AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNİN 3. BEŞ YILLIK PLANDAKİ YERİ

AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAY İİ KOMPLEKSİNİN 3. RES Y ILLIK PLANRAKİ Y ERİ

deniz ungan

UDK: 621.313.002

ÖZET

Yazı Türkiye Elektrik Kurumunca hazırlanan ağır enerji makineleri sanayii kompleksi ön fizibilite raporunun kısa bir özetini vermekte ve daha sonra bu sanayiin ülkemizde kurulmasının zorunlukları nı açıklamaktadır.

SUMMARY

The article first provides a brief revievr of the report on the feasibility of the establishment of a povrer machines industry, prepared by the Turkish Electricity Board (TEK), and then discus ses the imperative need for the establishment of such a complex in Turkey.

Teknoloji üretiminde birimler sanayiye dö nük bir biçimde geliştirilecek, özel kesimin üretilen teknolojiyi kullanması ve sanayi içinde teknolojiyi geliştirmesi teşvik edi lecektir.

2. Kurulu bulunan üretim kollarında kapasitele rin ihracata yönelecek biçimde genişletilme leri, yeni kurulacaklardan özellikle yatırım malı niteliğinde üretim yapanlarda ise tesi sin ihracata yönelebilecek ekonomik kapasite lerde kurulması esas olacaktır.

3. Sektör mallarının standartları en kısa zaman da hazırlanacak ve bu standartlara uyulması zorunlu kılınacaktır.

Planın yine elektrik makineleri ve gereçleri sana yiinde yatırımlar başlığındaki 1032 nolu paragraf ta şu ilkeler yer almıştır:

1. AĞIR ENERJÎ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNİN 3. BEŞ YILLIK PLANDAKİ YERİ

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksi, yurt için de ve kamu öncülüğünde kurulması bir ilke olarak ka bul edilmiş bulunan ağır elektroteknik ekipman sa nayiinin gerek yatırım boyutları, gerekse kurulma zorunluluğu ve ivediliği yönünden en önde gelen bö lümlerinden biridir.

Planın bu ilkeyi ifade eden 1033/1 nolu paragrafı aynen şöyledir:

1. Üçüncü plan döneminde ağır elektroteknik ekipman üretimi kamu kesimi öncülüğünde ge liştirilecektir.

3. Plan döneminde toplam 1 550 000 000 TL'İlk yatırım yapılması öngörülmüştür. Kamu yatırımla rının daha çok ağır elektroteknik makine ve ekipman üreten sanayiTerde ve araştırma kurumla rında, özel kesim yatırımlarının ise ihracata dönük kablo ve iletken üreten sanayilerle ithal ikamesi sağlayacak diğer sanayilerde olması ön görülmüştür.

Ve nihayet 1973 uygulama planında 94 nolu önlemle Türkiye Elektrik Kurumu, ağır elektroteknik ekipman sanayii konusunda bir araştırma yapmakla görevlen dirilmiştir.

Bu konu yatırım programlarında "Ağır Elektroteknik Ekipman Sanayii Yatırım Projesi Çalışmaları" baş lığını taşıyan 73 C 2200 10 numaralı proje ile yer almıştır.

Deniz Ungan, TEK

Ağır elektroteknik ekipman sanayii, çalışmalardan sonra üç gruba ayrılmış ve her biri için ayrı ayrı fizibilite etüdleri yapılmıştır.

1. Ağır enerji makineleri sanayii kompleksi

. Buhar ve su türbini . Türbo ve su generatörü . Büyük güçlü elektrik motorları

2. Büyük güçlü transformatör sanayii

3. Yüksek basınçlı buhar kazanı sanayii

Bu yazının 1. bölümünde hazırlanan ağır enerji ma kineleri sanayii kompleksi ön f i z i b i l i t e raporunun kısa bir ö z e t i , 2. bölümde de bu sanayinin ülke mizde kurulmasının zorunlulukları v e r i l e c e k t i r .

3. KURULMASI PLANLANAN AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNDE YAPIMI ÖNGÖRÜLEN AĞIR ENERJİ MAKİNELERİNİN TANIMI

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinde yapı mı öngörülen ağır enerji makinelerinin kısa tanım l a r ı ve ortalama güçleri aşağıda v e r i l m i ş t i r .

2. AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNİN KURULUŞ GEREKÇESİ ve AMACI

Sosyal ve ekonomik kalkınmanın her alanda yarattı ğı yeni enerji t a l e p l e r i ülkemizde elektrik ener j i s i üertiminin yıldan y ı l a büyük a r t ı ş l a r kayde derek gelişmesini şartlandırmış ve bu olay her y ı l daha fazla üretim, i l e t i m ve dağıtım t e s i s l e rinin hizmete girmesini zorunlu bir hale g e t i r miştir.

öte yandan elektrik t e s i s l e r i n i n yapılmasında elektroteknik araç, makine ve malzeme kullanıldı ğından elektrik üretiminde görülen sürekli a r t ı ş lar aynı zamanda elektroteknik araç, makine ve malzemeye karşı duyulan gereksinmeleri de büyüt mekte ve genişletmektedir.

Ancak ulusal imalat sanayiimiz, ö z e l l i k l e yatırım malı niteliğinde olan bu gibi makine ve araçların yurt içinde yapılmasına olanak sağlayacak bir ge l i ş m i ş l i k düzeyine erişememiş olduğundan, gerek sinmelerin çok büyük bir bölümü bugüne dek, ihra cat gelirleri ve dış kredilerin sağlayabildiği oranda i t h a l a t l a karşılanabilmiştir. Oysa ki ener ji üretiminde izlenen geometrik a r t ı ş , elektrome kanik araç ve makine gereksinimindeki a r t ı ş l a r ı da aynı biçimde etkilemektedir. Bu yüzden, yeni enerji t e s i s l e r i n i n yapımında, gerekli yatırım mallarının ve bu arada mühendislik hizmetlerinin sağlanması i ç i n her defasında yabancı kredi kay naklarına daha geniş t a l e p l e r l e baş vurulması ge rekmektedir, bu i s e enerji a l t yapı t e s i s l e r i n i n ikmalini öngören yatırımların bir takım dar boğaz l a r l a karşılaşmasına, ekonomide büyük miktarda üretim kayıplarına yol açan yatırım gecikmelerine ve dışa bağımlılığın her geçen gün artmasına ne den olmaktadır. Bunun da başlıca nedeni, şimdiye kadar elektrik kesiminin geniş boyutlu ekipman ge reksinmesini yurt içinde karşılayabilecek güçte bir ağır elektroteknik ekipman imalat sanayiinin kurulmamış olmasıdır.

