ÜLKE SANAYİLEŞMESİ VE ELEKTRİK ENERJİSİ SEKTÖRÜ

ülke sanayileşmesi elektrik enerjisi sektûrfi inci türkay

UDK: 621.311.338.924 (560)

ÖZET

Yazıda Türkiye sanayiinin ve dolayısıyla ekonomik durumunun gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırması yapılmakta ve ülkemizin şu andaki ekonomik yapısıyla dünyanın gerikalmış ülkelerin den biri olduğu belirlenmektedir. Yazı bu gerikal mışlığın en önemli nedenini ağır makine sanayiin de önemli girişimlerin yapılmamış olmasına bağla maktadır.

SUIMARY

The article compares the state of the Turkish in dustry, and therefore, the state of the economy with those of the developed and developing coun tries and demonstrates that Turkey is one of the underdeveloped countries of the world. The article blames the fact that no effort of any significance has ever been made in the field of constructing a heavy machines industry as the sole reason of this state of underdevelopment.

1. GÎRÎŞ

Kalkınmış bir ülkenin en belirgin niteliği ikti sadi açıdan kendi kendine yeterli düzeye gelmiş olmasıdır. Bu durum ise ülke sanayiinin kurulmuş olmasına bağlıdır. Çünkü bugün üretim araçları (fabrika yapan fabrika, makine ve diğer yatırım malı) sanayilerini kurmamış bir ülke, sanayi aşa masını yapmış olan iktisaden dengeli ve güçlü ül kelere bağımlı durumdadır.

İnci Türkay, TEK

Diğer yandan bir sanayinin işler durumda olması ülkede yeterli miktarda elektrik enerjisinin var olmasıyla mümkündür. Elektrik enerjisi üretimin deki yetersizlik kurulu sanayii çalışamaz duruma getireceği gibi, yeni sanayilerin kurulmasını da engelleyecektir.

Öte yandan, sosyal kalkınma ve sosyal refah düze yi de elektrik enerjisine bağlıdır. Dolayısıyla ülkelerin uygarlık ve kalkınma düzeylerinin ölçül mesinde üretilen enerji miktarı ve özellikle kişi başına tüketilen enerji önemli bir gösterge duru muna gelmektedir.

Çizelge l'de, 1955 ve 1971 yıllarında çeşitli ül kelerin elektrik enerjisi üretimleri, kişi başı na düşen kWh ve bunların gelişme hızları verilmek tedir.

Çizelge incelendiğinde Türkiye'nin elektrik kesi minde ne denli geri kaldığı bütün açıklığıyla or taya çıkmaktadır. Ülke genişliği ve nüfus bakımın dan bizden çok küçük ülkelerden bile çok az elek trik enerjisi üretilebilmektedir. Ayrıca, diğer bir durum, 1955'te 1,6 milyar kWh olan elektrik enerjisi üretimi 16 yıl gibi bir sürede ancak 10 milyar kWh'a yükselmiştir. Oysa bu süre içinde di ğer ülkelerdeki artış miktarı Yugoslavya'da 25, Romanya'da 37, Polonya'da 53 milyar kWh olmuştur. Gelişmiş ülkelerde bu artış daha fazla olup İtal ya'da 84, Japonya'da 267, Fransa'da 98 milyar kVJh'tır.

Görülmektedir ki ülkemizin elektrik enerjisi üre timi gelişmiş yada az gelişmiş, ülkemizden büyük yada küçük, kalabalık yada nüfusu az olan hiçbir ülkeyle karşılaştırılabilecek durumda değildir.

Daha öncede belirttiğimiz gibi elektrik enerjisi üretiminin azlığı tek başına o kesimdeki geri kal mışlığın bir göstergesi değildir. Bu, aynı zaman da ülke halkının sosyal yaşamının geriliğini ve sanayiinin gelişmemişliğini de gösterir. Nitekim ülkemizin bugün içinde bulunduğu koşullar böyle bir durumu yansıtmaktadır.

OECD 1975 istatistik bülteninden alınan Çizelge 2, ülkeler arasındaki gelişmişlik farkını göstermek tedir.

Bilindiği gibi bir ülkenin gelişmişlik durumunu yansıtan göstergelerden en önemlisi kişi başına düşen milli gelirdir. Çizelgeden görüldüğü gibi kişi başına düşen milli gelirde ABD 71 820 TL ile üst sırada, Türkiye ise 5 138 TL ile en alt sıra da bulunmaktadır. Bu gelir düzeyi, verilen 10 ül ke arasında Türkiye'den hemen önce gelen Portekiz' in kişi başına düşen gelirinin yarısı, Yunanistan1 dakinin ise 1/3 ü kadardır.

