3

400 2 ,2

450 2 ,2

9.042

10 203

11 .195

12.450

62 ,6

62 ,1

61 3

61 ,3

Kayıplar ve İç Tüketim (GWh ve t)

1 628 14 ,8

1 .835 14 .8

2.066 14 .3

2 302 14 ,0

2 502

2 .724

13 7

13 ,4

Bürüt üretim (GUh ve %)

11 000 100

12 .406 100

14.180 100

16 440 100

18 .152 100

20.322 100

Net Tüketimde Sanayiinin Yüzdesi

73 0

72 1

71 0

70 8

Çizelge 17.

Aynı şekilde Sovyetler B i r l i ğ i ve Norveç'ten son ra Avrupa'da en zengin su potansiyeline sahip o l duğumuz halde, su potansiyelinin toplam üretime katkısı 1973 y ı l ı i ç i n Z 21,20, 1974 y ı l ı i ç i n Z 24,89 olmuştur. Bu değerlere göre sahip olduğu muz ekonomik su potansiyelinin 1973'de Z 3,69' undan 1974'de Z 4,72'sinden yararlanılmıştır. EK 7'de Türkiye'nin su potansiyeli konusunda kı sa bilgi verilmiştir.

3.8. Elektrik Enerjisi Tüketimi

Türkiye'de tüketilen tüm enerji içinde elektrik enerjisinin oranı Z 14,5 dolayındadır. Gelişmiş ülkelerde bu oran Z 40 olup 2000 yıllarında bu oranın ülkemizde Z 25'e ulaşacağı tahmin e d i l mektedir .

Elektrik enerjisi tüketiminin kullanılış grupla rına göre dağılımı Çizelge 17'de verilmiştir.

4. ELEKTRİK ENERJİSİ ÖRETİMİ İLE İLGİLİ PLAN PROGRAMLAR VE LİNYİT SANTRALLARI

Artan gereksinmeye göre 1974 yılında 13,477 mil yar kWh olan elektrik enerjisi üretiminin;

1977 yılında 22,5 milyar kWh

1982 "

1987 "

1992 "

1995 " 100

çekleştirilmesi öngörülmektedir.

olarak ger

öngörülen bu üretimin gerçekleştirilmesi i ç i n 1974'de 3,720 MW olan kurulu gücün;

1977 yılında 1982 " 1987 " 1992 " 1995 " hesaplanmaktadır.

4,750 MW 6,450 MW 10,830 MW 17,500 MW 23,600 MW

olması gerektiği

Hızla artan enerji gereksinmesinin karşılanabil mesi ancak öz kaynaklara dayalı b e l i r l i bir ulu sal enerji politikası saptamak ve bu politikaya uygun gerçekçi planlar yapmak ve uygulamakla müm kündür .

VLEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232 \

I W73 y ı l ı sonuna göre 12,361 milyar kWh olan ; elektrik enerjisi üretiminin % 47,36 fuel oil, ; Z 4,26 motorin, % 13,55 taşkömürü ve % 13,63'ü : linyit santrallarından karşılanmıştır.

' Ülkemizdeki petrol rezervlerinin bugünkü bilinen rezervine ve üretimine göre 10 15 y ı l sonra tü

; keneceği ve 1973 y ı l ı tüm petrol gereksinmemizin "üçte ikisinin dış alım i l e karşılandığı; taşkö mürü üretimimizin ise 1975 yılında metalürji sa nayiinin (3. Demir Çeliğin) gereksinmesini karşı layamadığı için dış alım yapıldığı bunun yanında metalürji ve kimya sanayii girdisi t aş kömür ün ün DDY, ısıtma ve genellikle ekonomik olmayan küçük termik santrallarda yakıt olarak kullanıldığı bi linmektedir.

Dünya petrol fiyatlarının artmasından sonra zo runlu olarak elektrik enerjisi üretiminde öz kay naklara yönelme olmuştur.

