UZUN ERİMLİ KÖY ELEKTRİKLENDİRİLMESİ PLANLANMASI VE ANA SORUNLAR

elektrik enerjisi'

uzun erimli koy elektriklendirilmesi planlaması ve ana sorunlar

nedim özkök , tuncay derman

1. GİRÎŞ

Türkiye'de genel elektriklendirme plan ve program ları düzenleme görevi, elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtımı, üted, proje, tesis ve işletme ana görevleri kapsamında Türkiye Elektrik Kurumu1 na verilmiştir (1312 sayılı yasa, Madde 3 ) . Aynı yasa hükmü ile köy elektriklendirilmesi hizmetle rinin ve fonunun yönetimi Türkiye Elektrik Kurumu görevleri arasında sayılmıştır.

Köy elektriklendirilmesi planı, ülkenin genel elektriklendirme planının bir parçasıdır. Uzun erimli köy elektriklendirilmesi planlamasında ge nel elektriklendirme planı ilkeleri temeldir. An cak köy elektriklendirilmesi planının genel plana bağıntısının yalnızca ilkeler olmayacağı bir ger çektir. Bir ortak noktada bütünleşen her iki plan da, ülkenin elektrik enerjisi gereksinmesinin; za manında istenilen nicelik ve nitelikte karşılanma sı amacına yönelmiştir. Aradaki tek fark, genel planda elektrik enerjisi üretiminin ağırlık kazan ması ve köy elektriklendirilmesi planının da ge nel anlamda tüketime dönük olmasıdır.

Gerçekte bu karşılaştırma bizi bir noktada yanıl gıya götürmektedir. Şöyle ki, elektriklendirme planlarında iki ana amaç vardır. Elektrik enerji sinin üretimi ve tüketicilere ulaştırılması. Ikin

Nedim özkök, TEK Tuncay Derman, TEK

4 78

ci amaç görünüşte elektrik enerjisinin tüketimi ise de, elektrik enerjisinin kullanılması ile baş ka alanlarda üretim sağlamaktadır.

Ülkemizdeki köy elektriklendirilmesi yatırımların da, henüz elektrik enerjisinin diğer üretim t ü r l e rine büyjik çapta dönüştürüldüğü evreye gelinmemiş t i r . Sözü edilen aşamanın gerçekleştirilmesi, ül kemizi k ı r s a l alana yayılan i l e r i endüstrileşme ve tarımsal üretimin en gelişmiş ve değerlendirilmiş noktasına ulaştırmış olacaktır.

Bu tebliğde köy elektriklendirilmesi planı bu açı dan ele alınarak, planın ortada olan sorunları ve b e l i r t i l e n hedefe ulaşılması için sorunların çözü müne i l i ş k i n öneriler sunulmaktadır.

2. TÜRKÎYE'de ÎLK KÖY ELEKTRÎKLENDİRÎLMES: YATIRIMLARI ve SORUNLAR

Türkiye'de ilk köy elektriklendirilmesi yatırım programı 1964 yılında uygulanmıştır. Bundan önce, birkaç köyün kendi olanaklarıyla, Etibank'ın bazı köylere yardım olarak gerçekleştirdiği elektrik t e s i s l e r i dışında, ülkemizde planlı döneme kadar köy elektriklendirilmesiyle i l g i l i b i r plan yada proje ortaya konulmuş değildir. Birinci Beş Yıllıl Planın ikinci y ı l ı n a rastlayan ilk köy elektrik lendirilmesi yatırım programında 162 köyün elek

triklendirilmesi gerekiyordu ve ilk köy elektrik tesisi Orta Anadolu'nun bir köyünde 29 Aralık 1964'de işletmeye açılmıştır.

İlk uzun evreli köy elektriklendirilmesi planı yi ne planlı dönemde ele alınmıştır. Bu planda, ilk aşamada elektrik tesisi yapımı için uygun, elek triklendirme sistemine yakın 25 bin köyün 25 yıl lık bir sürede elektriğe kavuşturulması öngörül müştür. Bu plan uyarınca İkinci Beş Yıllık Dönem de her yıl en az 1000 köyün elektriklendirilmesi amaç edinilmiş ve ilk kez 1968 yatırım programın da 1112 köyün ele alındığı gözönünde tutulursa, İkinci Beş Yıllık Planda yapılan aşamanın büyüklü ğü ortaya çıkar.

Burada önemli olarak şu soru akla gelmektedir:

Bu kadar kısa bir zaman aralığında yatırım boyut larının birdenbire 4 katından çok artırılması, hangi hizmet dalında olursa olsun, yatırım uygula malarında eldeki eleman, araç ve ekipman olanakla rı aynı hızda artırılamayacağına göre, yatırımla rın gerçekleştirilmesi yönünden önemli aksamalara yol açmayacak mıdır? Bu sorunun tek cevabı "Evet" tir ve 1968 yılında ve onu izleyen yıllarda bir yatırım yığılması ortaya çıkmıştır.