Çizelgeden çıkarılan diğer bir ilginç sonuç, ülke lerde kişi başına düşen elektrik enerjisi üretim değerlerinin bir iki ufak sapma dışında, kişi ba şına düşen milli gelir değerleriyle doğru orantılı olmasıdır. Çünkü elektrik enerjisi üretimi diğer kesimlerdeki gelişmeye bağlı olarak artmaktadır. Gelir de kesimler ne kadar çok gelişmiş düzeydeyse o kadar yüksek olacaktır.

ABD B. Al manya Belçika Bulgaristan Çekoslovakya Danimarka D.Alr.ıanya Finlandiya Fransa Hollanda İngiltere İsveç İspanya İtalya Japonya Polonya Romanya SSCB Yunanistan Yugoslavya

Elektrik

enerjisi üretimi (milyar kWh)

627 74 11 2

15 4 27 7 50 11 69 25 M 38 44 17 4 159 1,4 4 1,6

1 718 260 33 21

47 17 69 24 148 49 251 67 60 122 311 70 41 800 11 29 10

Kişi basına düşen kWh

3 800 1 470 1 100

1 130 850

1 510 1 610 1 150 1 000 1 750 3 420

410 790 495 600 240 800 170 240 70

8 293 4 387 3 375 2 457

3 254 3 473 4 272 5 010 2 882 3 745 4 490 8 200 1 755 2 261 2 956 2 133 1 997 3 265 1 183 1 431

KAYNAK: Alptekin Erdoğan, TEK, PKD 103, 1973

1955 1971 arası kWh/kisi değerlerinin geometrik artış hızı

%5 %7 %7 % 15 X7 %9 %9 %7 %6 %9 %6 %6 % 10 %7 * 12 %8 % 14 %9 % 13 % 12 %9

Türkiye'nin

% 9 artış hızı ile diğer ülkelerin 1971 y ı l ı düzeylerine ulaşma süresi 41 y ı l 34 " 31 " 27 " 27 " 31 " 33 " 35 " 29 " 32 " 34 " 41 " 23 " 26 " 29 " 25 " 24 " 30 " 18 " 20 "

2000 yılındaki ülkelerin kWh/ki$1 değerlerine Türkiye'nin ulaşabilmesi için gerekli artış hızı % 18 * 19 % 17 % 24 * 16 % 19 % 18 % 19 i 15 % 19 % 17 * 19 * 16 % 17 % 22 * 16 % 22 % 19 * 19 * 19 —

Çizelge 1. Ülkelerin elektrik enerjisi üretimleri ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 234

Nüfus (1000)

ABD İsviçre

İngiltere

B.Almanya Fransa İtalya İspanya Yunanistan Portekiz Türkiye

208 842

6 385

55 877

61 669

51 700 54 344 34 365 8 866 8 590 37 536

Nüfus

Artışı %

1,14 1,20 0,45 0,82 0,92 0,67 1,06 0,48

0,41

2,49

Toplam İş gücü (1000)

79 120 3 063

24 .329 26 673 20 513 18 700 12 442

3 275 3 033 13 260

Tarım Nüfusu

4,3 7,2 2,7 8,4

13,4 19,5 28,6 37,3 31,1 66,1

Sanayi Nüfusu

31,e 47,5 45,7 50,1 36,6 44,1 37,5 24,6 36,3 10,9

Hizmet Nüfusu

64,7 45,3 51,6 41,5 48,0 36,4 33,9 38,1 32,6 23,0

TL/kişi

71 820 52 920 34 020 49 700 44 520 26 320 14 980 16 660 10 640

5 138

kWh/kişi

8 839 9 493 5 027 4 679 3 916 2 519 2 173 1 505 1 123

Brüt

Net

Gelişme Gelişme

Hızı % Hızı ';

2,5

1,36

3,8

2,60

1 ,6

1,15

2,7

1 ,88

5,1

4,14

1,5

0,83

4,5

3,44

7,6

7,12

6,2

5,79

9,5

5,10

İthalat İhracat

/ n n 6 . , .ı~6 . • (10 ; ) (10 : j

62 440 8 240

28 739 43 900 26 180 18 670

5 616 2 090 2 130 1 171

56 220 8 09Ü

30 650 47 010 27 290 19 770

5 840 1 000 1 650

çizelge 2. Türkiye'nin gelişmişlik durumunun karşılaştırılması (1973 yılı değerleriyle)

Gelirin yüksek olması özellikle ülke sanayiinin diğer kesimlere göre daha ileri düzeyde olmasıyla mümkündür. Bu durumun bir göstergesi çalışan nüfu sun kesimler arasındaki dağılımıdır. Çizelge 2'den gelişmiş ülkelerde sanayi kesiminde çalışan nüfu sun tarım kesiminde çalışanlara oranla çok yüksek olduğu görülür. Diğer bir değişle ulusal geliri düşük ülkelerde tarımda çalışan nüfusun yüzdesi yüksektir.