öngörülen programlara göre; 1973 yılında elek trik enerjisi üretiminde 1,616 milyar kWh olan linyit kömürü payının 1995 yılında 35 milyar kWh'a, su payının ise 2,6 milyar kWh'dan 50 mil yar kWh'a yükseltilmesi, 1984 yılında devreye girecek 600 mW'lık ilk ve daha sonra kurulacak 750 1000 Mtf'lık diğer nükleer santrallardan da 1995 yılında 30 35 milyar kWh enerji üretilmesi beklenmektedir.

1974 yılında TEK tarafından hazırlanan 1974 1987 Türkiye elektrik enerjisi üretim ve tüketim tah minleri Çizelge 18*de verilmiştir.

TEK tarafından hazırlanan bu programa göre 1987 yılında Türkiye elektrik enerjisi üretiminin 67,842 milyar kWh, tüketimin ise 62,700 milyar kWh olacağı öngörülmektedir.

Yıllara göre üretim ve tüketim tahminleri karşı laştırıldığında 1977 yılında % 4,6 oranında 1,019 milyar kWh'lık bir açık görülmektedir. Bu na karşılık Gaz Türbinlerinin fazla ç a l ı ş t ı r ı l ması ve servisten çıkarılacak santralların çıka rılmaması i l e gereksinmenin karşılanması program lanmıştır. 1978 1987 yıllarında ise üretimin, tüketimi karşılayacağı öngörülmüştür.

Santralın Adı Seyitömer 3 Tunçbilek B l Tunçbilek B 2 Soma B

Çayırhan Beypazarı 1

Yatağan 1 2 (Sivas) Kangal Elbistan A

12 Elbistan A

34 Çan Elbistan B

C

Kurulu Gücü (MW)

1 xl50 1 xl50 1 xl50 2x150

Yıllık Oretimi (GWh)

900 900 900 1.800

Bitiş Tarihi 7.1977 10.1976 7.1977 4.1979

1 xl50 2x150

900 1.800

3.1979 9.1979

1 xl50

2 x340

2x340 1 xl50 4x340 4x340

4.420

4.420 900

8.840 8.840

1.1980

7.1980

8.1981 10.1982

— —

Çizelge 19.

Yine bu programa göre 71,068 milyar kWh olan ekonomik su potansiyelinden yararlanma oranları 1973 yılında 1 3,7 iken 1977'de Z 11,3'e, 1982'de % 21,7'ye. 1987'de X 32,5'e yükseleceği öngörül mektedir.

1975 yılına göre inşa durumunda yada programa alınmış başlıca linyit kömürü ile çalışacak ter mik santrallar Çizelge 19*da verilmiştir.

Ayrıca 1975 yılında hazırlanan enerji raporunda metalürji ve kimya sanayii girdisi olarak kulla nılacak taşkömürünün, termik santrallarda israf edilmemesi yönünde olumlu bir gelişme olarak, taşkömürü ile çalışan;

Silahtarağa Termik Santralının 1977

Zonguldak

Çatalağzı

1979 yılla

rında devreden, çıkarılması öngörülmektedir.

1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987

08ET1M TAHMİNİ (GWh)

Enterko nekte Sistem

9.455 10.189 11.465 11.735 15.755 21.401 24.337 25.449 25.274 25.949 30.840 33.585 36.846 42.233

3.894 6.950 7.724 8.256 8.308 9.078 9.773 11.721 15.843 17.801 18.527 20.053 22.909 23.744

13.349 17.139 19.189 19.991 24.063 30.479 34.110 37.170 41.117 43.750 49.367 54.038 59.755 65.977

Müşteri Santralları

445 645 975 .165 .215 .325 .875 .875 .875 .875 .875 .875 .875 .875

13.794 17.784 20.164 21.156 25.278 31.804 35.985 39.045 42.992 45.625 51.242 55.913 61.630 67.842

TÜKETİN TAHMİNİ

IGUh)