Üçüncü Beş Yıllık Planda artan talep karşısında daha da ileri gidilerek yıllık yatırım programla rı hacmi 1500'e, en son 1976 yatırım programı için yüksek planlama kurulunda alınan bir kararla yıl lık programların 2500 köye çıkarılması öngörülmüş tür. Bu durumda Türkiye Elektrik Kurumu, 1976'dan önceki yıllardan kaçınılmaz olarak gelen 4000'den fazla köy elektrik tesisi birikimi ve 1976'da ye niden ele alınacak 2500 köy ile birlikte, 1976 yılı başında 6500 köy elektrik tesisinde çalışma zorunluğunda kalmaktadır. Kurum, 1975 yılında köy elektriklendirilmesinde en yüksek köy elektrik tesisi gerçekleştirme rakamına ulaşarak 1200 do layında köye elektrik verebildiğine göre 1976 yı lında olanaklar bir kat artırılarak 2500 köy elek triklendirilse bile, yine de eldeki tesis biriki mine bir çözüm getirilmiş olmayacaktır.

Son derece büyük talep artışı karşısında, köy elektriklendirilmesi yatırımlarında daha büyük gerçekleştirme rakamlarına ulaşılmasını önleyen etkenler nelerdir? Sanırız, tebliğimizin ana ko nusuna girmeden hizmette darboğazlara neden olan bu etkenleri incelememiz daha ilerde sunacağımız önerilere ışık tutması bakımından yararlı olacak tır.

2.1. Finansman Sorunu

Köy elektriklendirilmesi yatırımları 1312 sayılı yasayla tayin edilen "ayırım noktası" ile "köy ana iletim tesisleri" ve "köy elektrik şebekeleri" olarak iki bölümde uygulanmaktadır. Bu bölümlerden ilki olan köy ana iletim tesisleri finansmanı Tür kiye Elektrik Kurumu genel elektriklendirme yatı rımları içinde, köy elektrik şebekeleri finansmanı ise köy elektriklendirilmesi fonundan karşılanmak tadır. Bu fon her yıl bütçeden verilen ödenekler olmak üzere, köy katılım payları, 1312 sayılı ya sanın geçici 11. maddesi gereğince ülkemizde tüke tilen elektrik enerjisinin her kWh'dan (bazı is tisnalarla) alınan 1 kuruşluk "köy elektriklendi rilmesi payları"ndan oluşmaktadır. Bu finansman

kaynaklarından köy katılım payları tahsilatı, par lamento düzeyinde yapılan çalışmalar nedeniyle uzun süreden beri durmuş bulunmaktadır.

Finansman konusunda en önemli sorun, her yıl köy elektriklendirilmesi fonuna verilen önemli bütçe ödeneklerinin, hedef olarak saptanan ve programla nan köy elektrik tesisleri yatırımına yetecek dü zeyde olmamasıdır. Örneğin, köy elektriklendiril mesi yatırımlarında ilk büyük aşamanın yapıldığı 1968 yatırım programından sonra her yıl program lanan ortalama 1000 köyün, ilk yıl verilen ödene ği ancak yatırımın üçte birini karşılayacak mik tarda olmuştur. Buna, malzeme sorunu bölümünde daha ayrıntılı değineceğimiz gibi malzemenin, ya tırım uygulamasının yapıldığı yıldan önce temini için evvelden ödenek ayrılmasının mümkün olamadı ğı, bir taraftan da malzeme ve işçilik fiyat ar tışlarının önemli düzeylere ulaşarak yatırım ma liyetlerini artırdığı, bu artışların bütün talep lere rağmen karşılanması yönüne gidilmediği husus ları eklenirse, programların yılı içinde gerçek leş tirilemeyip ileriki yıllara program birikimi biçiminde aktarılmasının nedeni ortaya çıkar.

Öngörülen hedeflerle, verilen finansmanın orantı lı olmamasının başlıca nedeni olarak, hedefin hü kümetlerce, paranın ise teknisyenlerce saptanması gösterilmelidir. Hedefin belirlenmesi bu biçimiy le politik bir görüntü vermektedir. Para ise, Dev let Planlama Teşkilatı'nın teknisyenlerince ekono mik yöntemlere dayanılarak belirlenmektedir. Bu iki unsurun bağdaşmaması, hizmetlerin başarısında ötedenberi etkili olmuştur.

2.2. Malzeme Sorunu

Köy elektriklendirilmesi, diğer benzer köy alt yapı hizmetlerinden farklı bir niteliğe sahiptir. Diğer köy alt yapı hizmetleri olan köy yolu ve köy içme suyu, daha çok makine parkına ihtiyaç gösteren, malzeme ihtiyacı ise birinci derecede inşaatta kullanılan taş, kum, çakıl, çimento gibi kolay sağlanabilen hizmetlerdir. Köy elektriklen dirilmesinde ise tesisin yapımı; beton ve demir direk, izolatör, iletken, trafo, pano, parafudr, kesici, ayırıcı gibi hemen tamamı imalat konusu olan malzemelerin önceden temini ile mümkündür. Bu malzemeler köy elektriklendirilmesi yatırımı nın % 70'ini oluşturmaktadır. Diğer taraftan köy elektriklendirilmesi tesis malzemeleri, genellik le piyasada hazır olarak büyük partiler halinde bulunmayan, bu nedenle siparişten sonra istenilen niteliklerde yapılan malzemelerdir. Yapım süresi ise, malzemenin cinsi ve niteliğine göre birkaç aydan bir yıla kadar sürebilmektedir, örneğin, seri yapıma uymayan ve tesisin ana unsuru olan trafo yapımında bu süre çoğunlukla 6 ay ile 1 yıl arasındadır. Şu halde, köy elektriklendirilmesin de en büyük sorun, malzemenin yatırım uygulaması na geçilmeden önce temin edilmiş olmasıdır.

