TÜBES - TÜBİTAK BİLGİ ERİŞİM SİSTEMİ

Zerrin Esensoy TÜBİTAK TÜRDOK

ÖZET 13 Aralık 1984'te kullanıma açılan Tübitak Bilgi Eri şim Sistemi (TÜBES), dünyanın en büyük bilgi mer kezlerinden ABD'de DIALOG, İtalya'da ESA IRS sis temlerine çevrim içi bağlı olarak, kamu, üniversite ve özel kesimden bilim adamı ve araştırıcılara bilgi eri şim hizmeti vermektedir. 15 Aralık 1984'ten Mayıs 1985'in sonuna kadar % 89.45'i üniversite kesiminden olmak üzere toplam 1716 başvuru yanıtlanmıştır.

1. GİRİŞ

Dünyanın bilgi birikimi üstel olarak hızla büyümekte dir. Bilimsel buluşlar 10 yılda 2 kat, bilgi ise 10 kat artmaktadır. Bu hızla çoğalan bilgi yığınından bilim adamlarının yararlanabilmeleri, ilgi alanlarını ne kadar daraltırlarsa daraltsınlar, tüm yayınları izleyebilmeleri, kendileri için altından kalkılamaz boyutlara ulaşmak tadır (1). Artık bir bilim adamı toplam çalışma süresi nin oldukça önemli bir bölümünü (ortalama % 33) bi limsel iletişim için harcamak durumundadır. Bilgi bi rikimin üstel büyümesi karşısında bu oran daha da art maktadır (2). Bir bilim adamının verimli çalışabilme si, Çiğ gibi büyüyen bilgi yığınından kendisi için ge rekli ve yararlı bilgiye en kısa zamanda erişebilmesine bağlıdır. Bunu bilim adamının tek başına gerçekleşti rebilmesi olanaksızdır. 1966 yılında kurulmuş olan TÜRDOK'un amacı, "her çeşit bilgiden, ihtiyacı olan herkesin, istediği zaman

ve ihtiyaç duyduğu ayrıntı düzeyinde en rasyonel ve en az zamanını alacak biçimde yararlanmasını sağ la mak"tır. Bu amaç doğrultusunda TÜRDOK'un bugü ne kadar yaptığı hizmetler şu başlıklar altında topla nabilir :

1. Bilgi tarama 2. Belge sağlama 3. Bilgi dizinleme ve duyurma 4. Eğitim, tanıtma, danışmanlık hizmetleri 5. Kaynak eser çalışmaları 6. Çevirmenlik hizmetleri.

Yakın zamanlara kadar bu hizmetlerin tümü, gelenek sel yöntemlerle sürdürülmeye çalışılmıştır. Mayıs 1984'ten itibaren TÜRDOK'un yeteneklerini arttır mak amacıyla TÜBİTAK bünyesinde bazı çalışmalar başlatılmıştır. Bu çalışmalar,

Uluslararası veri tabanlarına erişimi sağlayacak bağlantıları kurmak,

Türkiye Bilimsel ve Teknik veri tabanını oluştur mak,

Ülkede enformasyon teknolojilerini geliştirmek, iletişim ve bilgi işlem alt yapısını gereksinmelere uy gun niteliklere kavuşturmak ve standartlaşmayı sağla mak alanlarında yoğunlaştırılmıştır (2).

Bu çalışmaların sonuçlanmasıyla TÜRDOK, ülkemi zin bilimsel ve teknolojik enformasyon merkezi ola rak hizmetlerini çağdaş teknolojiye uygun biçimde yurt çapında daha yaygın ve etkin duruma getirmiş olacaktır.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ • 324/325/326

İlk aşama olarak, bilgi tarama hizmetleri ele alınmış tır. Geleneksel elle tarama yöntemi,

Basılı ikincil kaynaklarla çalışılması, ikincil kay nakların geç elde edilmesi, dolayısıyla verilen cevapla rın güncel olmayışı, ayrıca eksik olma olasılığının yük sek oluşu,

Tüm ikincil kaynakları elde etmedeki ekonomik güçlüklerle, elde edilenlerin yerleşim ve saklanmasın daki güçlükler,

Yöntemin zaman alıcı olması nedeniyle başvurula ra yanıt süresinin uzun oluşu, bunun da istem sayısını olumsuz yönde etkilemesi, gibi nedenlerde hizmetin yetersiz kalmasına yol açmakta idi. Bu nedenlerle ön celikle başlatılan uluslararası veri tabanlarına çevrim içi erişim sağlama çalışması Ekim 1984'te sonuçlan dırılmış ve TÜBİTAK Bilgi Erişim Sistemi (TÜBES) adıyla çalışmaya başlamıştır. Böylece geleneksel elle tarama yönteminin sakıncaları ortadan kaldırıldığı gibi önceden erişilemeyen birçok kaynak ve bilgi türü ne erişim olanağı da sağlanmıştır.