Bu zorunluluklar altında i v e d i l i k l e kurulması şart olan ağır elektroteknik ekipman sanayiinin bir kolu olan ağır enerji makineleri sanayii komp leksinin amacı:

ülkemizin enerji kaynakları olan ı s ı ve su santral larının donatılmasındaki ana eleman olan buhar tür bini, türbo generatör, su türbini, su generatörü ve bunların bazı aksesuvarlarıyla (kondenser, çe ş i t l i tanklar) büyük güçlü elektrik motorlarını yurt içinde ulusal ekonomiye ve y e r l i mühendislik hizmetlerine dayalı olarak imal etmektir.

Su Türbini : Su türbini yüksek bir verimle su gücünü, mekanik enerjiye çeviren bir makinedir. Su türbini temel olarak, şafta bağlanmış bir çark, su miktarını denetliyen bir aygıt, denetim aygı tından geçtikten sonra suyun içinde yol aldığı geçitler ve su kanallarından oluşur.

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin y a t ı rımlarına 1976'da başlansa b i l e ilk türbin imala tı 1981 yılında başlayabilecek ve ancak 1983'den sonraki gereksinmelere cevap verebilecektir. 1984'e kadar ülkemizin büyük güçte kurulu kapasi teye olanak sağlayan su kaynaklarının devreye gir mesi planlanmış olduğundan, kurulması planlanan ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin su türbini bölümü daha çok 100 MW'lık gücün altında ki su türbinleri imal edecek kapasitede olacaktır. Ortalama gücün yaklaşık 50 MW olması beklenmekte dir.

Su Generatörü :

Su generatörü, türbinde su gücünden elde edilen mekanik enerjiyi, sabit sargıların bulunduğu sta tor içinde dönen bir rotor yardımı ile elektrik enerjisine çevirir.

Su generatörü temel olarak dönen kısım (rotor) ve sabit sargıların bulunduğu statordan oluşur. Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinde imal edilecek olan su generatörleri, su santrallerinin donatımında su türbinleriyle birlikte kullanıla cağından, kapasiteleri su türbinlerinin kapasite sine uygun olarak en yüksek 100 MW olacaktır. Or talama gücün 50 MW olacağı tahmin edilmektedir.

Buhar Türbini :

Buhar türbinini en yalın biçimde, buharın ısı enerjisini mekanik işe çeviren bir makine olarak tanımlayabiliriz.

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinde yapı mı düşünülen buhar türbinlerinin güçleri 150 300 MW arasında olacağı düşünülmektedir.

Türbo Generatör :

Türbo generatör, ı s ı santrallarında buhar türbi nine aküple olarak çalışır ve burada elde edilen mekanik i ş i , elektrik enerjisine çevirir.

Yapımı öngörülen türbo generatörlerin güçleri 150 300 MW arasında olacaktır.

Kondenser ve Ç e ş i t l i Tanklar :

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinde buhar türbininin tam altına yerleştirilen ve ı s ı ener jisinin tamamına yakın bir bölümünü yitirmiş du rumdaki buharı yoğunlaştıran kondenser ve besleme suyu tankı, kondenser tankı gibi ç e ş i t l i tankla rın yapımı programlanmaktadır.

Elektrik Motorları :

Elektrik motorları genel anlamda, elektrik ener j i s i n i , mekanik enerjiye çevirerek diğer bir baş ka makinenin iş yapmasını sağlayan motorlardır.

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinde yapı mı düşünülen elektrik motoru t i p l e r i ve göç sınır ları aşağıda verilmiştir.

Büyük güçlü alternatif akım motorları (250 500 kW) Orta güçlü alternatif akım motorları ( 50 250 kW) Doğru akımlı alternatif akım motorları( 50 250 kW)

Ağır enerji makinelerinde birim güce düşen ağırlık

1. Su türbini

50 MW I .350 ton

7 ton/MW

2. Su generatörü

50 MW 500 ton

10 ton/MW

3. Buhar türbini

150 MVI 370 ton 2,467 ton/MW

4. Türbo generatör

150 MW 225 ton 1,5 ton/MW

5. Kondenser

Kondenserler 150 MW buhar türbininden çıkacak buharı yoğunlaştıracak kapasitede olup ortalama ağırlığı 375 tondur. Buna göre;

Karşılayacağı güç Ağırlığı Birim güce düşen ağırlığı

150 MW 375 ton 2,5 ton/MW

6. Çeşitli tanklar

Birim güce 1 ton olarak saptanmıştır.

7. Büyük güçlü a l t e r n a t i f akım motoru

1 MW 3,75 ton

Birim güce düşen ağırlık

3,75 ton/MW

8. Orta güçlü a l t e r n a t i f akım motoru

0,1 MW 0,9 ton

Birim güce düşen a ğ ı r l ı k

9 ton/MW

9. Orta güçlü doğru akım motoru

Ortalama imal edilecek güç Ağırlığı Birim gücü düşen ağırlık

0,1 MW 0,9 ton 9 ton/MW

ELEKTRÎK MÜHENDİSLİĞİ 234

4. AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNİN EN YÜKSEK KURULU KAPASİTESİNİN SEÇİMİ ve 1981 1990 YILLARI ARASINDAKİ YAPIM PROGRAMI

İ v e d i l i k l e kurulması zorunlu olan ağır enerji ma k i n e l e r i sanayii kompleksi için hazırlanan ön f i z i b i l i t e raporunda, yatırımın 1976 y ı l ı n ı n başın da başlayacağı ve beş y ı l l ı k b i r süre sonunda t a mamlanacağı öngörülmüştür. Kurulması birçok bakım lardan zorunlu olan bu tesis b i r sanayi kompleksi niteliğinde olup ç e ş i t l i ağır enerji makinelerini imal edeceğinden f a r k l ı teknolojilere göre tasa rımlanan üç ana üretim öbeğinden o l u ş a c a k t ı r . Bu öbeklerin adları aşağıda verilmiştir.