Türkiye'de çalışan nüfusun % 66,1 i tarım kesimin dedir. Ülkemizde henüz ağır sanayinin kurulmamış olması ulusal gelirin ve elektrik enerjisi üreti minin azlığını açıklayıcı en önemli nedenlerden biridir.

Çizelge 3'te OECD ülkelerinin 1975 yılı için çe şitli sanayi dallarında tükettikleri elektrik enerjisi miktarları verilmiştir. Burada da sanayimizin gelişmemişliği ve diğer ül kelerle aramızdaki büyük fark açıkça görülmektedir.

2. SANAYİLEŞMENİN ÖNEMİ VE PLANIN İRDELENMESİ

Bütün bu açıklamaların yanısıra bugün ülkemizde gerçek kalkınmanın ağır makine sanayinin kurulma sıyla mümkün olabileceği ve kalkınmada en büyük ağırlığın ağır makine sanayiine verilmesi gerek tiği artık kabul edilmekte ve bu konu birçok çev relerce savunulmaktadır. Ancak bu çevreler ve kal kınma planlarını hazırlayan DPT bile ağır makine sanayilerinin kuruluşunu, bu sanayilerin ithali biçiminde düşünmektedir. Bu ise büyük ölçüde ya bancı parayı gerektirdiğinden dışa bağımlılığı ar tırmakta ve ağır ekonomik yükler getirmektedir.

Planın hiçbir yerinde ülkeyi dövize ve dolayısıy la dışa bağımlılıktan kurtaracak köklü önlemler önerilmemektedir.

3. Beş Yıllık Planın 121. sayfasında "Dış Kaynak lara Bağlılığın Azaltılması" bölümünde bunun ülke lerin sanayileşmesiyle mümkün olacağı ve dış ülke lerden teknoloji ve modern girdiler ithal eden biı ülke olunduğu sürece dışa bağımlı kalınacağı belii tilmiştir.

ryolu imi r çelik r dışı İler tro | uk ve 1 t, ağaç ]

<D

T}

B.Al manya Avusturya Belçika İspanya Finiandiya Fransa Yunanistan İtalya Hol 1 anda İngiltere İsveç Türk iye Amerika Japonya

E o

6 071

1 162

633 1 113

5 077

3 144 951

45 4 537 7 300

E t= ro

E ro 1= c1 m \—

IS <d io

2 120 427 138 190 50 765 45 538 __

_ 25 __ 4 303

8 191

1 589

1 303

5 842

45 3 682

4 537 11 603

10 079

76 916 732

2 740

60 442

5 100

__ 435 _

2 115

i.

c >>

a> + J

'i

E 4>

m

c t.

:3

zs S uj E ıo

2 447 468 227

36/

1 711

20 219 1 67?

4 ?78 1 766

641 11 355

10 271

1 916

1 025

2 720

495 10 432

19 952

1 798

3 621 752

10 345

44 434

2 149 5 522 5 968

1 731

23 582

1 314

1 600

1 804

80 —

2 114

12 073

2 009

12 700

5 442 536

50 000 58 867

3 920 2 207 4 300

2 072

220 .

15 239

8 747

2 026

17 100 3 589

15 674

20 964 9 026

23 800 4 977 550

42 476

E£

•a d) O in

8 725 997

1 576 3 238

5 314

—

7 243

4 800 1 184

7 490

«0

O1,

5 066 503

1 086 1 852

4 097

— 3 506 1 873 5 700 1 106

3 489

5 324

1 224 1 739

302 4 769

5 989 728

5 700 370 590

14 385

10 202

1 887

1 291

2 160 7 089

9 554

6 281 2 337

6 094

5 525

1 852

6 400 4 300

11 671 1 765

210 1 853

652 263

17 558 67 675

UBUU

i1\

O. 3

137 239 11 323 19 824 31 552 14 946 82 963 6 094 70 237 21 233 91 500 33 980 5 817

702 253 247 532

çizelge 3. OECD ülkelerinin 1971 yılı değerleriyle sanayilerinin elektrik enerjisi tüketimleri (Gt/h)

Ancak daha sonraki bölümde dışa bağımlılığın azal tılmasının, kendi kendine yeten bir ekonomi anla mında kullanılmadığını, Avrupa Ekonomik Topluluğu' na katılmanın bir gereği olarak daha yüksek düzey de bir ihracat ve ithalatı gerçekleştirerek dış ticaret dengesine yaklaşmak anlamında kullanıldığı belirtilmektedir.