2. TÜBESİN BAĞLI OLDUĞU BİLGİ ERİŞİM MERKEZLERİ :

TÜBES, Avrupa ve ABD'nin en yetkin bilgi erişim merkezlerine çevrim içi bağlıdır. Bunlar, Avrupa'da E1İA IRS, ABD'de DIALOG'tur.

2.1. ESA/IRS (European Space Agency / Information Retrieval Service)

1965 yılında tek bir NASA kütüğü ile Space Docu mentation Service'in Paris'teki merkezinde kurulmuş, daha sonra genişleyerek 1973'te Frascati İtalya'ya ta şınmıştır. Şu anda 60'tan fazla kütük içermekte, 4 kı tada 20'ye yakın ülkeye hizmet vermektedir. Haftanın beş günü (Pazartesi Guma), 20 saat çalışmakta olan merkeze ESANET, KYMSHARE, TRANSDAC, TYMNET, TELEX, PSS gibi iletişim ağları ile erişile bilmektedir.

Bilgi erişimi için iki tarama dili kullanılabilmektedir : Biri, EURONET'e .bağlı ülkelerin kullanım kolaylığı için CCL (European Common Command Language), diğeri ise ESA/QUEST, ESA'nın özel tarama dilidir (3).

2.2. DIALOG. (DIALOG Information Retrieval Service)

Lockheed Missile and Space Corporation'in bir yan kuruluşu olan merkez, 1969 yılında NASA'nın gerek sinimini karşılamak amacıyla Maryland'da kurulmuş tur. "Dialog" aslında bu merkezin veritabanlarının ta ranmasında kullanılan dilin adı olmasına rağmen 1972 başlarında Lockheed Bilgi Erişim Sisteminin adı ola

rak kullanılmaya başlanmıştır. Merkezin şimdiki yeri Palo Alto/Kaliforniya'dadır ve 220'den fazla veritaba nı içermektedir. Bunlar 50'den fazla ülke tarafından kullanılmaktadır. Haftanın her günü çalışmakta olan merkeze DIALNET, TELENET, TYMNET, UNINET, TELEX, PSS gibi iletişim ağları ile erişilebilmektedir (4).

Her iki merkezin kullanımında da hiçbir ön ödeme ge rekmemekte, ödemeler, kullanılan veri tabanlarının birim zaman ve çıktı fiyatlarına göre sonradan yapıl maktadır.

Tüm benzer sistemlerde olduğu gibi veri iletim hızı 300 veya 1200 Baud olabilmektedir. Teknik nedenler le TÜBES 300 Baud'luk hız kullanmaktadır.

TÜBES, bağlandığı bu merkezlerdeki sayısı ve kapsa mı hergün artan veri tabanlarından genel kapsamları Tablo 1 'de verilen konularda

Kapsam

Bilim Teknoloji Tıp Biyolojik Bilimler Kimya Enerji Çevre Tarım Sosyal ve Beşeri Bilimler Eğitim Referanslar Hukuk Kamu Yönetimi Kişi Bilgileri İş Endüstri • Ticaret Haberler

Veri Tabanı Sayısı

80 20 15 25 35 39 20 10 60 10

Tablo 1. TÜBES Erişilen Veri Tabanları Genel Kapsamları

Yayınlanmış kitap, makale, rapor, konferans bildi rileri, tezlerin adları, yazar adları, yayınlandığı kay nak, yazarların adresleri, gibi bibliyografik bilgilerle, öz, konu başlıkları, anahtar kelimeler gibi içeriğini belirleyici bilgiler,

Patent bilgileri, "Kim Kimdir" gibi kişi bilgileri, Düryadaki birçok ülkenin kamu ve özel kuruluşla rının adresleri, uğraşı alanları, ürünleri, yöneticileri, ortaklık payları, iş hacimleri,

Belirli bir ürünü üreten firmalar hakkında bilgiler, Belirli bir ürün için pazar analizleri, Dünyada yayınlanan dergi ve kitaplar hakkında ka talog bilgileri, Ürün ve ülke düzeyinde düzenlenmiş istatistiksel veriler, zaman serileri,

Hazır bilgisayar programlarının kullanım alanları, uygulanabileceği bilgisayar tipleri, fiyatları,

Nüfus, işgücü istatistikleri, Gazete haber özetleri gibi çok çeşitli bilgilere erişebilmektedir.