A. Türbin bölümleri ve servis a t ö l y e l e r i öbeği (su ve buhar türbinleri)

B. Elektrik makineleri öbeği (su generatörü, türbo generatör, e l e k t r i k mo torları)

C. Kaynak i ş l e r i ve kondenser öbeği (genel kaynak i ş l e r i , kondenser ve ç e ş i t l i tanklar)

Sanayi kompleksi içindeki farklı üretim öbekleri nin varlığı, bu üretim öbeklerinin kesin işletme ye alınma tarihleri arasındaki bir farklılık do ğuruyor. Yapılan hesaplara göre elektrik makinele ri öbeğinde elektrik motorları bölümü 1.1.1981'de, tesisin diğer üretim birimleri ise 1.7.1981 t a r i hinde kesin işletmeye alınacağı ortaya çıkmıştır.

Yapımı tasarlanan ağır enerji makinelerinden elek trik motorlarının yapım süreleri bir yıldan az ol duğu için sanayi kompleksi ülkemizin büyük güçlü elektrik motoru gereksinmesini 1981 yılından; di ğer ağır enerji makineleri (türbin, generatör) gereksinmesinin daha ağır sanayii ve farklı yapım teknolojisinden dolayı yapım sürelerinin 20 24 ay olması nedeniyle, ancak 1983'den sonraki y ı l l a r için karşılanabileceği düşünülüyor.

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin ülke miz ağır enerji makineleri gereksinmesine cevap vereceği bu tarihten itibaren 1992 yılına kadar ülkemizin ağır enerji makinelerine olan gereksin me tahminleri Çizelge l'de verilmiştir.

Ağır enerji makineleri talep tahminlerinin çıka rılmasında elektrik motorları için Elektrik Maki neleri Özel İhtisas Komisyonu'nun 1972 yılında hazırlamış olduğu rapordaki tahminlerden yararla nılmış yeni tahminler yapılarak 1981 1992 y ı l l a r ı arasındaki ç e ş i t l i tip ve güçteki elektrik motor larının tahminleri yapılmıştır. Diğer ağır enerji makinelerinin talep tahminlerinin hazırlanmasında planlanan 1975 1982 y ı l l a r ı arasındaki tahminle rin gerçekleştirileceği varsayılarak, 1982'den sonraki yıllarda kurulu gücün % l l ' l i k artışlar göstereceği hesaplanarak bulunan sonuçlar Çizel ge l'de verilmiştir. % l l ' l i k artışın gereği ise, kurulu güç i l e inşa halindeki güç arasındaki i l i ş kiden yararlanılarak bulunmuştur. Bunu daha açık olarak belirtmek gerekirse, dünyadaki bir çok ül kenin kurulu gücü ile inşa halindeki gücü arasın da amprik olarak % 50 gibi bir oran olduğu ve. ya

1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992

Güç («W )

Güç (MW) A ğ ı r l ı k (ton)

Güç (MM)

384 2 688

426 2 982

473 3 311

512 3 584

569 3 963

631 4 417

700 4 900

778 5 446

863 6 041

958 6 706

384 3 840

426 4 260

473 4 730

512 5 120

569 5 690

631 6 310

700 7 000

778 7 780

863 8 630

958 9 580

576 1 421

640 1 579

710 ' 1 752

768 1 895

852 2 102

946 2 334

1 051 2 593

1 166 2 877

1 294 3 192

1 436 3 543

Türbo jeneratör

576 864

640 960 710 065

768 152 852 278 946 419 051 577 166 749 294 941 436 ! 154

Kondenser __

1 440 1 600 1 775 1 920 2 130 2 365 2 628 2 915 3 235 3 590

Çeşitli tanklar

576 640 710 768 852 946 1 051 1 166 1 294 1 436

Büyük güçlü AA motoru

293,3 1 100

315,7 1 184

322,1 1 208

348,5 1 307

364,9 1 368

220,7 1 986

246,3 2 216

259 2 332

271,8 2 446

284,7 2 562

113 1 017

121,5 1 094

147,1 1 324

155,6 1 401

164,2 1 478

172,7 1 554

181,2 1 631

189,8 1 708

Çizelge 1. 1981 1992 yılları arasındaki ağır enerji makineleri ihtiyaç tahmini (güç ve ağırıiK olarak)

GUc (MW )

Güç (HW) A ğır lık (ton)

GUc (HW)

96 672

298,5 2 090

427,25

2 991

471 3 297

516,5 3 616

570,25 3 992

632,75 4 429

702,25

4 916

779,75

5 458

865,5

6 059

96 960

298,5

2 985

427,25 4 273

4 710

516,5

5 165

570,25

5 703

632,75 6 328

702,25 7 023

779,75 7 798

865,5 8 655

144 355

448 1 105

641,5

1 583

1 744

1 911

854,5

2 108

948,75 2 340

1 053,5 2 599

1 169,25 2 884

1 297,5

3 201

Türbo generatb'r

144 216

448 672

641,5 962

1 067

1 162

854,5 1 282

948,75

1 423

1 053,5 1 580

1 169,25 1 754

1 297,5 1 946

Kondenser

1 120 1 604 1 768 1 936

2 136 2 372 2 634 2 923

3 244

ÇesitH tanklar

144 448 642 707

775 855 949 1 054 1 170 1 298

BUyUk güçlü AA motoru

293,3

1 100

315,7

1 184

322,1

1 208

220,7

1 986

246,3

2 216

2 332

1 017

121 ,5

1 094

147,1

1 324

155,6

1 401

164,2

1 478

172,7

1 554

5 573 11 612 15 4 1 2 . 16 904 18 430 20 194 22 212 24 407 26 865 29 497

Çizelge 2. Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin yıllık talep ve üretim tekniğine bağlı olarak yıllık yapım programı (güç ve ağırlık olarak)

pılan hesaplara göre bu oranın ülkemiz için ( ı s ı santrallarının inşa süresi 4 yıl, su santralları nın inşa süresi 6 yıl olarak kabul edilerek) % 65,9 olarak bulunmuş ve bu oranın 1983 1992 yıl ları arasında her yıl kurulu güce % l l ' l i k bir ek güç katmak suretiyle korunabileceği hesaplanmış t ı r . % l l ' l i k artışın % 40'ının suya, % 60'ının da ısıya dayalı olacağı geçmişteki ısı su güçleri oranından yararlanılarak varsayılmıştır. Talebin karşılığı olarak verilen ağırlıklar ise i l i ş i k t e verilen birim güce düşen ortalama ağırlıklar kul lanılarak bulunmuştur.