Bu açıklamalardan, yüksek düzeyde ihracat yapıla rak elde edilen dövizle fabrikaların makine aksa mının satın alınacağı anlatılmaktadır. Bu da yine teknolojilerin satın alınması ve daha sonraki sa nayi aşamalarında yine dışa bağımlı olunacağı an lamına gelir. Oysa, ülkenin kendi kalkınmasını ken di çabalarıyla yürütebilmesi için öncelik takım tezgahları ve fabrika yapan fabrikalara verilmeli dir. Böylece ara malı üreten fabrikaların ülke içinde kendi olanaklarımızla kurulması sağlanabi lecektir.

Yatırım malları üretiminin imalat sanayii içinde ki yüzdesi gelişmiş ülkelerde % 45 ile en yüksek orandadır. Bu rakam gelişmekte olan ülkelerde % 25, Asya'da % 23 iken Türkiye'de Z 11,7 dir. Bu yüz Jeler ülkelerin ekonomik yapısındaki farklılığı çok açık olarak göstermektedir.

3. 3. BEŞ YILLIK PLANIN HEDEFLERİ

2.1. ülke Sanayiinin Planlı Dönemdeki Gelişimi ve Kesimlerarası Dağılımı

3. Beş Yıllık Planın sanayi kesimindeki gelişme ler bölümünde (sayfa 13) sanayi kesiminin bileşi mi şöyle verilmiştir:

Madencilik İmalat Sanayii Enerji

Torlam Sanayi

1962 3,1

94,4 2,5

1967 3,4

93,3 3,1

1972 3.7

93.1 3.2

Görüldüğü gibi sanayide en büyük pay imalat sana yinindir.

İmalat sanayii üretiminin kesimlerarası dağılımı şöyledir (sayfa 13):

Tüketim Malları Ara Mallar Yatırım Malları

Toplam İmalat Sanayii Üretimi

1962 62 ,3 27 ,8

9 .9

1967 52,9 35,4

Il77

1972 46,6 39,4 14,0

Ülke sanayii bugün bir yatırım yada üretim araçla rının ağırlıklı olduğu bir sanayi yapısı yerine, bir tüketim sanayii görünümündedir. Her ne kadar tüketim malları sanayii payında bir azalma görülü yorsa da, yatırım malları sanayiinde önemli bir değişme olmamıştır.

Planda yatırım malları deyimiyle, madeni eşya ve makine imalatı ve tarım alet ve makineleri, elek trik makineleri ve elektronik, taşıt imalat sana yileri kastedilmektedir. Bu kolların hiçbiri ile ri düzeyde teknolojiler kullanıp, kendi kendine yeterli duruma gelmiş değildir. Bunlar daha çok teknolojisini ve bazı ara maddelerini hala dışar dan ithal eden sanayilerdir.

Diğer ülkelerin 1967 yılında imalat sanayii üretim lerinin kesimlerarası dağılımı şöyledir (sayfa 14):

3. Plan döneminde ara ve yatırım malı üreten sa nayilere ağırlık verilmesi öngörülmüştür. Buna rağmen artış oranları ekonomide yapısal değişik lik yaratacak nicelikte değildir. İmalat sanayii üretiminde yıllık ortalama artış % 11,7 olarak önerilmektedir. Aşağıda imalat sanayiin üretim yapısı ve 1<>72 1977 arasındaki ortalama artışlar verilmektedir (sayfa 289):

lüUft İr "~\ İr,: i Si.T.L:yi I

Cıda İçki Tütün Dokura ve (' iyin

Ara Malları Sanayii

Orir.an ürünleri Kâ'ıt Basır. Heri ve Kösele lastik Plastik kiir.ya Petru kimya Petrol ürünleri Gübre ı^ir.ento Pişr.iş kilden ve çimentodan gereçler Canı Se ramik Deirir ç e l i k Demir d ı ş ı rr.etaller

Yatır1.™ N a l l a r ı Sanayii

Madeni eşya Makine iir.alat Tarım alet ve makineleri Elektrik r.akineleri Elektronik Karavolu t a ş ı t l a r ı Demiryolu t a ş ı t l a r ı ireri yapımı

Toplam tnalat Sanayii

197:

if ,(.

51. ! 2, 7 S,6

15,4

<Q 4

8,8 3,6 2,h 5,0 j,6

2,S 15,5

1,1 23,0

2 ,3 4,4

2,5 2,7 o,e

17,6 4,0

14,0

21,9 15,7

9,4 7,7 6,9 32,9 3,A 2,1

18,3

S 0,5 1,1 9,3

37,4

44,2

6,9 1,6 2,6 4,8 2,9 2,9 14,8 3,3 22,1 3, t 1,4

2,1 2,3 0,7 18,2 5,5

17,5

20,8 20,6

9,6 8,8 8,3 27,1 2,8 2 ,0 100

tJ t,•

+ 16,8 + 11,7

3. Beş Yıllık Planın "Plan Hedefleri" bölümünde (sayfa 289) yatırım malları sanayiinin yüzde 16,8 gibi yüksek bir hızla gelişeceği ve yatırım mal ları içinde özellikle makine imalat, elektrik ma kineleri ve elektronik sanayileri üretiminin hız la artacağı belirtilmiştir.