3. TÜBES ÇALIŞMA BİÇİMİ

Bir bilgi erişim sisteminin amacı, istem sahibine, ta nımladığı sorununa çözüm getirecek en uygun ve ye terli sayıda bilgiyi verebilmektir. Bunun için de bilgi erdişiminde kullanılan veri tabanlarının çok iyi tanın masının yanı sıra istem konularının çok iyi anlaşılarak çözümlenmesi gerekir.

TÜBES'te yayın tarama başvuruları, ilgili konu uz manları tarafından incelenirler, çözümlenirler, tarama sorguları hazırlanır; böylece istem konusuna en uygun veritabanı ve tarama terimleri seçilerek tarama yapılır. Bu iş için TÜBES'te 13 konu uzmanı çalışmaktadır. Gerektiğinde yakın uzmanlık alanlarında da hizmet vermek üzere bu uzmanların konuları şöyledir:

Tıp Veterinerlik Hayvancılık Gıda teknolojisi Çevre Tarım Kimya Metalürji Makina İnşaat Ekonomi Endüstri, işletme Fizik, elektrik Biyoloji, jeoloji

İlgili uzmanlar, uzmanlık deneyimlerinin yanı sıra, sözlükler, kavram dizinleri, kılavuzlar, kod dizinleri gibi yardımcı araçlar kullanarak en doğru tarama te rimlerini seçerler.

A AND B

AND

AORB

OR

A NOT B

NOT

ŞE K İ L 1. Boole Operatörleri (Taralı Alanlar Seçilir).

Tarama sorgusunun hazırlanmasında yapılan en temel iş, kavramlar arasında mantıklı bir ilişki kurmaktır. Bu ilişki Boole mantığı (ya da Boole cebiri) kullanıla rak geliştirilir. Bu mantıkta üç temel ilişki biçimi var dır : VE; VEYA; DEĞİL, yani İngilizce'de AND; OR; NOT.

AND:Birleştirdiği terimler aynı kayıtta birlikte bulunmalıdır.

OR : Birleştirdiği terimleri içeren kayıtları ayrı ayrı saptayarak toplar.

NOT: Belirli bir kavramın taranan kümeden çıkarılmasını sağlar.

örneğin; "Nijerya hariç, kalkınmakta olan ülkelerde fen ve beşeri bilimler öğretimi" konulu bir araştırma için tarama yapılıyor olsun, öncelikle konuya en uy gun veri tabanı seçilir. Bu durumda "ERIC" adlı eği tim veri tabanı uygundur. Daha sonra aralarında ilişki kurulacak kavramlar saptanarak, ilişki düzeni kurulur.

Kalkınmakta olan ülkeler

A

Fen Bilimleri

B

Beşeri Bilimler

C

Nijerya

D

kavramları olsun.

A AND ( B OR C ) NOT D düzeninde bir sorgu cümlesi ile tarama yapılarak bu konuda kaç adet kayıt olduğu saptanır.

Tarama sonunda saptanan kayıtların çevrim içi ya da çevrim dışı alınması bizim tercihimize bağlıdır. Terci himizi belirleyen de araştırmanın ivedi olup olmadığı ve getireceği parasal yüktür. Sonuçlar çevrim içi alın dığında elimize anında ulaşmakta, çevrim dışı ise bir hafta on gün içinde elimize geçmektedir. Ancak do ğal olarak çevrim içinin maliyeti daha yüksektir. Kul lanılan veri tabanının birim fiyatlarına göre değişmek le birlikte çevrim içi çıktı almanın fiyatı, çevrim dı şına göre ortalama dört kat daha yüksek olmaktadır.

4.TÜBESİN ÇALIŞMALARI :

TÜRDOK'un 1978 1984 yılları arası yanıtladığı baş vuru sayısı Tablo 2'de görülmektedir (1). Bu başvuru lar, elle yayın tarama ve hazır bilgi verme şeklinde ya nıtlanmıştır.

Tablo 3'te ise, TÜBES'in hizmete başladığı 15 Aralık 1984'ten Mayıs 1985 sonuna kadar çevrim içi tarama ile yanıtladığı başvuru sayıları görülmektedir (5). Ni san ayında görülen başvuru artışının nedeni, daha ön ce, üniversite kesiminden 15 Nisan gününe kadar yapı

lacak başvuruların ücretsiz, daha sonraki başvuruların ücretli yanıtlanacağının duyurulmuş olması idi. Bu karar sonradan değiştirilmiş, üniversite kesiminden gelen başvurular yeniden ücretsiz yanıtlanmaya baş lanmıştır.