Daha önce de b e l i r t i l d i ğ i gibi bazı ağır enerji makinelerinin (su türbini, su generatörü, buhar türbini ve türbo generatör) yapım sürelerinin 20 24 ay olması, kurulması zorunlu olan ağır ener ji makineleri sanayii kompleksinin bu makinelerle i l g i l i yapım programı, y ı l l ı k ihtiyaçtan çok son raki (ilk iki yıl içindir.

Çizelge 2'de verilen ağır enerji makineleri sana yii kompleksinin 1981 1990 y ı l l a r ı arasındaki yıl lık yapım kapasitesinin tesbitinde türbin, genera tör ve bunlarla i l g i l i ekipmanların yapım süresi iki yıl olarak kabul edilmiş ve 6 aylık sürede toplam işin % 25'inin tamamlanacağı varsayılmış t ı r . Bunu daha açık olarak göstermek için aşağıda 1981, 1982 ve 1983 yıllarında yapımı tamamlanması gereken türbin ve generatörlerin hesaplanması ör nek olarak verilmiştir.

1981 1983 gereksiniminin % 25'i

1982 1983 gereksiniminin ". 5O'st 1984 gereksiniminin t 25'1

1983 19C3 gereksiniminin J 2 5 ' 1 1984 gereksiniminin I SO'sI 1985 gereksiniminin ı 25"i

Su türbini Su generatörü Buhar türbini Türbo generatör Kondenser Çeşitli tanklar Büyük güçlü AA motoru Orta güçlü AA motoru DA motoru

Toplam güç (MW) 866 866

1298 1298

— — 322,1 259 172,7

Toplam ağı r l ı k (ton) 6059 8660 3201 1946 3244 1298 1208 2332 1554 29497

Çizelge 3. Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinde en yüksek yıllık yapım kapasitesi (Yılda 275 gün, 2 vardiya)

Burada dış finansmanın tümüyle dış krediden karşı lanacağı varsayılmıştır.

Yatırım harcamalarının yıllara göre dağılımı ise Çizelge 4'de özetlendiği gibi hesap ve tahmin edilmiştir.

1976 1977 1978 1979 1980

öz kaynak 20 000 150 000

290 000 50 000

340 000

850 000

İç kredi

350 000 250 000 600 000

Di s kredi 20 000 150 000 180 000 300 000 350 000

TOPLAM 40 000 300 000 470 000 700 000 940 000

Ağır enerji makineleri talep tahminlerinden de gö rüleceği gibi talebin her y ı l büyük a r t ı ş l a r gös termesi seçilecek kurulu kapasitenin i l e r i y e dönük olmasını gerektirdiği için 1990 y ı l ı yapım progra mı, kurulması zorunlu olan tesisin kurulu kapasi tesi olarak seçilmiştir (Çizelge 3). Bu kurulu ka pasiteye yılda 275 iş gününde 8'er s a a t l i k i k i vardiya i l e ulaşılacağı öngörülmüş, y ı l l ı k toplam çalışma s a a t i 4400 saat olarak saptanmıştır.

5. SEÇİLEN KURULU KAPASİTEYE GÖRE AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNİN YATIRIM HARCAMALARI

Yatırım harcamaları: Seçilen kurulu kapasitedeki ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin 1 450 000 000 TL'lik iç para, 1 000 000 000 TL1 İ l k dış para olmak üzere toplam 2 450 000 000 TL' İ l k bir harcama gerektirdiği hesaplanmış ve gider çeşitleri ayrıntılı olarak saptanmıştır.

Bu yatırımın finansman kaynaklarına göre dağılımı aşağıdaki gibidir.

Çizelge 4. Yatırım harcamalarının yıllara göre dağılımı (1000 TL)

01 kel er

A.B.D. Avus turya B.Almanya Belçika Bulgaristan Çekoslovakya Danimarka D.Almanya Finlandiya Fransa Hollanda İngiltere İrlanda İsveç İsviçre İspanya İtalya Lüksemburg Kıbrıs Macaristan Norveç Polonya S.S.C.B. Portekiz Romanya Türkiye Y unanistan Y ugoslavya TOPLAM ve ORTALAMA

1972 6'el.tr1k üretimi

K1s1 basına

kWh

1 837 737 29 364

274 776 36 912

22 İTİ 51 348

18 700 72 950 26 280 160 080 49 548 259 980 6 675 70 668 31 440 68 136

132 912 2 220 715

16 320 67 52^ 7G 428

858 000 8 528 45 381 11 242 12 036

33 180 2 443 715

8 800 3 920 4 610

3 801 2 595 3 546

3 747 4 560 5 676 3 095 3 717 4 659 2 217 8 702 4 897 1 975 2 444 6 342

1 100 1 569 17 181 2 311

3 467 880

2 185

304 1 352 1 597

3 276

1973 elekt rik üretimi

Ki s i basına

kMh

1 859 820 31 332

299 004 40 580

21 S48 53 472 17 628 76 932 28 932 174 084

52 632 2S1 532

7 236 77 280

36 540 75 768 138 280 2 160

829 17 640 72 684 84 288

901 104 9 660 —

12 361 13 546 35 040

2 562 494

8 839 4 166 4 679 4 136

2 5« 3 667 3 511

4 530 6 208 3 339 3 916 5 027 2 388 9 493 5 772

2 173 2 519 6 171 1 256 1 694 18 354

2 526 3 606 1 123 —

1 505 1 671

3 495

Artış hı zı

1.2 6.7 8,8 9,9 1.5 4,1 5,8 5,4 10.0 8,7 6,2 8,2 8,4 9.3 16.2 11.2 4,0 2.8 15,9 8,0 ' 7.6 10.2 5,0 13.2