Ancak gerek makine imalat sanayiinde, gerekse elektrik makineleri imalat ve elektronik sanayii kesimlerinde üretilen ve üretilecek mallar bir ağır sanayi ürünü niteliği taşımaktadır. Hiçbiri Türk sanayiinin ilerki yıllardaki gelişmesine doğrudan doğruya katkıda bulunacak sanayi malla rı değildir. Daha öncede belirttiğimiz gibi plan da makine üretecek, fabrika yapacak bir sanayiin kurulmasına değinilmemektedir.

4. ELEKTRİK MAKİNELERİ SANAYİİ ve PLANIN KAYITSIZLIĞI

Planın elektrik makineleri bölümünde (sayfa 522) elektrik makineleri, salt teçhizatları, iletken ve kablolar, ölçme ve denetim aygıtları, aydınlat ma ve iç tesisat malzemesi, pil ve akümlatörler, elektrikli dayanıklı tüketim malları ve diğer teknik malzemenin üretileceği açıklanmaktadır.

Ancak sayılan bu üretim çeşitleri gelişmiş bir elektrik sanayii görünümü vermediği gibi üreti

;

lenlerde ulaşılan düzey de çok gerilerdedir. Aşağıdaki Çizelge (sayfa 524) bu konuda ülkenin durumunu daha açık olarak ortaya koymaktadır.

Türkiye 197:

Güç trar.siorr m<rü ü r e t i n k a p a s i t e s i MVA/yıl

; Q00

U e k t r i k r o t o r U r ı iireCir bQQ QQ0 kapasitesi BG(HP)/yıl

Yuk,ek B e r i l i » s . l t t e j l . U a t ı J 5 k V

TopU.rr e l e k t r i k makineleri ^ Q ;9

1970 25 000

Yugoslavya 1969 8 000

1 670 000 ,;00 t.V 34,5

tspanya 1969 20 000

2 700 000

4CC kV

anahtar teslimi şeklinde olmakta yani; yabancı firma başlangıçtan bitime kadar santralın bütün işini üstüne almaktadır. Dolayısıyla bu konuda tam anlamıyla bir dışa bağımlılık hüküm sürmektedir. Bir yandan ülkenin hayati önem taşıyan kesimlerin den birinde teknoloji geliştirme, insan gücü ça lışmaları gibi hizmetlerde herhangi bir ilerleme söz konusu olamamakta, diğer yandan da yabancı paraya büyük gereksinme duyulmakta, yüksek faiz ödemeleri ve dolayısıyla çok yüksek maliyetler or taya çıkmaktadır.

5. SANTRAL MALİYETLERİ

Bugün 150 MW'lık bir termik santral 700 milyon TL' sı döviz, 600 milyon TL'sı iç para olmak üzere 1,3 milyar TL'na kurulabiliyor. Oysa 700 milyon TL'lık dövizin karşılanabilmesi için ödenen faizler de dikkate alındığında durum şöyle olmaktadır (Alpte kin Erdoğan'ın "Enerji Tesislerinin Yapımında Dışa Bağımlılık Sorunu").

600 000 000 TL 700 000 000 TL 588 000 000 TL 771 750 000 TL 771 750 000 TL

220 500 000 TL 661 500 000 TL

Projenin iç finansman gereksin mesi Projenin dış finansman gerek sinmesi Dış kredi faizi (döviz) Dış kredi faizi için Devlet Yatırım Bankası'na ödenecek faiz Dış kredinin ana parasının transferi için DYB'na ödenecek faiz Hazineye dış kredi için ödene cek komisyon 600 milyonluk iç para için DYB'na ödenecek faiz

Çizelge incelendiğinde diğer ülkelere oranla üre timdeki gerilik ve özellikle Hindistan, Yugoslav ya gibi ülkeler 400 kV gerilimde salt teçhizatı üretirken bizim ancak 35 kV gerilimde salt teçhi zatı üretebilmemiz dikkat çekicidir.

Bu kesimin nitelik ve nicelik yönünden geriliği ni kanıtlayan örneklerden biri de, 1974 OECD is tatistiklerinde elektrik makineleriyle ilgili bö lümün doldurulamamış olması ve istatistikte adı geçen malların üretilmediğinin belirtilmesidir.

