TÜRKİYE'DE METROLOJİ ORGANİZASYONU KURULMASI YÖNÜNDE GELİŞMELER

TÜRKİYE'DE METROLOJİ ORGANİZASYONU

KURULMASI YÖNÜNDE GELİŞMELER

Birol A. Altan TÜBİTAK Gebze Araştırma Merkezi,

ÖZET

Bu bildiride genel kalite kontrol sistemi içinde orga nize metrolojinin yeri üzerinde durulmakta, Türki ye' de bu alandaki mevcut durum irdelenmekte ve TÜBİTAK tarafından yürütülmekte olan Ulusal Mı.t roloji Merkezi kuruluşu projesi ana hatlarıyla tanıtıl maya çalışılmaktadır.

1. GİRİŞ

Hassas ve doğru ölçümler yapabilme kabiliyeti günü müzde sanayileşmenin kaçınılmaz gereklerinden olup, bu kabiliyetin yaygınlık derecesi ülkelerin teknolojik seviyesini belirleyen temel kıstaslardan biridir. Ancak mutlak doğruluk dereceleri ne olursa olsun, yapılan ölçümlerin uluslararası geçerliliğinin sağlanması ve başka yerlerde yapılan benzeri ölçümlere eşdeğerlili ğinin tescil edilebilmesi, bu ölçümlerin hassasiyeti ka demeli olarak artan bir referanslar zinciri ile uluslar arası primer ölçme standardlarına izlenilebilir olması nı gerektirmektedir. En üst noktası Paris'te kurulu "Bureau International des Poids et Mesures" (BIPM) olan bu ölçüm referans zincirinin ülke sınırları içinde kullanıcı seviyesine kadar tam olarak bağlantısını sağ layan metroloji laboratuvarları organizasyonu, "Ulu sal ölçme Sistemi" olarak tanımlanır.

Organize metroloji sistemi, bir ulusal kalite kontrol sisteminden söz edebilmek için gerekli kabul edilen standardizasyon, akreditasyon ve sertifikasyon aktivi telerinin güvenilirliğini ve uluslararası geçerliliğini sağ layan unsurdur. Değişik ülkelerde farklı şekiller alabi

len bu organizasyonun en üst seviyesinde, genellikle ülke primer ölçme standardlarını geliştirip muhafaza etmek ve sistemi koordine etmekle yükümlü bir mer kez bulunur. "Ulusal Metroloji Merkezi" olarak ta nımlanabilecek bu merkezin altında ise uygun sayıda ve yerlerde sekonder ve kullanıcı seviyesinde kalibras yon yapan laboratuvarlar bulunur. En üst seviyede ulusal merkez ile uluslararası merkez ve diğer ülke merkezleri arasında yapılan ölçme standardları karşı laştırmaları, ülke çapında yapılan ölçümlerin ülke içi ve dışı benzeri ölçümlerle harmonisini sağlar.

Ulusal Metroloji Merkezi ve bunun güdümünde bir ölç me sistemi altyapısı, gelişmesini tamamlamış ülkeler de ulaşım, iletişim, enerji şebekeleri gibi temel sosyo teknik sistemlerden biri olarak görülmektedir. Bu ül kelerde bir ulusal ölçme sistemine nüve oluşturacak vasıfta kuruluşlar endüstriyel devrimin hız kazandığı 19. yüzyıl sonlarında kurulmuşlardır. Sanayileşme sü recine girmemiş ülkelerde ise böyle bir organizasyo nun gereği duyulmamış, faydası anlaşılamamıştır. An cak son 20 yıl içinde Türkiye'nin de aralarında bulun duğu bir grup ülkenin*, kritik seviyenin ötesine geç miş sanayi ve teknolojilerine destek olmak, kalite kontrol sistemlerine uluslararası güvenilirlik sağlamak için bir ölçme sistemi altyapısı kurma veya mevcut aktiviteleri bir ulusal ölçme sistemi çerçevesinde reor ganizeetme gayreti içine girdikleri göze çarpmaktadır.