10,0 12.5 5,6 4,8

öz kaynak İç kredi Dış kredi (döviz)

Sabit yatın m (1000 TL)

512 873 600 000

801 803

1 914 696

İşletme sermayesi (1000 TL)

337 127 —

198 177

535 304

TOPLAM (1000 TL)

850 000 600 000

çizelge 5. Ülkemiz enerji üretiminin ve kişi başına tüketiminin diğer ülkelerle karşılaştırılması

6. AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİ KOMPLEKSİNİN İVEDİLİKLE KURULMASI ZORUNLUDUR

Ülkemizde ağır enerji makineleri gereksinmesini karşılayacak ulusal sanayi ve yerli mühendislik

ülkeler

ABD B.Almanya Belçika Bulgaristan Çekoslovakya Danimarka D.Almanya Finlandiya Fransa Hollanda İngiltere isveç ispanya italya Japonya Polonya Romanya SSCB Yunanistan Yugoslavya Türkiye

Elektrik

enerjisi üretimi

(milyar kWh)

627 74 11 2 15 4 27 7 50 11 89 25 12 36 44 17 4 159 1,4 4

1,6

1 718 260

33 21

47 17 69

148 49

67 60

311 70

41 800

11 29

Kişi başına düşen kWh

3 800 1 470

1 180 280

1 130 850

1 510 1 610

1 150 1 000

1 750

3 420 410

495 600

240 800

170 240

8 293 4 387 3 375 2 457 3 254 3 473 4 272 5 010 2 882 3 745 4 490 8 200 1 755 2 261 2 956 2 133 1 997 3 265 1 183 1 431

1955 1971 arası kWh/kişi değerlerinin geometrik artış hızı

%5 %7 *7 % 15 %7 *9 *9 %7 *6 %9 %6 %6 % 10 *7 % 12 %8 % 14 *9 * 13 % 12 %9

Türkiye'nin

% 9 artış hızı ile diğer ülkelerin 1971 y ı l ı düzeylerine ulaşma süresi 41 y ı l 34 " 31 " 27 " 27 " 31 " 33 " 35 " 29 " 32 " 34 " 41 " 23 " 26 " 29 " 25 " 24 " 30 " 18 " 20 "

2000 yılındaki ülkelerin kWh/kişi değerlerine

Türkiye'nin ulaşabilmesi için gerekli artış hızı % 18 * 19 % 17 % 24 % 16 % 19 * 18 % 19 % 15 * 19 % 17 % 19 % 16 % 17

% 22 * 16

% 22 * 19

% 19, % 19

çizelge 6. Ülkelerin elektrik enerjisi üretimleri

hizmetlerine dayalı bir ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin ivedilikle kurulması kaçınıl maz bir zorunluluktur.

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin kurul masının zorunluluklarını, enerji kesiminin dışa (dövize) bağımlılıktan kurtarılarak planlanan he deflere ulaşılması ve bu sanayinin kurulmasıyla ulusal ekonomimizde doğuracağı yararlar açısından iki temel grupta toplayabiliriz.

Türkiye'de kalkınma için uzun yıllar sanayinin mi yoksa tarımın mı geliştirilmesi tartışması yapıl dıktan sonra, ülkemizin kalkınmasında sanayiye dayalı bir model kabul edildiğine, sanayileşmenin gerçekleşmesi de en birincil olarak enerjiye bağ lı olduğuna göre, sanayileşmenin ve bunun sonunda kalkınmanın gerçekleştirilmesi için ilk önce ener ji üretimimizin yeterli düzeye çıkarılması zorun luluğu vardır.

Enerji üretimimizin yeterli bir düzeye çıkarılma sı, sanayileşmenin ve bunun sonucunda kalkınmanın gerçekleştirilmesi ise bugünkü dışa (dövize) bağım lı bir enerji politikası ile olanaksızdır. Enerji kesimi dışa bağımlılıktan kurtarılmalıdır. Enerji üretim tesisleri, enerji kesiminde dışa bağımlılı ğın en büyük olduğu alandır. Bunun nedeni de ener ji üretim tesislerinin donatılmasında kullanılan ağır enerji makinelerini imal edecek ulusal bir sanayiin halen ülkemizde kurulmamış olmasıdır. Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin kurul ması zorunludur. Böylece enerji sektörümüzün dövi ze bağımlılığının azaltılması yolunda ileri bir adım atılarak gerekli enerji üretim tesisleri ku rulabilir ve sanayileşmenin gereği olan enerji üretilerek kalkınma sağlanıp planlanan hedeflere ulaşılabilir.

6.1. Enerji üretimimizin Diğer ülkelerin üretimlerine Göre Durumu

Devletin enerji sorunlarına el atışının başlangı cı olarak kabul edebileceğimiz 1935 yılından bu güne dek, yani 40 yıllık bir süre içerisinde ülke mizde toplam 3531 MW güçte enerji tesisi kurula bilmiş ve enerji üretimimiz ancak 13,5 milyar kWh olmuştur.

Ülkemizin enerji üretiminin ve kişi başına tüketi minin diğer ülkelerin enerji üretimi ve kişi başı na tüketimi ile karşılaştırılması Çizelge 5'de ve rilmiştir. Bu çizelgeden de anlaşılacağı gibi, enerji üretimimiz 28 ülke içinde 24. sırada gel mekte ve ülkelerin kalkınma düzeyinin en açık bir göstergesi olan kişi başına tüketim rakamlarına baktığımızda, ülkemizi en son sırada görmekteyiz. Kişi başına tüketimde dünya ortalaması Türkiye1 nin kişi başına tüketiminin 10 katından daha faz ladır. Alptekin Erdoğan tarafından hazırlanan Çi zelge 6'da, ülkemiz enerji üretim düzeyinin diğer ülkeler düzeyine çıkabilmesi için gerekli süreler ve 2000 yılında kişi başına tüketimimizin diğer ülkelere yetişebilmesi için gerekli kalkınma hız ları verilmiştir.