Diğer taraftan planın yatırımlar, ilkeler ve ön lemler bölümlerinde kamu yatırımlarının daha çok ağır elektroteknik makine ve ekipman üreten sana yilerde ve araştırma kurumlarında olması öngörül mektedir. Ancak ağır elektroteknik makine ve ekip man sanayii planın hiçbir yerinde açık olarak ta nımlanmamış ayrıntılı yatırım planları verilmemiş tir.

Ülke içinde, bir santral yatırımı için gerekli türbin, generatör, büyük güçte transformatörler gibi makineler üretilmedikçe ve elektrik kesimin de işin en başından tam anlamıyla dışa bağımlı bir durum sürdükçe, ne elektrik enerjisi gerek sinmesi yeterince karşılanabilir ne de planda adı geçen mal gruplarının üretilmesinin büyük bir an lamı olur.

Bugün Türkiye'de kurulmuş ve kurulmakta olan bütün santrallar yabancı firmalara yaptırılmakta ve çoğu

4 313 500 000 TL Harcama Toplamı

Harcama toplamının iç para ve döviz olarak;

TOPLAM (TL) Döviz Maliyeti 1 288 000 000 İç Para Maliyeti 3 025 500 000

TL/kW 8 597 20 170

4 313 500 000 28 766

olduğu görülmektedir.

Her ne kadar bugün Türkiye'de 1 kVl'lık kurulu gü cün maliyeti 8 667 TL olarak görülmekteyse de, dış para ve iç para için ödenen faizler dikkate alındığında gerçek maliyet 28 766 TL'yi bulmakta dır.

1975 yılında Amerika'da termik santral maliyeti nin 2 619 TL/kW olduğu gözönüne alınırsa, Türki ye'de kurulan bir termik santralın parasıyla Ame rika'da 11 tane santralın kurulabileceği (28 766/2 619 = 10,98) görülür.

Faizler hesaba katılmadığında bile harcamalar şöyledir;

kW Maliyeti (TL)

Türkiye Amerika Türkiye/Amerika

Döviz

4 667

1 833

2,54

8 667

2 619

3,31

Yi 1 l a r

1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987

12 509 17 779 20 179 21 151 25 253 31 779 35 960 39 021 42 607 46 500 51 217 55 888 61 605 67 827

TEK

10 779 15 787 17 837 18 639 22 711 29 127 32 758 35 818 39 405 43 298 48 015 52 686 58 403 64 625

TEK dışı üretim

1 730 1 992 2 342 2 512 2 542 2 652 3 202 3 202 3 202 3 202 3 202 3 202 3 202 3 20?

Yıllık artış (GWh)

_

5 270 2 400

4 102 6 526 4 181 3 060 3 587 3 893 4 717 4 671 5 717 6 222

Yıllık artış (*) .

42,1 13,4 4,8 19,3 25,8 13,1 8,5

9,1 9,1 10,1 9,1 10,2 10,0

Türkiye nüfusu

3y 515 000 40 538 000 41 587 000 42 675 000 43 779 000 44 912 000 46 074 000 47 267 000 48 490 000 49 757 000 51 045 000 52 367 000

— —

Nüfus Başına üretim

316 439 485 497 577 ?U7 780 825 878 934 1 003 1 067 x

Çizelge 4. 1974 1987 döneminde Türkiye'nin elektrik enerjisi üretim tahminleri (GWh)

Türkiye'de kurulan bir santralın maliyetiyle Ame rika'da 3,31 tane santral kurulabilir.

Bu durum Amerika gibi en ileri düzeyde sanayileş miş bir ülkeyle karşılaştırılınca böyle olduğu gi bi, Avrupa ülkeleriyle karşılaştırınca da ülkemiz deki maliyetin diğerlerinin en az 2 katı durumun da olduğu görülür.

Elektrik enerjisi kesiminde rakamlarla açıkladığı mız bu durum diğer sanayi kolları için de geçerli dir. Diğer kollarda da makine üretilmeyip dış ül kelerden ithal edildiği sürece köklü bir kalkınma aşaması hiçbir zaman yapılamaz ve gelişmiş ülke lerin zenginliğine katkıda bulunan uydu ve açık pazar bir ülke durumundan kurtulunamaz.

Ülkemizi biran önce geri kalmışlıktan kurtarmak, başka ülkelerin ekonomilerini daha zenginleştir mek yerine, kendi ülkemizin kalkınmasını hızlan dırmak, iktisadi ve sosyal açıdan halkımızın ra hat yaşayabileceği bir ortam yaratmak için fabri kalarımızı kendimiz imal etmeye başlamalı ve müm kün olabilecek en yüksek gelişme hızına ulaşmaya çalışmalıyız.