Ancak köy elektriklendirilmesi ödenekleri, her program için, bir önceki yıldan değil, program yı lı ve onu izleyen yıllarda verilmektedir. Bu ne denle önceden mevcut bir para kullanılarak malze me imal ettirilmesi ve stok olanağı yoktur. Sonuç olarak malzemeler yatırımın yapılacağı yıl sipa riş edilmekte ve imal süresi kaçınılmaz olarak ya tırım uygulamalarını etkilemektedir.

Tesis malzemelerinin yatırım yılından önce teinini konusunda, para dışında diğer önemli etken gerek li malzemelerin tamamının henüz yurt içinde yapı lamaması ve yurt içinde yapılan bazı ana malzeme lerin yapım kapasitesinin sınırlı olması nedeniy le gereksinimi karşılamaktan uzak kalmasıdır. Yurt içinde yapılamayan malzemeler içinde parafudr ve ölçü aletleri önemli yer tutmaktadır. Yurt içinde üretim ve yapımı yetersiz olup büyük çapta yurt dışından sağlanan malzemeler ise başta ağaç direk (aşağıda ayrıca incelenmiştir), 35 kV'luk mesnet izolatörleri, zincir izolatörler ve demir profil lerdir.

Köy elektriklendirilmesi tesis malzemelerinin yurt içi imalatının yetersizlik ve dağınıklıktan, yurt içinde yapımı olanaklı iken yurt dışına ba ğımlılıktan kurtarılması ve bundan ileri gelen döviz ve zaman kaybının önlenmesi için, Türkiye Elektrik Kurumunun öncülük yapacağı sanayi kuru luşlarının oluşturulması büyük önem kazanmıştır. Bu nedenle Türkiye Elektrik Kurumu1nun henüz fi zibilite evresinde olan elektroteknik ekipman sa nayii kurulmasına ilişkin çalışmalarında özellik le dağıtım şebekeleri tesis malzemeleri yapımına da yer vermesi, şüphesiz sorunun çözümünde geniş olanaklar sağlayacaktır.

2.2.1. AŞaç direk üretimi ve teknolojisi özellikle köy elektriklendirilmesinde ağaç direk uygulaması önemli yer tutmaktadır. Herşeyden önce diğer direk tiplerine göre yalıtkan niteliği, ta şıma ve montaj kolaylıkları ile ekonomik ve tek nik üstünlük sağlayan ağaç direk, bu özellikleri nedeniyle batı ülkelerinde kırsal yörede çok ge niş kullanma alanı bulmuştur. Bu tercih, ağaç di reğin gerek üretimi, gerekse teknolojisinde hızlı bir gelişim ortaya çıkarmıştır.

Ülkemizde, her yıl daha çok köye elektrik götürül mesi gereği, ağaç direğe olan gereksinmeyi gide rek artırmıştır. Yurdumuzda ağaç direk üretimi, Orman Bakanlığı'na bağlı Orman İşletmelerince ya pılmakta, ağaç direk teknolojisi ise batıdaki ka dar ileri olmayan yöntem ve tesislerle özel kuru luşlar elinde bulunmaktadır.

Yılda 2500 köyün elektriklendirilmesi hedefi kar şısında, emprenyeli ağaç direk olarak en az 250 bin direğe ihtiyaç vardır. Buna karşılık Orman İş letmeleri ve özel emprenye tesislerinin yıllık ağaç direk üretim ve işleme kapasitesi 100 bin di rek dolayındadır. Aradaki açığın beton ve demir direklerle kapatılması hem ekonomi yönünden, hem de bu alandaki yapımın sınırlı olması nedeniyle olanaksızdır.

Bu durumda tek çözüm yurt dışından emprenyeli ağaç direk ithali olmaktadır. Ancak bu uygulama, ağaç direk için yurt dışına döviz çıkması bir ya na, ithale ilişkin yerli yapım belgesi, akreditif açılması, döviz tahsisi ve gümrük işlemlerinin daima uzun sürmesi nedeniyle yatırımların gerçek leşmesini mutlaka olumsuz olarak etkilemektedir.