Enerji üretim düzeyimizin diğer ülkeler arasında bu kadar geri olmasının en önemli nedenlerinden biri, enerji üretim tesislerinin yapımındaki dışa bağımlılıktır. Enerji üretim düzeyimizin kalkınmış ve kalkınmakta olan öteki ülkeler düzeyine ulaşa bilmesi ve planlanan hedeflerin gerçekleştirilebil mesi için enerji kesimindeki dışa bağımlılıktan ku tulmak gereklidir. Enerji kesiminde dövize ba ğımlılığın en yoğun olduğu bölüm enerji üretim tesislerinin yapımı olduğuna göre, bu kesimin dı şa bağımlılığının azaltılması yolunda bir adım olan ağır enerji makineleri sanayii kompleksi ivedilikle kurulmalıdır.

San t al t ü r l e r i

Güc

HU

Gaz ürbinleri

Fuel of santralı (Antoarlı)

Liny antralı (Seyitömer I I I ) 150

Liny antralı (Afsin Elbistan) 1200

Kükl er santral

Su s nt alı (Keban)

9»

Su s nt al. (Oynapınar)

Su s ntralı (Karakaya)

dövi! gereksinimi

1000 TL 7 3 062

1 512 028 642 000

7 380 000 3 600 000 1 337 715

616 000 1 773 171

toplan değeri 1000 TL

73 062 1 602 750 1 015 000 12 155 000 4 600 000 3 700 000 1 156 000 3 526 095

bağımlılık oranı £ 100 94 63 61 78 36 53 50

KAYNAK: Ağır elektroteknik ekim»n sanayi i p r o j e s i , 1. Boliia, ( İ k t i s a d i Rapor). ESEÎD 3.

Çizelge 7. Çeşitli elektrik santrallarının yapımındaki dövize bağımlılık oranı

Fiyat artış Yıllar katsayısı

1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987

1,20 1,44 1,73 2,07 2,49 2,99 3,58 4,30 5,16 6,19 7,43 8,916

Döviz yatırımı

TL/kU

6 000 7 200 8 650 10 350 12 450 14 950 17 900 21 500 25 800 30 950 37 150 44 580

Toplam yatırım

TL/kW

11) 800 12 960 15 570 18 630 22 410 26 910 32 220 38 700 46 440 55 710 66 870 80 244

TS+HE kurulu güç a r t ı s ı hV

450 850 678 450 600 500 1 000 780 920 1 100 1 100 1 030

9 558

FAİZ

TOPLAN

Döviz yatırımı gereksinimi 1000 TL

2 700 000 6 120 000 5 864 700 4 657 500 7 470 000 7 475 000 17 900 000 16 770 000 23 736 000 34 045 000 40 865 000 45 917 400

213 520 600

179 357 304

39? B77 904

Çizelge 8. Fiyat artışlarının olumsuz etkisi

Çeşitli santrallardaki bu bağımlılık oranı Çizel ge 7'de verilmiştir.

TEK Genel Müdürlüğü Elektroteknik Sanayi Etüdü ve İştirakler Dairesi'nde bugün için elektrik san trallarının yapımındaki dövize bağımlılık oranı nın tesbiti için yapılan çalışmalar sonunda

1 kW kurulu gücün ortalama toplam maliyetinin 9000 TL/kW ve 1 kW kurulu gücün maliyeti içindeki dış finansman payının da 5000 TL/kW olduğu ortaya konmuş olup buradaki dışa bağımlı lık oranı % 56'dır.

3. Beş Yıllık Plan çalışmaları sırasında % 7 8 oranındaki kalkınma hızının gerçekleşebilmesi için gerekli enerji "Enerji özel İhtisas Komisyo nu" tarafından hesaplanmış ve gereksinimin sürek li bir şekilde karşılanabilmesi için 1987 yılına kadar yaklaşık 10 000 MW toplam güçte elektrik santrallarının devreye girmesi öngörülmüştür. Bu elektrik santrallarının bugünkü politika i l e 1987'ye kadar eksiksiz olarak hizmete gireceği kabul edilirse, yukarda verilen 1 kW'lık tesis maliyetlerine göre 10 000 MW'lık kurulu gücün bugünkü toplam maliyetinin 90 milyar TL olacağı ve bunun da 50 milyar TL'İlk bir bölümünün döviz le karşılanması gerekeceği açıktır.

Eğer;

50 milyar TL'lık dış paranın kredi i l e sağlanacağı Bu kredinin 4,17 milyarlık e ş i t taksitlerle kul lanılacağı Kredi faizlerinin 20 yılda Z 8 faizle geri ödene ceği varsayımına göre bir hesap yapılacak olursa, ana para olan 50 milyarlık dövizin yanı sıra bu süre içinde kümülatif faiz olarak da 42 milyar TL*İlk bir paranın dışa ödeneceği görülür.

6.2.

Enerji üretim Tesislerimizin Yapımındaki Dövize Bağımlılığımız ve Bu Bağımlılıkta Ağır Enerji Makinelerinin Rolü

Ülkemizde 1935 1975 y ı l l a r ı arasında kurulan ener ji tesislerinin yapımında ihracat gelirleri, ço ğunlukla da dış krediler kullanılmıştır. Gerçekten 1950 den bugüne kadar enerji tesislerinin yapımın da 1 milyar doların üstünde yabancı kredi kulla nılmıştır.

Enerji kesimindeki dışa bağımlılık halen enerji sektörünün ç e ş i t l i bölümlerinde birbirlerinden farklıdır. Toplam yatırım içinde dövizle satın alınan mal ve hizmetlerin değerini ifade eden bu oran, örneğin

Üretim tesislerinde

1 56

İletim tesislerinde

1 27

Köy elektriklendirmesinde* 6 dolayındadır.

Dövize bağımlılığın.en yüksek olduğu alan ise ül kemizde bugüne kadar bir ağır enerji makineleri sanayii kompleksi kurulmamış olduğu için dışardan ithal edilen ağır enerji makineleri i l e donatılan üretim t e s i s l e r i yani elektrik santralleridir.