Elektrik enerjisi kesimindeki darboğazın önlenme si ve herhangi bir eşya ısmarlar gibi dış ülkele re santral ısmarlanmasından vazgeçilmesinin bir gerekliliği olarak ağır elektroteknik ekipman sa nayiinin kurulması planda önerilmekte ve bu konu daki çalışmaların TEK tarafından yapılması isten mektedir.

6. AĞIR ELEKTROTEKNİK MAKİNE SANAYİİ

Bugün üretilmekte olan 13 000 GWh elektrik ener jisi ülkenin gereksinmesini karşılayacak durumda değildir. Bu yetersizlik ve zaman zaman arızala nan santralların yerine çalışacak yedeklerin olma ması nedenleriyle elektrik enerjisi tüketiminde kısıtlamalara gidilmekte ve özellikle sanayi ke simi zor duruma düşmektedir.

1974 1987 yılları arasında elektrik enerjisi üre timinde öngörülen artış miktarları Çizelge 4'te verilmiştir.

Buna göre 1987 yılında elektrik enerjisi üretimi nin 67,8 milyar kWh'a ulaşacağı planlanmaktadır. Planlanan bu üretimin gerçekleşebilmesi için ku rulu gücün 10 000 MW artması gerekmektedir.

Daha önceki bölümlerde değinildiği gibi bugün ya bancı ülkelere ısmarlanmakta olan santralların 1 kW'lık birim maliyeti 9 000 TL dolayındadır. Planlanan 10 000 MW'lık kurulu güç artışının ger çekleştirilebilmesi için 90 milyar TL harcanması gerekmektedir. Bunun 50 milyarlık bölümü ise dış paradır. Kümülatif faizi ve enflasyonist etkiler dikkate alındığında bu miktar astronomik düzeyle re erişmektedir.

Döviz gelirimizle karşılama olanağı olmayan bu miktar ancak dış borçlarla karşılanabilir. Bu borçlar elde edilmesindeki zorluğun yanısıra po litik, sosyal sakıncalar da doğurmaktadır.

Elektrik enerjisinin üretim, iletim ve dağıtım te sisleri için gerekli makine ve teçhizatın yurt içinde yapılmasıyla ilgili ilk araştırma ve çalış malar TEK tarafından yapılmıştır. İki yılı aşkın bir zamandan beri sürdürülen bu çalışmaların so nunda özellikle son yayınlanan dört raporda AEES tesislerinin ön fizibilite etüdleri gerçekleşti rilmiştir.

Bu çalışmalar sonunda elektrik enerjisi kesiminin kendi kendine yeterli hale gelebilmesi, diğer bir deyişle dış ekonomilere ve paralara bağımlılıktan kurtarılması için kurulması planlanan fabrika bi rimleri şöyledir:

6.1. Döner Elektrik Makineleri Sanayi Kompleksi

Bu tesiste 300 MW'a kadar türbo generatör, 100 MW'a kadar su türbini ve generatörü, bunların teç hizatları, büyük güçte elektrik motorları ve su türbinlerinin donanımlarının imal edilmesi plan lanmıştır. Yılda 1000 MW toplam güçte generatör ve bunlara ait su ve buhar türbinleri imal edile cektir.

6.2. Büyük Güç Transformatörü Fabrikası

Halen mevcut transformatör fabrikalarında 25 MVA kapasiteye kadar olan en çok 154 kV gerilimde transformatörler imal edilmektedir.

Eu fabrikada çok yüksek gerilimli ve 100 150 180 MVA g^bi büyük güçlü transformatörler üretilecek t i r . Gerilimin üst sınırı ise 380 kV olarak sap tanmıştır.

Böylece elektrik santrallarmın ana yükleyici tra foları ve yüksek gerilimli enerji iletim sistemi nin büyük indirici trafoları ülkemizde imal edil miş olacaktır.

Bu fabrikada ayrıca alçak, orta ve yüksek gerilim li kesici ve ayırıcılar, ölçü transformatörleri, kontrol panoları gibi malzeme ve teçhizatın imali planlanmıştır.

Şu dikkate alınmalıdır k i , 3,2 milyar TL'lık b i r yatırımla ülke sanayileşmesi önemli b i r aşama yap mış ve elektrik enerjisi kesimi önemli ölçüde dı şa bağımlılıktan kurtarılmış olacaktır.

Daha önceki bölümlerde açıklandığı gibi 150 MW'lık bir termik santralın kâğıt üzerinde 1,3 milyar TL'lık ana yatırımın f a i z l e r i y l e b i r l i k t e kümüla t i f maliyetinin 4,3 milyar TL'ye ç ı k t ı ğ ı dikkate a l ı n ı r s a , 3,2 milyar TL'lik bir yatırımla yılda 14 adet 150 MW'lık birim imal edebilecek olan AEES'nin kurulmasının b i r zorunluluk olduğu orta ya çıkar.