Bu hususlar gözönüne alındığında, kısa ve uzun evrede çözümü gereken en önemli sorun, yurdumuz ormanlarının en iyi değerlendirilerek üretimin artırılması yollarının aranmasıdır. Bu amaçla or man yollarının hızla geliştirilmesi, Orman İşlet melerinin makine ve eleman ihtiyacının sağlanma

sı gerekmektedir. Ayrıca, ağaç direk emprenye te sislerinin daha büyük kapasitelere ulaştırılması ve daha modern yöntemlerle yapılması için Türkiye Elektrik Kurumu'nun katılacağı Orman Bakanlığı' nın üretim alanları ile bağlantılı tesislerin gerçekleştirilmesi büyük önem taşımaktadır.

2.3. Teknik Eleman ve Ekipman Sorunu

Köy elektriklendirilmesi tesisleri, tüm ülke yü zeyine yayılmış olup kentler dışındaki kırsal alanda her çeşit iklim ve arazi koşulunda çalış mayı gerektirmektedir. Bunun dışında köylerde ya şayan insanlarla yakın ilişki kurulmasını gerek tiren özelliğe sahiptir. Bu nedenle bu hizmette çalışan mühendisten teknisyene kadar teknik ele manların her türlü mahrumiyete ve çalışma koşu luna dayanabilecek yaş ve sağlıkta olması ve tek nik yönü kadar sosyal ilişkilerinde de belli bir deneyime sahip bulunması gerekmektedir. Köy elek triklendirilmesinde çalışan işçilerin de belirli bir nitelikte olması gerekir. Çünkü üzerinde ça lışılan tesis, elektrik enerjisi ileten duyarlı ve ihmale tahammülü olmayan, en ufak bir hatada ölüm tehlikesi yaratan özelliktedir. Bu nedenle bu hizmete belli deneyime sahip ve mahrumiyete katlanabilen elemanlar temini çok güçtür. Sonuç ta ücret statüsünün, kırsal alanda çalışacak ni telikli teknik elemanlara bir yarar sağlamaması nın önemli rolü vardır. Bu yüzden her yıl giderek büyüyen yatırımlar, daha az deneyimli ve gereksi nimi karşılamaktan uzak sayıda elemanla gerçekleş tirilmeye çalışılmakta ve kuşkusuz bu durum yatı rım uygulamalarını geniş çapta etkilemektedir.

Sorunun hafifletilmesinde diğer bir çözüm de köy elektrik tesisleri yapımında modern ekipman ve iş makinelerinin kullanılmasıdır. Bu konuda ilk adım atılarak özellikle direk çukuru açma ve direk di kimini hızlandıracak vinçli ekip araçları ve uni versal iş makineleri teminine başlanmıştır. Ancak bu çalışma finansmanın sınırlılığı yüzünden prog ramların büyüme hızı ile orantılı değildir. Bu nedenle köy elektriklendirilmesi ekiplerinin hız la modern ekipman ve iş makineleri ile donatımı nın öncelikli bir programa bağlanması gerekmekte dir.

3. DÎGER KURULUŞLARIN KONUYLA tLGÎLt ÇALIŞMALARI

Elektriklendirme hizmetleri bölünmesi olanaksız bir bütündür. Bu bütünlük planlamadan başlayarak proje, tesis, işletme hizmetlerinde sürmektedir. Köy elektriklendirilmesinin bu hizmet dallarında genel elektriklendirme çalışmaları ile koordinas yonunun ancak aynı kuruluş bünyesinde etkili ola rak gerçekleştirileceği kesindir. Türkiye Elek trik Kurumu yasası esprisine uygun olan bu uygu lama beş yıl önce gerçekleştirilmiş ve Türkiye Elektrik Kurumu bünyesinde ülkenin genel elek triklendirme hizmetleri paralel yürütülen köy elektriklendirilmesi planlama, programlama, pro je ve tesis düzeni kurulmuştur.

Köy elektriklendirilmesi hizmetleri, ilk uygulan

dığı 1964 yılında Elektrik İşleri Etüt İdaresi ve Etibank Genel Müdürlüğünce birlikte yürütülmüştür. Köy İşleri Bakanlığı'nın kurulması ile 1965 yılın dan başlayarak Yol, Su, Elektrik İşleri Genel Mü dürlüğü (YSE) hizmetin program ve proje işlerine sahip çıkmıştır. Bu dağınık uygulama 1970 yılında Türkiye Elektrik Kurumu'nun kurulmasıyla son bul muştur.

Ancak YSE, TEK dışındaki kuruluşların köy elek triklendirilmesi hizmetleriyle ilgili bir çalış ma gösteremeyeceği yasa ile saptandığı halde, köy elektriklendirilmesiyle ilgili çalışmalarını gü nümüze dek sürdürmüş ve özellikle Ankara, istan bul gibi büyük kentlerde bu çalışmaları yoğunlaş mıştır. Son yıllarda bu kuruluş yasal bir yetkisi olmadığı halde bütçe yasalarına da ödenek koydu rarak köylerde küçük güçlü su birimi ve şebeke kurma çalışmalarını sürdürmektedir.