* Güney Kore, Brezilya, Arjantin, Endonezya, Tayvan.

Bu konuda Türkiye'de en şuurlu ve belli sonuçlara varmış faaliyetler 1960'larda Silahlı Kuvvetler bünye sinde başlamış ve geçen zaman içinde önemli gelişme kaydedilmiştir. Ancak henüz sivil sektöre hizmet ve recek, uluslararası standardlara izlenilirliği olan ve ge rekli şartları taşıyan bir metroloji laboratuvarı yoktur. Gerek lojistik destek gerekse gelişmekte ve dışa açıl mak zorunda olan sanayide duyulan ihtiyacın aciliyet kazanması üzerine Başbakanlık 1981 yılında prensip olarak " Kamu ve özel Sektörün ihtiyaçlarına topluca cevap verecek, primer seviyede ve ulusal ölçekte" bir metroloji merkezinin kurulmasına karar vermiş ve konunun ayrıntılı fizibilitesinin araştırılması için TÜBİTAK görevlendirilmiştir. Bu kuruluş tarafından hazırlanan ve ilgili devlet kuruluşları tarafından değer lendirilen fizibilite raporu önerileri uygun görülerek Türkiye'de bir Ulusal Metroloji Merkezi kurulma sına karar verilmiş ve projenin yürütülmesi görevi TÜBiTAK'a verilmiştir. (1)

2. TÜRKİYE'DE MEVCUT DURUM VE İHTİYAÇLAR

Türkiye'nin ihtiyaçlarına cevap verebilecek bir Ulusal Metroloji Merkezi'nin vasıflarının doğru olarak belir lenmesi mevcut ölçme sisteminin tanımını ve kritiğini gerektirir. Bu görüşten hareketle önce ülkemizde ha len mevcut kalibrasyon birimlerinin fiziki ve teknik imkanları incelenmiş, primer merkeze doğrudan ve dolaylı olarak aksedebilecek ihtiyaç profilleri belirlen miştir.

Edinilen bilgilerin değerlendirilmesi şu sonuçları ver miştir :

1. Endüstriyel üretim sektöründe —özellikle ihraç ma mulleri için— kalite kontrola bir ölçüde önem ve rilmekte, ancak tam ve doğru bilgi yetersizliğinden kalibrasyon konusuna gereken hassasiyet gösteril memektedir. Temas edilen kuruluşların % 47'si kalite kontrola yönelik testler yaptıklarını, % 30'u ise kalibrasyon cihazları olduğunu beyan etmişlerdir.

2. Kamu kuruluşları kalibrasyona özel kuruluşlardan daha fazla önem vermekte ve ihtiyaç duymaktadır. Ancak biri dışında hiçbir sivil sektör kamu kurulu şunda uluslararası standardlara izlenilebilirliği de vam eden bir kalibrasyon standardı tesbit edileme miştir.

3. Temas edilen kuruluşların % 4O'ı kalibrasyon ihti yaçları olduğunu, % 17'si ise bir kalibrasyon labo ratuvarı kurulduğu takdirde yararlanabileceklerini belirtmişlerdir. İhtiyaçların ve envanterlerin incelenmesi sivil sek törün kalibrasyon ihtiyaçlarının çoğunluğunun II

ve III seviyeye aksedecek vasıfta olduğunu göster mektedir.

4. İhtiyaçların ölçme parametleri bazında dökümü, mikrodalga ve RF ölçümleri dışında elektriksel ve önemli derecede mekanik parametreleri kalibras yon gereği olduğunu göstermektedir. Kullanıcı se viyesinde ısıl ölçümlerin kalibrasyonu ve spektro fotometrik ölçümler de ihtiyaç olarak belirtilmek tedir.