6 . 3 . Buhar Kazanı F a b r i k a s ı

Bu fabrikada termik santrallar için buhar kazanla rı ve endüstride ihtiyaç duyulan yüksek kapasiteli ç e ş i t l i buhar kazanlarının imali düşünülmektedir.

Fabrikanın tek vardiyada 3 x150 MW yada 2 x 300 MW kapasitede santral kazanı ve yardımcı teçhizatını üreteceği planlanmıştır.

Bu fabrika birimlerinin yatırım tutarları şöyle dir:

Döner Elektrik M a k . S a n . Transformatör Fabrikası Buhar Kazanı F abrikası TOPLAM

Döviz İhtiyacı (TL) 1 000 000 000

68 045 000 168 683 941 1 296 728 941

Toplam Y,ıtırımı (TL) 2 450 000 000

272 187 000 460 059 512 3 182 246 512

Üretim durumu ise aşağıdaki gibidir:

Döner Elektrik Mak.San.

Su türbini Su generatörü Buhar türbini Türbo generatör Büyük güçte elektrik motorları

Yıllık Üretim

866 MW 866 MW 1 298 MW 1 298 MW 754 MW

Transformatörler

154 kV'luk 380 kV'luk

898 MVA 886 MVA

Kazan

2 x 300 MW

Döner elektrik makinelerinin kurulmasıyla 2 162 MW toplam kurulu güç a r t ı ş ı sağlanmış olacaktır. Di ğer elektrik makineleri sanayilerinin de santral ların diğer aksamlarını üreteceği dikkate alınır sa yurdumuzda kendi kaynaklarımız ve paramızla santralımızı kurup, elektriğimizi üretebileceğiz demektir.

Ne var ki ilk y ı l l a r bazı ara maddelerine, lisans ve know how'a ihtiyaç duyulacaktır. Bunlar i ç i n ödenen para, tüm b i r santral kurulması için ödenen miktarın yanında çok küçük kalacaktır. Zaten bu ve bunun gibi konular esas f i z i b i l i t e raporlarında ayrıntılı olarak belirtilecektir.

7. SONUÇ

Yazımızın başında her ne kadar konuya elektrik enerjisi kesiminin bugün içinde bulunduğu durumu belirlemekle başladıysak ta, daha sonraki bölüm lerde Türkiye sanayinin ve dolayısıyla ekonomik durumunun gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerle karşılaştırması yapılmıştır. Ve görülmüştür ki ül kemiz şu andaki ekonomik yapısıyla dünyanın geri kalmış ülkelerinden biri durumundadır.

Bu geri kalmışlığın en önemli nedeni ağır makine sanayilerinde önemli girişimlerin yapılmamış ol masıdır. Bugün özellikle ara malı ve yatırım malı sanayilerinde dış ülkelerin ürettiklerini satın alan ve buna mecbur olan, sanayileşmiş ülkelerin pazarı durumunda bir ülkeyiz.

Her ne kadar son yıllarda iktisadi kalkınmanın sağlanabilmesinin ağır makine sanayinin kurulma sına bağlı olduğu birçok çevrelerce kabul edilmiş ve bu slogan herkes tarafından tekrar edilmektey se de, uygulamada önemli adımlar atılmamaktadır. Bugün yatırımlarımıza yol gösterici, yön verici durumda olan kalkınma planlarımızın hiçbirinde, iktisadi kalkınmada bir aşama yapılabilmesi için kurulması gerekli olan fabrika yapan fabrikalar dan söz edilmemektedir.

Ülke sanayileşmesi döviz miktarına bağlı olarak düşünülmekte, eğer ihracattan yada diğer kaynak lardan yeterli döviz elde edilmişse, bu dövizler le ısmarlama fabrikalar yaptırılabileceği ve böy lece ülkenin kalkınabileceği, Avrupa Ekonomik Top luluğu'na üyeliğe hazır duruma gelineceği savunul maktadır.

Oysa ülke kalkınması, herşeyden önce kendi fabri kalarını yapabilecek duruma gelmek, teknoloji ala nında söz sahibi olmak, teknik uzman kadrolarını kurmak ve dolayısıyla gerek mali gerekse bilgi ve insangücü konularında dışa bağımlılığın en aza indirilmesiyle sağlanabilir.

Sonuç olarak politikacı, iktisatçı, teknik eleman ve ülke sorunlarıyla ilgili herkesin, ülkede ağır makine sanayiin kurulması daha açık bir deyişle fabrika yapan fabrikaların yatırımının gerçekleş tirilmesini benimseyip, uygulanmasına yardımcı olmayı kaçınılmaz bir ülke borcu olarak kabul et meli ve bu konuya katkıda bulunmalıdır.