1312 sayılı yasanın yürürlüğe girmesinden sonra YSE ile benzer durumda olan İller Bankası ve DSİ gibi kuruluşlar, yasaların kendilerine verdiği görev sınırlarına göre çalışmalarını düzenlemiş ler ve TEK yasasının ülke elektriklendirilmesi çalışmalarına getirdiği olumlu bütünlüğün korun masında pay sahibi olmuşlardır. YSE kuruluşunun köy elektriklendirilmesi konusunda bugün de süren olumsuz çalışmaları aşağıdaki önemli konularda ülkemiz ekonomisine zarar vermektedir:

Planlama ve Programlama Yönünden;

YSE'nin çalışmaları programsız ve TEK'in bilgisi dışında olup bu işlerin TEK'in görevi olan plan lama ve programlama çalışmaları içinde dikkate alınması olanaksızdır. Bu düzensiz çalışma TEK tarafından yapılan uzun ve kısa erimli planların uygulanmasında çoğu kez önemli değişiklikler ya pılmasına yol açmaktadır. Aynı kuruluşun küçük güçlü su birimleri kurma çalışmaları da, her ne kadar sisteme uzak köylere hizmet götürüldüğü şek linde sunuluyorsa da, uygulama bunun gerçek olma dığını göstermiştir. Daha sonra planlama konusun da değinileceği gibi, köy elektriklendirilmesi planlaması aslında ülkenin en uzak noktalarına kadar enterkonnekte sistemin ulaştırılmasını amaç edinmiştir. Şu halde belirli bir süre sonunda ül kemizde sistemden uzak yerlerden sözedilmesi ola naksız olacaktır.

Proje ve Tesis Yönünden;

YSE, projelerinde TEK ve diğer elektrikle ilgili kuruluşların standartlarından yararlanmaktadır. Ancak tesis uygulamasında programsız tek tek iş ler ele alındığından malzeme ve işçilik konusunda bir standardizasyon uygulamamaktadır. Her tesiste farklı ve nitelikçe düşük malzeme kullanılması ve montaj işçiliğinin yetersiz kalması, bu köylerin bağlandığı sistemin sürekli rahatsız edilmesine yol açmaktadır.

İşletme Bakım Yönünden;

YSE, köylere yaptığı elektrik tesislerinin işlet me ve bakımını yapacak teknik olanaklara sahip değildir. Bu nedenle esasen düşük nitelikli olan bu tesisler kısa sürede arızalanmakta, hem köyle ri hem de sistemdeki daha önemli sanayi abonele rini etkilemektedir.

Aynı sorun köylere yapılan küçük güçlü su birim leri için daha da büyük olarak sözkonusudur.

Köylü Psikolojisi Yönünden;

Köy elektriklendirilmesi hizmetlerinde köylü, öte denberi TEK dışındaki kuruluşların da çalışma gös termesi ile birden fazla kuruluşla muhatap olmuş ve genellikle TEK dışındaki kuruluşların vaatleri ile karşılaşmıştır. Bu vaatler TEK'in dışında ol duğundan, norma] olarak gerçekleşmemesi halinde de TEK sorumlu tutulmuştur. Bu durum köylerde TEK hakkında psikolojik olarak olumsuz yargıların or taya çıkmasına neden olmuştur.

4. KOORDİNASYON SORUNU

Köy elektriklendirilmesi, niteliği gereği diğer hizmet dalları ile ilişkisi çok fazla olan bir hizmettir. Gerek planlama, gerekse proje evresin de köy elektriklendirilmesi tesislerinin kurula cağı kırsal yörede kamuya ait ve özel, sanayi, sulama tesisleri, turistik tesisler gibi mevcut tesisler olabildiği gibi, ileride kurulacak ve kurulması söz konusu tüm tesislerin elektrik ener jisi gereksinimlerinin gözönüne alınması zorunlu ğu vardır. Özellikle ileriye dönük gereksinimlere ait bilgiler ise, ancak diğer yatırımcı kuruluş lardan elde edilebilecektir. Bu konuda daha sonra "uzun erimli planın nasıl olması" gerektiğini in celediğimiz bölümde değinileceği üzere, gerçek köy elektriklendirilmesi planlamasının yapılması ancak kırsal alana hizmet götüren tüm kuruluşla rın ortak ve gerçekçi çalışması ile mümkün ola bilecektir. İşte bu noktada koordinasyon unsuru büyük önem kazanmaktadır.

Köy elektriklendirilmesi hizmetlerinin yakın iliş kisi başlıca sulama konusunda Devlet Su İşleri (DSİ) ve TOPRAKSU, içme suyu temini konusunda YSE ile olmaktadır. Bunun dışında kırsal alandaki orman işletme ve tesisleri (Orman Bakanlığı) de miryolu istasyonları (TC Devlet Demiryolları İş letmesi), devlet üretme çiftlikleri (DÜÇ), gümrük kapıları ve sınır karakolları (Gümrük ve Tekel, İçişleri Bakanlıkları), askeri birlikler (Milli Savunma Bakanlığı, Genelkurmay), turistik tesis ler (Turizm ve Tanıtma Bakanlığı) vb. ile işbir liğini gerektirmektedir. Ancak bu konulardaki ilişkiler, ileriye dönük planlı yatırımları kap sayacak koordinasyon şeklinde değil, programla nan yatırımların gereksinimi olan elektrik ener jisinin teminine ilişkin başvurmalardır; Dolayı sıyla köy elektriklendirilmesi yatırımlarının te mel oluşturacağı bir koordinasyon sözkonusu olma maktadır.