17.370 19.700 22.175_ 24.970 28.120 31.600 35.110 38.940 42.830 47.110 51.800 57.000 62.700

çizelge 18. ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232

5. TERMİK SANTRAL KURMAYA ELVERİŞLİ LİNYİT KÖMÜRÜ POTANSİYELİMİZ

Dünyada ve ülkemizde elektrik enerjisi gereksin mesinin (diğer enerjilerde olduğu gibi) hızla artması, buna karşılık yakıt rezervlerinin tü kenmekte oluşu, bir taraftan yeni enerji kaynak larının aranmasına, diğer taraftan sahip olunan enerji kaynaklarının en ekonomik biçimde israf edilmeden, tümünün değerlendirilmesi olanakları nın araştırılmasına itmektedir.

ülkemizde artan elektrik enerjisi gereksinmesi nin, fosil kaynaklı yakıtlardan linyit kömürüne dayalı olarak karşılanması gereği, özellikle pet rol fiyatlarındaki artışlardan sonra zorunlu du ruma gelmiştir.

Arama çalışmalarının yetersizliğine karşın, bu günkü bilinen değerlere göre önemli miktarlarda linyit rezervimiz vardır. Ancak rezervlerin sı nırlı oluşu ve linyit kömürüne olan gereksinme nin sürekli artması nedeniyle bu kaynağın en eko

Rezervin Yeri

ANKARA Beypazarı

BURSA Orhaneli

ÇANAKKALE Çan Yenice ve BALIKESİR Balya

EDİRNE Demirhanlı Harmanlı

KONYA Beyşehir

KÜTAHYA Tunçbilek

KÜTAHYA Seyitömer

MARAS Elbistan

MANİSA Soma

MUĞLA Yatağan Milas

SAMSUN Havza

SİVAS Kangal

T0PLAM

E t ü t Yapan Kuruluş

Rezerv (Bin ton)

Kömürün A.I.D Kcal/kg

TKİ MTA

MTA MTA OTTD

MTA TKİ

TKİ"

MTA TK1

118.000 70.000 117.643 16.500 70.000 14.500 80.000 253.000 225.644 3.146.000 212.000 155.000 35.000 64.350 108.500

3100 4600 3400 3700 3600 3800 2400 2700 2700 3300 1400 2500 2100 3900 1800 1100 1500 2800 4300 2000 2300

1600 3000 1400

Optimum Yıllık üretim (ton/yıl)

1 x 106 100.000 50.000 100.000 50.000

5 x 106 5,5xlO6 20xl06 1.750.000

26xlO6

140.000 1.800.000

Gücü MW

1 x 150 2 Xİ5O 2 x 150 2 x300 1 x300

2x150 2x150 2 x 150 18x300 4x150 2 x300

1 xl50 1 x 150 9450

Kurulması Muhtemel S a n t r a l l a r

üretim Kapasitesi (GWh)

Yakıt Tüketimi (ton/yıl)

Rezerv Gereksinimi (Bin ton)

682.200

26.000

845.800

46.000

1.775.400

114.000

2.350.800

1.566.000

10.000

1800 1800 1800 35400 3600 3600

2.349.000 1.950.000 2.160.000 67.500.000 2.564.000 3.680.000

80.000 49.000 65.000 2.533.500 84.000 140.000

900 900 57.700

1.322.000 1.522.000

49.600 57.000

Çizelge 20.

nomik biçimde kullanma .olanaklarının araştırıl ması gerekmektedir.

Linyit kömürünün sanayii girdisi ve ısıtmada kul lanılabilecek nitelikteki, iyi k a l i t e l i yatakla rının dışında kalan düşük k a l i t e l i büyük rezerv lerin elektrik enerjisi üretiminde kullanılması gerekmektedir.

Bugün ülkemizde özel ve kamu sektörüne ait (Gö rünür + Muhtemel + Mümkün) bilinen toplam l i n y i t rezervi yaklaşık 6 milyar tondur. Bu rezervin 3 milyar tonu, Afşin Elbistan linyit havzasında bulunmaktadır. Bölgelere göre bilinen toplam linyit rezervleri EK 8'de verilmiştir.