Su türbini Su generatörü Buhar türbini

Turbo generator

Kondenser "

CesltH tanklar ••

Büyük güçlü AA motorları

Orta güçlü AA motorları

Orta güçlü DA motorları

Güc Aflırlık

»

"ton

Fiyatı TL

350 24 500 000

500 30 000 000

370 37 000 000

225 18 000 000

375 14 250 000

1 0, 1 0, 1

3,75 262 500

0,9

87 300

0,9 126 000

TL/t'I 190 000 600 000 2J6 G67 120 000

... ...

262 500

873 000

1 260 000

TL/ton 70 CCO 60 000 ICC 000 80 000 38 000 35 000 70 000

S? 000

140 000

• Kondenserin kapasitesi 150 MW güçte b i r termik birime uygundur. •• CesitH tankların ağır l ı k l a r ı değişik olup ortalama maliyeti verilmiştir.

çizelge 9. Ağır enerji makinelerinin ülkemize birim maliyeti

Bunların yanı sıra, enflasyonun ithalatı artırıcı ve ihracatı azaltıcı yöndeki olumsuz etkisi de gözönüne alınırsa, enerji politikamızdaki dışa ba ğımlılığımız ve bunun yıldan yıla artışı karşısın da çok yakın bir gelecekte artık planlanan hedef lere varılamayacağı, elektrik kesintilerinin arta cağı ve içinden çıkılmaz bir enerji bunalımı sonu cunda bir ekonomik bunalımla karşılaşılacağı ke sindir. Bunu rakamlarla göstermek için Alptekin Erdoğan tarafından hazırlanan ve fiyat yükseliş lerinin dışa bağımlılığımızı olumsuz bir şekilde artırdığını açık bir şekilde sergileyen Çizelge 8'i incelemek yeterlidir.

Satın Alınacak Mal ve

Döviz gideri

Döviz

Hizmetler

TL (2162 MW i ç i n ) TL/kH

Alaşımlı çelik döküm ve dövme çelik yarı mamulleri 243 591 500

112,67

Yardımcı maddeler

14 408 500

6,67

Patent, "know how"

22 000 000

10,18

Yakıt ( f u e l o i l )

5 000 000

2,31

Dış para f a i z i

15 000 000

6,94

300 000 000 138,76

Çizelgenin incelenmesi ile görülebileceği gibi fi yat artışları gözönüne alınınca, 1987 yılına kadar yapılması öngörülen elektrik santraliarının ge rektirdiği dış finansman 50 milyar TL dövizden 213 milyar TL dövize, bununla ilgili faiz tutar ları da 42 milyar TL dövizden 179 milyar TL dövi ze yükselmektedir.

Enerji üretim tesislerimizdeki dışa bağımlılığı mızın bu derece yüksek olmasının ve bunun yıldan yıla büyük bir hızla artmasının tek nedeni, ener ji üretim tesislerimizin donatımında kullanılan ağır enerji makinelerinin dışardan ithal yoluyla temin edilmekte olması ve bunların fiyatlarındaki büyük artışlardır. Bunu rakamlarla doğrulamak için 10 000 MH'lık santralın yapımı için gereken 50 milyar TL dövizin içindeki ağır enerji makine leri döviz giderini hesaplamak gerekmektedir. Çi zelge 9'da ağır enerji makinelerinin ülkemize bu günkü maliyetleri verilmiştir. 1987 yılına kadar hizmete girmesi planlanan santralların toplam dö viz gideri olan 50 milyar TL dövizin 25 milyarlık bölümü Çizelge 9'da verilen birim maliyetler ve bu makinelerin ithali ile doğan diğer döviz har camalarından (montaj, nakliye, gümrük, vb.) doğ maktadır.

Buradan da görülmektedir ki; 1 kW'lık kurulu gü cün 5000 TL olan dış finansman miktarının % 50'si yani 2000 2500 TL'lık bölümü ağır enerji makine lerinin döviz giderlerinden oluşmaktadır.

Bu rakamların incelenmesi sonucunda:

Enerji üretim tesislerimizin yapımında izlenen yanlış politikanın ilerde çok büyük darboğazlar yaratacağı açıkça görülmektedir. Şöyle ki, plan lanan enerji tesislerinin gerçekleştirilebilmesi için ya bütün döviz olanaklarının (ihracat gelir leri, dış krediler) enerji kesimine ayrılması yada planlanan hedeflere ulaşılamaması baştan ka bul edilmiş olacaktır. Birinci yolun uygulanması hem olanaksız hem de kalkınma için bir çözüm ola mayacağı gibi, ikinci yolun gerçekleşmesi duru munda da yeniden artan oranlarda enerji kısıtla masına gitme zorunluğu doğacaktır. 1 kWh'lık enerji kısıtlamasının ulusal gelirde 4 ile 8 TL1lık bir kayıp yaratacağı hatırlanırsa, sonuç ta her iki yolun da bu koşullarda kalkınma için bir çözüm getiremiyeceği anlaşılır.

Ağır enerji makineleri sanayiinin kurulması ile enerji tesislerimizin yapımındaki ağır enerji ma kineleri döviz gideri kW başına 139 TL olacaktır. Çizelge 10'da bunun hesabı verilmiştir.

Çizelge 10. 2162 MW toplam güçte enerji tesisinin yapımında kullanılacak ağır enerji makinelerinin birim güç için döviz gideri

Buradan da görüldüğü gibi ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin kurulmasıyla, 1 kW'lık tesis için 2500 TL olan döviz gideri 139 TL'ye düşmekte ve 1 kVJ'lık tesisin toplam döviz gideri 5000 TLf den 2639 TL'ye düşmektedir. Santral yapımındaki döviz bağımlılığımız da % 56'dan % 29'a düşüyor. Ağır elektrik ekipman sanayiinin diğer kollarının ülkemizde kurulmasıyla bu oran giderek azalacak tır. Bunlara ek olarak ağır enerji makineleri sa nayii kompleksinin yatırım harcamalarının 1 450 000 000 TL iç ve 1 000 000 000 TL dış olmak üzere 2 450 000 000 TL olduğu, buna karşılık 1981 1990 yılları arasındaki imalatın gerçekleş tirilmemesiyle dışa ödenecek dövizin yaklaşık 14 milyar TL olacağı hesaplanınca, bu sanayiin önemi ve kurulma zorunluluğu daha açık bir şekilde anla şılır. Çizelge 11'de ağır enerji makineleri sana yiinin kurulmaması durumunda dışa ödenecek yıllık döviz miktarları verilmiştir.