Gerçekte, köy elektriklendirilmesi konusunda en önemli koordinasyon konusu, kooperatifçilik yoluy la yapılacak tarımsal üretimin artırılması ve köy lerde tarımsal sanayiinin kurulmasını amaçlayan yatırım çalışmalarıdır. Bu iki temel konu ise, yatırımcı kuruluş olarak Köy İşleri ve Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlıklarına aittir. Ne var ki, TEK ile bu kuruluşlar arasında hizmet koordinas yonu yönünden bugüne kadar olumlu bir adım atıla bilmiş değildir.

5. UZUN VADELİ PLAN ve DEĞİŞİM İHTİYACI

Planlı dönemde yapılan ilk köy elektriklendiril mesi planında 1992 yılına kadar 25 bin köyün elek triklendirilmesi hedef alınmıştır. 25 bin köyün seçiminde, diğer alt yapı yatırımları tamamlanmış yada 1992 yılına kadar tamamlanacak olan, yerleşim ve konutları teknik ve ekonomik koşullara uygun köyler temel alınmıştır. Ancak geçen süre göster miştir ki, elektriklendirilecek köylerin seçiminde ilk planda saptanan ölçütlerin uygulanması mümkün olamamaktadır. Örneğin, yolu ve içme suyu olmayan yada birkaç haneden ibaret olup köy alçak gerilim şebekesine uzaklığı nedeniyle ayrı bir bağlantı hattı ve trafo ile beslenmesi gereken köy yerle şimlerine elektrik için öncelik verilmemesi gere kirken, bu yerleşimlere de elektrik verilmesi zorunlu olmuştur.

Köylerin elektriklendirilmesi çalışmalarında, köy lerin yakınındaki en küçük yerleşimlere kadar hal kımızın elektrik için istekte bulunması, bu amaç la olanakları oranında katılım payı yatırması, elektrik tesislerinin giderek daha geniş alanlara ve en küçük yerleşimlere kadar yayılmasını zorun lu kılmıştır.

Bu dağılıma, ekonomik yönden en zayıf birimleri oluşturan dağ ve orman köyleri de katılmıştır. Daha da ileri gidilerek, "Daima zengin köylere mi elektrik götürülecek?" sloganı ile ekonomik yönden zayıf yerleşimlerin, TEK dışındaki kuruluş ların kalkınma fonları ile desteklenmesi sağlana rak öncelikle elektriklendirilmeleri yolu açılmış tır.

Daha çok sayıda örnek gösterilebilecek bu gelişim karşısında, uzun erimli köy elektriklendirilmesi planının gerçeklerle bağdaşacak biçimde ülkemizin 36 bin muhtarlı köyünün tamamı, diğer bir deyişle bu köyleri oluşturan 80 bini aşan sayıdaki köy yerleşim birimi için yeniden düzenlenmesi gerek mektedir .

6. KÖY ELEKTRİKLENDİRÎLMESÎ MÎ, KIRSAL ALAN ELEKTRİKLENDİRİLMESİ M İ ?

Bundan önceki kongre, açık oturum ve bazı rapor larda öne sürülen bu sorunun, gerçekte tek ceva bı vardır: "Kırsal Elektriklendirme" yada "Saha Elektriklendirmesi".

Özellikle İkinci Dünya Savaşından sonra nüfus ar tışının ortaya çıkardığı beslenme sorunu, tarım sal üretimin kısa zamanda artırılmasını zorunlu kılmıştır. Bu yüzden kuraklık gibi nedenlerle ekilemeyen toprakların değerlendirilmesi, tarım yapılmakta olan topraklardan ise daha fazla ürün elde edilmesini sağlayan yeni tarım tekniklerinin uygulanması önem kazanmıştır. Böylece, gerek ta rıma uygun alanlar artırılarak, gerek tarımsal üretim teknikleri geliştirilerek daha fazla üre tim elde edilmesi, gerekse elde edilen üretime bağlı olarak gereksinimi beliren tarımsal endüs trinin kurulması ve gelişimi için en uygun ener ji türü olarak elektrik enerjisinden yararlanıl

ma yoluna gidilmiştir.

Elektrik enerjisinin kırsal alanda kullanılmasıy la, gece gündüz ve mevsim farklılıklarından ileri gelen doğal kısıtlamalar ortadan kalkmakta ve ta rımsal çalışmalar için bütün yılı kapsayan bir ça lışma süresi elde edilebilmektedir. Örneğin, elek triğin seracılıkta kullanılması, yaz kış aynı mey ve ve sebzelerin yetiştirilmesine, tavukçulukta kullanılması, sürekli olarak aynı miktar ve sağ lıkta yumurta ve et üretimi yapılmasına olanak sağlamaktadır. Bunun yanısıra elektrik, sosyal yönden bir mahrumiyet yeri olan kırsal yörede ya şayan halka geniş olanaklar getirerek köy sosyal hayatına canlılık ve kültür kazandıran bir unsur olmaktadır.