1975 yılına göre inşa durumunda ve programa alın mış, 1982 yılına kadar işletmeye açılması prog ramlanmış l i n y i t termik santrallarının toplam ku rulu gücü 2.860 MW, y ı l l ı k üretim kapasitesi top lam 17,840 milyar kWh olup 1974 y ı l ı Türkiye üre timinin yaklaşık 1,5 katıdır. Bunların dışında bilinen rezervlere göre kurulabilecek l i n y i t santrallarının toplam kurulu gücü 9.450 MW, y ı l lık üretim kapasiteleri ise 57,700 milyar kWh dolayındadır.

1973 yılında linyite dayalı elektrik santralları nın kurulu gücü 610 MW, aynı y ı l üretimleri 1,702 milyar kWh'dır. Yani linyit potansiyelimi zin ancak % 2,36'sı kullanılmıştır. Buna karşın

aynı yıl enerji gereksinmemizin % 51,62'si petro le dayalı olarak gerçekleştirilmiştir.

Termik santral kurmaya elverişli linyit rezerv

lerimiz Çizelge 20'de verilmiştir.

Çizelge 20"de verilen değerler bugünkü bilinen

değerlerdir. Ayrıca bu rezervlerin yüksek nite

likli olan bölümlerinin termik santral yakıtı

olarak kullanılmaması gerekir, örneğin; Çan Ça

nakkale, Kütahya Tunçbilek ve Soma Manisa linyit j

lerinin yüksek nitelikli olanları ısıtma ve kim j

ya sanayii girdisi olarak kullanılacak durumda i

dır.

Ülkemiz linyit rezervlerinin ve niteliklerinin i

kesin olarak araştırılması gerekir. Çizelge 20'dej

belirtilen 12 bölgenin sekizi özel kesimin

j

elindedir.

6. ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİNDE LİNYİTİN YENİ TEKNOLOJİK KULLANIMI

Sahip olduğumuz linyit kaynaklarının sınırlı olu şu ve gereksinmenin sürekli artması öz kaynakla rımızın en ekonomik biçimde kullanılmasını zorun lu kılmaktadır.

Bugün ülkemizde uygulanan teknoloji gereği olarak linyit kömürlerinin termik santrallarda yakılması ile elde edilen ısının ancak % 35 40'mdan yarar

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 232 ı

1anılmakta, % 60 65'i ise atılmaktadır. Atılan bu ısının merkezi ısıtmada ve baca gazlarından yan ürün olarak kimyasal madde (H2SO1,, gübre vb. elde edilmesi amacına yönelik enerji, ısıtma ve kimya sanayii tesislerinin bir bütün olarak komp leks biçiminde ele alınması yada linyitin önce gazlaştırılması ve elde edilen "düşük ısı değer li" gazın termik santral yakıtı "yüksek ısı de ğerli" gazın doğal gaz yerine kullanılmasını sağ layacak kompleks tesislerin ve yerli teknolojile rinin üretilmesine yönelik araştırmaların yapıl ması zorunludur.

Bu tür komplekslerin kurulması ile tüketilen ya kıtın 2/3'ünün kazanılması olanağı doğacaktır. Dünyada, özellikle petrol krizinden sonra kömür lerin gazlaştırılması ve kompleks tesislerin ku rulmasına yönelik çalışmalar yoğunlaşmıştır. Bu konuda, uluslararası tekelci sermaye ve özellik le dev petrol şirketleri büyük yatırımlar yapmak tadırlar. Ülkemizde bu konuda yerli teknolojinin geliştirilmesine yönelik çalışmalara ağırlık ve rilmediği takdirde, yakın bir gelecekte, öz kay naklarımızı dışa bağımlı olarak değerlendirmek zorunda kalacağımızı unutmamak gerekir.