1983 1990 y ı l l a r ı arasındaki ağır enerji makineleri gereksiniminin dışardan i t h a l i i ç i n ödenecek döviz TL

472 674 000 878 180 000 1 131 787 000 1 238 736 000 1 347 705 000 1 472 140 000 1 613 173 000 1 765 659 000 1 935 436 000 2 116 236 000

13 971 725 000

Çizelge 11.

7. ULUSAL EKONOMİMİZ AÇISINDAN AĞIR ENERJİ MAKİNELERİ SANAYİİNİN KURULMASININ YARARLARI

Ülkemizde ağır enerji makinelerini üretecek b i r ağır sanayi kesiminin kurulması ekonomik ve tek nolojik yanlarıyla ulusal kalkınma sorununun çn önemli temel taslarından b i r i s i d i r .

A

472 674 000 878 180 000 1 131 787 000 1 238 736 000 1 347 705 000 1 472 140 000 1 613 173 000 1 765 659 000 1 935 436 000 2 166 236 000

B

139 075 000 215 794 500 252 831 500 364 363 000 271 443 500 283 820 000 299 179 500 316 695 000 337 205 000 350 316 000

C AB

333 599 000 662 385 500 878 955 500 974 373 000 1 076 261 500 1 233 320 000 1 313 993 500 1 448 964 000 1 598 231 000 1 765 920 000

D

70,58 75,43 77,67 78,66 79,86 80,73 81,46 82,07 82,58 83,45

A: Ağır enerji makineler i sanayii kompleksi kurulmadığı takdirde ihtiyacın itha' yoluyla karşılanmas sonucunda dışa ödenecek döviz 1 TL

B : Ağır enerji makineleri sanayii kompleks;i kurulduktan sonra işletme gideri olarak ödenecek döviz, H

C : Döviz artırımı , TL

D : Dövize bağımlılıktaki azalış oranı [(1 D) = Dövize bağı miılık oranı |

Çizelge 12.

Ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin kurulmasıyla 1981 1990 yılları arasındaki döviz artırımı ve dövize bağımlılıktaki azalma oranı

Enerji kesimini, ulusal ekonomimizin genel üretim kesimlerinden herhangi biri olarak değil, elektrik enerjisi üretimine ilişkin tüm çalışmaların bütün leyici bir öğesi olarak düşünmek zorunlu olduğuna ve bu kesimdeki sorunların zincirleme olarak di ğerlerine yansıyacağı açık olduğuna göre, bu ke simdeki zorlukların tek çözümü olan ağır enerji makineleri sanayii kompleksinin kurulması ulusal ekonomimiz açısından da zorunludur.

Bu sanayiin kurulmasının ulusal ekonomimizde öde meler dengesine yapacağı olumlu etkiyi şu şekilde özetleyebiliriz:

Türkiye'nin kalkınmasını köstekleyen en büyük et ken, hangi biçimde olursa olsun daima dövize olan bağımlılıktan kaynaklanmaktadır.

Net kâr (TL)

22 762 895 58 494 954 89 947 169 130 483 040 166 869 339 205 896 950 248 988 992 297 647 491

Katıraı değer toplamı (TL)

448 802 022 574 708 540 685 901 482 748 260 838 817 598 529 892 601 126 976 691 202 1 066 970 318 1 181 628 634 1 278 462 778

Enerji üretim tesislerinin donatımında kullanılan ağır enerji makinelerini ve elektrik motorlarını ülkemizde imal edecek bir ağır sanayiin bulunmayı şı ülkemizi bu konuda da dışa bağımlı kılmaktadır. Enerji kesiminde dışa bağımlılıktan doğacak darbo ğazların, zincirleme olarak diğer kesimleri de et kilemesi, en önce bu kesimin dışa bağımlılıktan kurtulmasını gerektirmektedir ki bununda tek yolu bu ağır enerji makinelerini ülkemizde imal edecek bir ağır sanayiin kurulmasıdır. Bu sanayiin kurul masıyla 1981 1990 yılları arasında sağlanacak dö viz artırımı Çizelge 12'de verilmiştir.

çizelge 13. Projenin yaratacağı katmadeğer

7.2. Projenin İstihdam Etkisi

Hazırlanan ön fizibilite raporuna göre, ağır ener ji makineleri sanayii kompleksinde en yüksek kuru lu kapasitede toplam 6775 personel istihdam edile cek olup, bunların y ı l l ı k toplam ücret t u t a r l a r ı 493 800 000 TL'yi bulmaktadır. Buna göre projenin istihdam e t k i s i 246 900 000 TL olacaktır.

7.1. Projenin Yaratacağı Katma Değer

Ağır enerji makineleri sanayi kompleksinin kurul masıyla 1981 1990 yılları arasında ulusal ekono mimize katacağı katma değerler Çizelge 13'te ve rilmiştir.

Katma değer kalemleri içinde bulunan net kâr, bu sanayinin kâr oranının yüksek olacağı ve buradan sağlanacak gelirlerle diğer kesimlerin kurulabile ceği olasılığını da açıkça göstermektedir.

7.3. Teknolojik Yararlar

Türkiye'de enerji mühendisliği alanlarına giren mesleki çalışmalar, bilim, teknoloji ve tasarım mühendisliği açısından çağımızın gerilerinde kal makta ve bu çalışmaların gelişmesi için gereken fırsat ve ortam oluşamamaktadır. Ağır enerji ma kineleri sanayii kompleksinin kurulmasıyla bu or tam yaratılmış olacak, mühendislik hizmetlerinin gelişmesine ve nitelikli kadroların yetişmesine olanak sağlanacaktır.