Gelişmiş kapitalist ülkeler ve sosyalist ülkeler kırsal alan elektriklendirilmesine zaman kaybet meden dört elle sarılmışlar ve ülkelerinin sosyo ekonomik kalkınmasında önemli adımlar atmışlar dır.

Nüfusunun % 64'ü kırsal alanda yaşayan ve tarımla uğraşan, nüfus artışı yılda % 2,5'un üzerinde yük sek bir oran olan ülkemizde, kırsal elektriklen dirmenin ne denli önem kazandığını uzun cümleler le anlatmamıza gerek yoktur. Gerçek şudur ki, bu gün yurdumuzda kırsal yörede yaşayan ve nüfus ar tışı oldukça yüksek olan, buna karşılık gelir az lığı ve işsizlik sorunu içindeki büyük halk çoğun luğumuz için öncelikle "beslenme sorunu", ötedenbe ri üzerinde geleneksel yöntemlerle tarım yapılan topraklarımızın daha verimli duruma getirilmesi bakımından "toprak ve sulama sorunu" ve en son kırsal yörede boş duran işgücünün değerlendirilme sini gerektiren "istihdam sorunu" ile karşı karşı ya bulunmaktayız.

Çok önemli olan bu sorunlara karşılık, kısır bir planla köylerimize elektrik enerjisini ulaştırma ya çalışmaktayız.

Oysa genel olarak üzerinde ilkel tarım yapılan tarımsal alanların çağdaş tarım işletmeciliğine dönüştürülmesi, bu yolla tarımsal üretimin artı rılması, tarımsal ürünlerin değerlendirilmesi ve pazarlanması, bu amaçla kırsal alanda üretim ve istihdam yönünden ülkemize büyük kazançlar sağla yacak küçük sanayi ve tarımsal endüstrinin kurul masına olanak sağlayacak tek temel unsur elektrik enerjisidir.

7. UZUN VADELİ KÖY ELEKTRİKLENDİRÎLMESÎ PLANI NASIL OLMALIDIR ?

Buraya kadar sözü edilen sorunlar ve önerilen çö zümlere dayanılarak uzun erimli köy elektriklen dirilmesi planlamasına ilişkin görüşlerimizi aşa ğıdaki şekilde özetleyebiliriz:

Bu konuda ilk ulaştığımız temel sonuç; uzun erim li köy elektriklendirilmesi planının, ülkemizin tüm kırsal alanını, bu alandaki tüm köyleri, bu köylere ait tüm yerleşimleri, mevcut tüm tesisle ri ve geleceğe ilişkin gereksinimleri kapsayacak biçimde yeniden düzenlenmesidir.

ELEKTRÎK MÜHENDİSLİĞİ 237

tkinci temel kabul; uzun erimli planın süresinin ülkemizin kalkınmaya olan büyük gereksinmesi nede niyle 20 yılı aşmamasıdır. Böylece her yıl en az 1500 muhtarlı köy yada 3000 yerleşim birimi elek triklendirilmiş olacaktır ki bu, yeterli ve ola naklı bir yatırım düzeyidir.

Üçüncü temel konu; ülkemizin kırsal alanının ilke olarak enterkonnekte sisteme bağlı iletim ve dağı tım hat ve tesisleriyle örülmesi, kırsal elektrik lendirmeye çözüm getirmekten uzak olan çok küçük güçlü su ve dizel üretim birimleri yatırımları ile para ve zaman yitirilmemesidir.

önerilen uzun erimli plan, kuşkusuz uygulanabilir bir plan olmalıdır. Bu amaçla ilk adımda planı olumsuz olarak etkileyen ana sorunların mümkün olan en kısa sürede ortadan kaldırılması sağlan malıdır.

Finansman konusunda Hükümet ve yüksek planlama or ganları gerekli ödenekleri hizmete tahsis etmeli dir.

Malzeme konusunda TEK elektroteknik ekipman sana yii projesi kapsamında gerekli atılımlara hızla geçmelidir.

Köy elektriklendirilmesi ihale ve emanet gücünün en iyi biçimde değerlendirilmesi için, köy ile tim tesislerinin projeli olarak ihale yoluyla, tüm köy dağıtım şebekelerinin ise emaneten gerçek leştirilmesi yöntemi benimsenmeli ve uygulanmalı dır.

Köy elektriklendirilmesi örgütünün hızla çağdaş ekipman ve iş makineleri ile donatılması sağlan malıdır.