'7. SONUÇ ve ÖNERİLER

• Tüm linyit rezervlerinin devletleştirilmesi, • Termik su dengesi kurularak enerji üretiminin özkaynaklarimiz linyite ve su potansiyeline dayandırılması, • Çoğunluğu ekonomik olmayan küçük işletmeler biçimindeki taşkömürü termik santrallarının devreden çıkarılması, • Linyit rezerv ve niteliklerinin saptanması, • Sınırlı linyit rezervlerinin ekonomik biçimde değerlendirilmesi için araştırmaların ve tek noloji üretiminin devlet eliyle yapılması, • Elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtımını karşılayacak biçimde TEK1in yetki ile donatıl ması, • Plan ve programların gerçekçi bir yaklaşımla hazırlanması ve uygulanması, yurt çıkarları açısından zorunludur.

6.1. Kömürlerin Düşük Isı Değerli Gaza Dönüştürülmesi ve Termik Santralda Kullanmanın Amaçları

Kısaca şöyle sıralıyabiliriz:

1. Kömür israfının azaltılması ve öz kaynakların daha iyi değerlendirilmesi,

2. Düşük nitelikli kömürlerin, termik santrallar da kullanılması olanağının sağlanması,

3. Kükürtü yüksek kömürlerin termik santrallarda kullanılması olanağının sağlanması ve özellik le hava kirliliğinin önlenmesi (bu tür kömür lerin doğrudan yakılması sonucu havaya SO2 ve rilmesine karşı, gazlaştırıldıktan sonra kul lanılması durumunda, gaz SOî'den arıtıldığı için havanın kirlenmesi önlenmiş olacaktır).

4. Kükürtlü kömürlerin gazlaştırılması ile kü kürt uzaklaştırıldığı için, kükürt korozyonu nun ve dolayısıyla üretim kaybının önlenmesi,

5. Kömür hazırlama tesislerindeki arızalardan do layı üretim eksikliğinin önlenmesi sağlanmış olacaktır.

6.2. Kömürü Gazlaştırma Yöntemleri

Başlıca iki yöntem vardır:

1. Akışkan yatakta kömürlerin gazlaştırılması. a) Basınç altında b) Atmosferik basınçta

2. Sabit yatakta ve basınç altında gazlaştırma.

Dünyada bu yöntemler üzerinde yoğun çalışmalar sürdürülmekte, araştırma ve yarı ticari nitelik li tesisler kurulmuş ve kurulmaktadır.

Düşük ısı değerli gaz üretiminin genel yöntemi kısaca şöyledir. Gazlaştırıcıya kömür ve buhar verilir. Pastalaşmayı önlemek için gerekirse bir ön işlem uygulanır. Gazlaştırma için gereken ısı hava ile yakıt yakılarak elde edilir. Gazlaştı rıcıdan çıkan gaz CHı,, H2 , N2, karbon oksitleri ve kükürt bileşiklerini içermektedir. Gaz kükürt bileşikleri ve diğer safsızlıklardan arıtıldıktan sonra termik santral yakıtı olarak kullanılır.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1. Termik Santral Çalışma Raporu, 1974 2. Türkiye'de Termik Santral Kurmaya Elverişli

Yakıt Potansiyelleri, TEK Genel Müdürlüğü, Temmuz 1974, PKD 118 3. Türkiye'de Mevcut Termik üretim Tesisleri, TEK Genel Müdürlüğü, Temmuz 1975, PKD 140, Genel Kot 10/3 1 4. Termik Santrallar Genel Karekteristikleri, TEK Termik Santral işletmeler Dairesi Baş kanlığı 5. ETÎBANK, 1969 Faaliyet Raporu 6. TEK, 1970 Faaliyet Raporu 7. TEK, 1972 Faaliyet Raporu 8. TEK, 1973 Faaliyet Raporu 9. TEK Dergisi Yıl 1, Sayı 1 10. TEK Dergisi Yıl 1, Sayı 3 11. TEK Dergisi Yıl 1, Sayı 4 12. TEK Dergisi Yıl 2, Sayı 5 13. TEK Dergisi Yıl 2, Sayı 6 14. TEK Dergisi Yıl 2, Sayı 7 15. TEK Dergisi Yıl 2, Sayı 8 16. TEK Dergisi Yıl 3, Sayı 10 17. TEK Dergisi Yıl 3, Sayı 11 18. 50. Yıl TEK, 1973 19. 50. Yılda Yurdumuzun Enerji ve Doğal Kaynak ları, T.C. ENERJİ ve TABİİ KAYNAKLAR BAKAN LIĞI 20. 1975 Yılı Programı 21. 1975 Yılı İcra Planı 22. Türkiye'de Toplumsal ve Ekonomik Gelişmenin 50. Yılı, DİE, 1973