ILLAR

1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984

ÜNİVERSİTE

164 240 299 331 287 424 760

442 668 736 835 845 971 1487

Tablo 2. TÜRDOK Yanıtlanan Başvuru Sayısının Yıllara Göre Dağılımı

Aylar

Kamu Üniversite özel Toplam

15 31 Ara. 1985 3

Ocak 1985

Şubat 1985

Mart 1985

Nisan 1985

Mayıs 1985

1 39

30 320

10 278

13 309

13 676

11 94

79 1716

%

89.39 4.49

Tablo 3. TÜBES Başvuruların Aylara ve Kesimlere Göre Dağılımı

Tablo 3'te görüleceği gibi TÜBES'in yanıtladığı baş vuruların %6.12'si kamu, %89.45'i üniversite,%4.43*ü özel kesimdendir. Hizmet tanındıkça bu oranlarda kü çük değişiklikler beklenmekte ise de TÜBES'in en yo ğun kullanıcısının üniversite kesimi olacağı açıktır.

KONU

ORAN

Tarım Ormancılık

12.3

Kimya

11.8

Tıp Dişhekimliği

10.7

Biyoloji

9.5

Ekonomi İşletme

6.2

Makina

5.5

Gıda Teknolojisi Metalürji Diğer

5.0 5.0 34.00

Tablo 4. Başvuruların Konularına Göre Oranları

Toplam başvuruların konulara göre yüzdeleri Tablo 4' te görülmektedir (5). Tabloda, toplam içinde oranı % 5'ten daha büyük olan konular belirtilmiştir. Ancak özellikle belirtmek gerekir ki, % 34.00'lük "Diğer" toplam yüzdesi içinde % 2.6'lık bir oranla "Eğitim" konusu başta olmak üzere sosyoloji, hukuk, siyasal bi limler, felsefe, psikoloji gibi daha önce geleneksel yön temlerle hiç erişelemeyen konular, toplam % 5'lik bir oran oluşturmaktadır.

5. SONUÇ VE ÖNERİLER :

TÜBES kurulduğundan bu yana başvurularda gerek sayısal gerek konu dağılımı yönünden gözlenen artış, bilim adamı ve araştırıcılarımızın hızlı, güncel ve gü venilir bir bilgi erişim hizmetine ne denli gereksinim duyduklarını ortaya koymuştur.

Bugünkü durumda TÜBES, yalnızca uluslararası veri tabanlarına erişebilmektedir. Kuruluş çalışmaları sür dürülmekte olan Türkiye Bilimsel ve Teknik veri Ta banı oluşturulduğunda Türkiye'de üretilen bilimsel ve teknik belgelere de anında çevrim içi erişim sağlan mış olacaktır. Ancak TÜBES'e yapılan başvurular, bilim adamı, araştırmacı, sanayicilerin bilimsel ve tek nik yayınlar dışında, Türkiye'ye ilişkin her türlü bilgi ve veriye gereksinimleri olduğunu göstermiştir, örne ğin, ürün bazında ithalat ihracat üretim değerleri, ekonomik göstergeler, üretici ithalatçı ihracatçı fir ma adresleri, sektörel analizler ençok istenen bilgiler olmaktadır. Bu tür istemlerin birçoğuna TÜBES ya nıt verememekte, ancak yol gösterici olabilmektedir. Söz konusu bilgileri içeren veri tabanlarının oluşturu lup çevrim içi erişimin sağlanması ile oldukça önem li sayıda kullanıcının bilgi gereksinimi karşılanmış olacaktır.

KAYNAKLAR (1) "TÜRKİYE/TÜBİTAK Bilgi Erişim Sistemi (TÜBES)" TÜBİTAK Bülteni. Cilt: 1, Sayı: 2, 1984 s: 7 9.

(2) Koksal, A. "Bilgi Erişim Sorunu ve Bir Belge Dizinleme ve Erişim pizgesi Tasanm ve Gerçekleştirimi". Doçent lik Tezi. Eylül 1979, Ankara.

(3) ESA/IRS User Manual, Esrin, via galilei, 00044 frascati italy.

(4) Guide to DIALOG Searching, Lockheed Dialog Informa tion Retrieval Service, 14. Baskı, Ocak 1984, Palo Alto, California, ABD.

(5) TÜRDOK Çalışma Raporları.