Bazı kuruluşların, özellikle YSE'nin köy elektrik lendirilmesi planlaması dışındaki çalışmaları ke sinlikle önlenerek bu kuruluşlarla kırsal elek triklendirmeye bağlı tarımsal üretimin artırılma 3i ve tarımsal sanayinin kurulmasını amaçlayan Jİan ve yatırımların gerçekleştirilmesi yolunda /akın işbirliği sağlanmalıdır.

feni uzun erimli köy elektriklendirilmesi planı ıın hazırlanmasında iki ayrı ve önemli çalışma rapılması gerekmektedir. Bu çalışmalarda, her ne :adar köy katılım paylarının kaldırılması konusun laki yasa değişikliği henüz yapılmamışsa da, pla ıin bu yönden etkilenmemesi için köy katılım pay arı dikkate alınmamalıdır.

.irinci çalışma konusu, enterkonnekte sistemin levcut ve gelişim durumunu dikkate alarak köy ana letim tesislerinin planlanması ve zamanlanması ır. Köy ana iletim tesisleri planı gelecekteki üm gereksinmeler dikkate alınarak düzenlenmeli ir.

elecekteki gereksinmelerin saptanmasında ikinci alışma konusu büyük yarar sağlayacaktır. Bu ça ışmanın özellikle Köy İşleri Bakanlığı, Gıda Ta un ve Hayvancılık Bakanlığı, Sanayi Bakanlığı, svlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ve ilgili görü scek diğer kuruluşlarla ortak bir çalışma şeklin î yapılarak, bu ortak çalışmada kuruluşlara veri 2cek görevlere göre şu ana konular saptanmalıdır.

) yıllık bir dönemde:

Elektrik enerjisi kullanılarak sulanabilecek

alanlar ve olası elektrik gücü gereksinmesi ve zamanlaması.

. Sulama kooperatifi kurulabilecek yöreler ve olası kooperatif sayısı ve zamanlaması.

. Tarımsal üretim kooperatiflerinin çalışma yapa bileceği alanlar ve zamanlaması.

. Tarımsal üretime dayalı sanayi tesislerinin ku rulabileceği alanlar, sanayi türleri ve zaman laması.

Bu amaçla yapılacak bakanlıklar ve kuruluşlar ara sındaki ortak çalışma sonucunda orteya çok amaçlı ve uzun erimli bir plan çıkacaktır. Bu planın ön göreceği amaçlara ulaşılmasında, gerekli parasal, hukuksal ve teknik önlemlerin yatırımları bizzat gerçekleştirme durumunda olan bu kuruluşlarca alınması da öncelikle sağlanabilecektir.

8. KÖY ELEKTRİK TESİSLERİNİN İŞLETME ve BAKIM SORUNU

1975 yılı sonunda Türkiye'de elektrikli köy sayı sı 6867'ye ulaşmıştır. Önümüzdeki 10 yıl içinde en az 10 15 bin köy daha elektriğe kavuşturulmuş olacaktır. Tesis yönünden bu başarı elde edilir ken, gerçekleştirilen tesislerin işletilmesi ve bakımları ne olacaktır?

Gerçekçi bir deyimle bugün, tesis hizmetlerinden sonra köy elektrik şebekeleri kendi haline terke dilmektedir. Köy elektrik şebekesinde ortaya çı kacak bir arıza, bu iş için kurulu bir örgüt ol madığından o yörede çalışma yapan TEK'in köy elek triklendirilmesi örgütünün normal işi dışında program dışı yapacağı fedakârlığa bağlı kalmakta dır. Bölge örgütü bu fedekârlığı yapmazsa, genel likle köyün arızayı kendi olanaklarıyla gidermesi mümkün olamamaktadır. Bu şekilde elektrik tesis leri mevcut olduğu halde basit bir arıza nedeniy le haftalarca karanlıkta kalan köyler bulunmakta dır. İşletme ye bakımı ele alınmadığı için, köy elektrik şebekelerinde doğan arızalar çoğu kez sistemi, dolayısıyla diğer daha önemli aboneleri e tkilemektedir.

Köy elektrik şebekelerinin işletme ve bakımı konu su 1312 sayılı yasayla köylere bırakılmış, TEK'e yalnızca "teknik denetim" görevi verilmiştir. Bu güne kadar köy elektrik şebekeleri işletme ve ba kımının TEK tarafından yapılamamasında en büyük etken yasanın bu sınırlamasıdır. Ancak bu konuda TEK içinde "dağıtım şebekeleri organizasyon" ça lışmaları kapsamında, "köy elektriklendirilmesi örgütünün, dağıtım ve köy elektriklendirilmesine ilişkin tüm hizmetlerle görevdi bulunması ilkesi ne bağlanmıştır. Bu nedenle bugün için yapılacak en önemli iş, bu ilkenin ışığında köy elektrik lendirilmesi örgütünün işletme ve bakım hizmetle rinde hızla etkin bir duruma getirilmesidir.

Bu amaçla araç ve ekipmanın gereksinime yetecek nicelik ve nitelikte öncelikle temin edilmesi, gerekli elemanların kurum yada yeniden işe alı nıp eğitimden geçirilerek başlangıçta iller düze yinde oluşturulacak işletme bakım örgütünde ça lışmalara başlamaları önem taşımaktadır.

sEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 237