Tiilî

Ek 1. 1933 Yılına Kadar Elektrik Santralı Kurulan Yerleşme Merkezlerinden Bazıları

1924 yılında Ankara. 1925 yılında Adana, Akşehir, Artvin, İnebolu, İzmir, Mersin, Trabzon. .

1926 yılında Aksaray, Ayvalık, Bursa, İzmit, Konya, Kütahya, Malatya, Sivas.

1928 yılında Afyon, Antalya, Çorum, Eskişehir, Giresun, Kırkağaç, K ı r k l a r e l i , N a z i l l i , Samsun, Yozgat.

1929 yılında Bafra, Bandırma, Biga, Milas, Ordu.

1930 yılında Balıkesir, Kastamonu, Tekirdağ, Urfa.

Tesisleri kuran başlıca yabancı firmalar ve kur dukları santrallar:

İTALYAN Marelli: Balıkesir, Bursa, Edirne, Gazi antep, Kastamonu ve Tekirdağ'da dizelle çalışan santrali ar.

ALMAN AEG: Ankara'da Termik Santral.

MACAR GANZ: İstanbul'da Termik Santral ve Antal ya, Diyarbakır, Konya ve Ödemiş'te su santralla rı.

ALMAN Bergman: Giresun, Ordu ve Samsun'daki santrallar.

BELÇİKALILAR: İzmir Termik Santralı.

Ek 2. Başlıca Otoprodüktör Santralları ve Kuruluş Yılları

Kırıkkale Gölciik Tersanesi Uşak Şeker Eskişehir Şeker Turhal Şeker

(1929 1937) (1930 1949) (1931 1934 1938 1939 1943) (1933 1934 1951) (1934 1952 İ955)

Kayseri Sümerbank (1935)

Kozlu EKİ

(1935 1936 1938)

Ereğli Sümerbank

(1936 1940 1950)

Gemlik Sümerbank

(1937 1950)

Nazilli Sümerbank (1937 1944 1949)

Bursa Sümerbank

(1938 1953)

Al pullu Şeker

(1938 1943 1951)

Malatya Sümerbank (1938 1939 1951)

Sivas DDY

(1939 1952)

Maden E ti bank

(1939 1957)

Karabük Demir Çelik (1939 1963)

Sivas Çimento

(1941 1943)

İzmit SEKA

(1941 1945 1950 1951)

Murgul Eti bank

(1950 1962)

Batman TPAO

(1952 1955)

Mersin ATAŞ

(1964)

Ereğli Demir Çelik (1964)

Be 3. 1952 1956 Tarihleri Arasında Kurulan Ayrıcalıklı özel Ortaklıklar

1. Kuzey Batı Anadolu Elektriklendirme Türk Anonim Ortaklığı (1952) (Kurulusunu tamamlayamadan tasfiye olmuştur)

2. Çukurova Elektrik Anonim Şirketi (24.12.1952) Şu andaki sermayenin % 25.46'sı TEK'e a i t olup çalışmasını sürdürmektedir.

3. Ege Elektrik Türk Anonim Şirketi (15.6.1954) Tasfiye halindedir.

4. Kepez ve Antalya Havalisi Elektrik Santralla rı Türk Anonim Şirketi (1.11.1955) Şu andaki sermayesinin % 43.68'i TEK'e a i t olup çalışmasını sürdürmektedir.

Ek 4. Bulgaristan Halk Cumhuriyeti ile Türkiye Cumhuriyeti Elektrik Sistemlerinin

Bağlanması ve Elektrik Alışverişi

Puant mevsim ve saat farklarını değerlendirmek üzere komşu ülkeler arasında enerji alışverişi yapılmaktadır. Avrupa ülkelerinin çoğu arasında da bu bağlantı vardır.

Türkiye i l e komşu ülkeler arasında elektrik alış verişi i ç i n i l k girişim 1959'da Yunanistan i l e olmuş fakat gerçekleşmemiştir.

Sovyetler B i r l i ğ i , Romanya ve Yugoslavya i l e bağlantısı bulunan Bulgaristan Halk Cumhuriyeti i l e 1969 yılında elektrik enerjisi alışverişi için başlayan görüşmeler sonunda 16.12.1969 ta rihinde bir anlaşma imzalanmıştır.

Bu anlaşmaya göre;

Türkiye'den Bulgaristan'a 15 Oçak/31 Mart dönem lerinde; Bulgaristan'dan Türkiye'ye 1 Haziran/ 15 Ağustos dönemlerinde ve y ı l sonunda s ı f ı r l a mak üzere yılda 50 100 milyon kWh enerji alışve rişi yapılacaktır.

Bu enerji alışverişi, Babaeski Maritza Istok (Doğu Meriç) Transformatör merkezleri arasına çekilecek 400 kV ve 132 km. uzunluğundaki ener ji iletim hattı i l e sağlanacaktır. Tesislerin Temmuz 1975'de işletmeye açılması kararlaştırıl mıştır.

9 13 Aralık 1974 tarihiade Ankara'da yapılan top , lantıda 1975 ve 1976 yıllarında toplam 75 milyon kUh'lık ve aşağıdaki programa uygun olarak ener ji alışverişi yapılması için protokol imzalan mıştır.

1975 1976 Programı

Bulgaristan'dan Türkiye'ye Bulgaristan'dan Türkiye'ye Bulgaristan'dan Türkiye'ye Bulgaristan'dan Türkiye'ye Türkiye'den Bulgaristan'a Türkiye'den Bulgaristan'a Türkiye'den Bulgaristan'a Türkiye'den Bulgaristan'a

Teitmuz 1975'de 25 milyon kWh Haziran 1976'da 20 milyon kWh Temmuz 1976'da 20 milyon kWh Ağustos 1976'da 10 milyon kWh Şubat 1976'da 15 milyon kWh Mart 1976'da 25 milyon kHh Nisan 1976'da 25 milyon kHh Mayıs 1976'da 10 milyon kWh

Türkiye ile Bulgaristan arasındaki elektrik ener jisi alışverişini sağlayacak iletim hattı 20.7.1975 tarihinde tamamlanarak işletmeye açıl mıştır.

Clkenin adı

Dünya Ortalaması ABD Sovyetler B i r l i ğ i Norveç İsveç Finlandiya İsviçre İngiltere B.Almanya D.Almanya Belcika l_üksemburg Cekoslavakya Avusturya Hollanda Danimarka Fransa Bulgaristan italya irlanda Polonya İspanya Romanya Y ugoslavya Y unanistan Portekiz Türkiye

Toprak Genişliği

1 0 s_k m 2

— — 323 449 337

41 245 246 107

30 127 84 33 43 551 111 303 83 310 505 237 256 130 92 768

üretim 1 0 ' kWh

KIsi Basına Tüketim kUh/ kişi

— 740.926

57.606 60.645 22.502 33.173 248.588 242.612 67.650 32.671 45.163 30.036 40.859 18.864 140.708 19.513 117.423

5.950 64.531 56.490 35.088 26.024

9.399 7.379 8.623

— 3.030 14.635 8.042 4.915 4.509 4.464 4.067 3.943 3.454 3.412 3.332 3.110 2.981 2.759 2.301 2.262 2.021 1.975 "1.627 1.615 1.288 1.059

76B

Kişi Basına Tüketim kUh/kisi

2.970 1.380 8.293 3.265 16.029 8.200 — 4.589 4.490 4.387 — — — — — — 2.882 2.457 2.261 — — — — — 1.183 —

Bk 5. 1970 1971 Yıllarında Avrupa Ülkelerinde Elektrik Enerjisi üretimi ve Kişi Başına Düşen Tüketim

Ek 6. Yıl Sonuna Göre Termik Santral Üretimlerinin Birincil Kaynaklara ve tşletmelere Göre Dağılımı

Bürüt Potansiyel

430 milyar kWh

Ekonomik Potansiyel

71 milyar kWh

Ekonomik Yararlanma Oram % 16,5 dir.

Ek 7. Türkiye'nin Su Potansiyeli

Ek 8. Bölgelere Göre Bilinen Toplam Linyit Rezervimiz

1 . Bölge

Tr ak y a, Ege, Marmara ve Ba t ı Anadolu b ö l g e l e r i toplam rezervi

1 232 048 000 ton

2. Bölge

Orta Anadolu Bölgesi toplam r e z e r v i

1 112 400 000 ton

3. Bölge

Batı ve Orta Karadeniz toplam rezervi

79 200 000 ton

4. Bölge

K ı r ş e h i r , Nevşehir, Niğde, K a y s e r i , Adana, Malatya 1 1 l e r i toplam rezervi

141 000 000 ton

5. Bölge

Sivas, Malatya, Maras, Y ozgat i l l e r i toplam rezervi

3 326 500 000 ton

6 . Bölge

Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu b ö l g e l e r i toplan) r e ze r v i

44 065 000 ton

7. Bölge

GUneydoğu Anadolu toplam r e z e r v i

15 000 000 ton

5 950 213 000 ton

İŞLETMELER

Birincil Kaynaklar

TAŞ KÖMORC SANTRALI

LİNY İT KÖMÜRO SANTRALI

FUEL OİL SANTRALI

MOTORİN SANTRALI

TOPLAM TERMİK

Santral Adedi

Kurulu Güç MU Oretim GUh Santral Adedi Kurulu GUç MU Oretim GUh

Santral Adedi Kurulu GUç MU Oretim GUh Santral Adedi Kurulu GUç MU Oretim GUh Santral Adedi Kurulu GUç MU Oretim GUh

ŞİRKETLER

OTOPRODOKTÖRLER

% Miktar

*

8,3

87,5

251,3 69,4

93 ,9 25,9

1.415,5 83,8

•

233 .5 1 3 , 8

85,8

84,0

92 ,1 15,1

1.616

94,9

86 3 5,1

10,0

20 .0

70,0

75,6

11 .8

113 1 12,6

4.801,5 81,2

11 .9

404 9 6,9

1.8

2,99 42,5

201,5 49,9

0,1

114, 1 28,2

391,3 73,3 . . —

77, 3 14,5

3,0

0 ,8

47,1

1.645,8 72.3

106.1 4,7

413. 2 18,2

224,3 83.6

7 ,2

8,2

BELEDİY ELER

4,2

17,1 4,7

40,4 2,4

5,7 0,8

— — 299 87,8 65,3 300 110.6 105,7

— 55,5 21,7 12,2 49,1 4,8 1,0

TOPLAM (Termik) TOPLAM

3,9 —

362,3 15,9 9,67

1.689,4 17,2 13,55

4,6

610,8 26,8 16,30

1.702,3 17,3 13,63

3.3

899,1 39,6 24,08

5.910,4 60.1 47,36

539 88,2

403,5 17,7 10,76

533,9 5,4 4,26

611 100

2 275,7 100 60,81

9 836 100 78,80