Bu sonuçların mutlak yorumu ile yetinilirse Türkiye' de sivil sektörün büyük bir kalibrasyon ihtiyacı duy madığı ve mevcut sistemlerin ulusal primer standard lar seviyesine aksedecek önemli bir iş hacmi oluştur madığı söylenebilir. Ancak kalibrasyon cihazı envan teri belirleyen kuruluşların vasıfları, üretim alanları ve yöneldikleri piyasa gözönüne alınarak yapılacak bir değerlendirme, özellikle ileriye dönük tahminler açı sından başka yorumlara da yol açabilmektedir. Şöyle ki; —imkanlarının büyüklüğüne bakmadan— kalibras yon faaliyeti gösteren bütün kuruluşların buna aşağı daki sebeplerden dolayı gerçek ihtiyaç duyduğu gö rülmektedir.

1. İhracat faaliyetleri 2. Yüksek teknoloji faaliyetleri 3. Kritik yaygın toplum hizmeti 4. Emniyet faktörünün önemli olduğu hizmetler

Son üç sınıfa giren faaliyetler ülkemizde henüz daha ziyade kamu kuruluşlarınca gerçekleştirilmektedir, dolayısı ile özel sektörü metrolojik kontrol disiplinine zorlayan en önemli faktör ihracat faaliyetlerinde ve dış piyasanın taleplerinin sonucu ortaya çıkmıştır. İç piyasanın mamul vasıfları üzerinde zorlayıcı talepleri olmaması, tüketiciyi koruyucu yasalar bulunmaması, TSE gibi mamul maddelere belge veren kuruluşların etkin denetim imkanlarına sahip olmaması, endüstri nin kalite kontrol ve kalibrasyon konusunda ciddi ya tırımlar yapmasına gerek göstermemektedir. Ancak Türk ekonomisinin dışa açılma gayretlerinin devam edeceği ve ortak pazara üyeliğin gündemde olduğu gözönünde tutulursa, endüstrinin kalite kontrola yö nelik yatırımlarının artması beklenirken, kalite kont rol laboratuvarlarının da metrolojik tescili gerekecek tir.

Dış piyasanın baskılarından ve artacak olan bu ihtiyaç faktörlerine ek olarak bir ulusal metroloji merkezi ve bunun güdümünde organize edilmiş metroloji kontrol sistemine ihtiyacı arttracak olan güncel ve yakın za manda olasılığı yüksek gelişmeler şunlardır:

o Yüksek teknoloji alanında gelişmekte olan faali yetler (uçak sanayisi, savunma sanayisi, elektronik c'haz ve sistemler üretimi).

o Temel altyapı kuruluşlarında daha kompleks ve ile ri teknolojilerin kulllanılmaya başlanması (fiberop tik haberleşme, uydu yer istasyonları, termik ve nükleer santrallar).

o İnsan sağlığını etkileyebilecek konularda güvenlik önlemleri ve kontrolların etkinleştirilmeye başlan ması (çevre ve hava kirlenmesi limitleri, sağlık hiz metlerinde kullanılan teşhis ve tedavi cihazlarının kontrolü).

o İhraç ve ithal ürünlerimize standardizasyon lisansı uygulamasının başlaması ve yaygınlaşması.

Bu görüşler çerçevesinde, lojistik ihtiyaçlara ek ola rak sivil sektörün mevcut ihtiyaç alanlarında talep hacminin genişleyeceği ve önümüzdeki 5 yıl içinde daha hassas ve çeşitli teknolojilerin gereği olarak aşa ğıdaki ölçme parametrelerinde ulusal ölçme standard larının ve hassas ölçme sistemlerinin oluşturulmasının bu gelişmeye destek sağlayacağı muhakkaktır.

o Elektriksel ölçümler (DC gerilim, AC gerilim, AC güç, frekans zaman, direnç, kapasite, RF gerilim, RF güç, zayıflama, mikrodalga ölçümleri).

o Mekanik ölçümler (uzunluk, genel endüstriyel met

roloji, kütle, kuvvet, basınç, vibrasyon). o Optik ölçümler (fotometri, radıometri). o Diğer ölçümler (termometri, pirometri, akış hızı, sonik ve ultrasonik ölçümler). o Analitik kimyasal ölçümler ve hassas malzeme ka rakteristikleri ölçümü.

Bu durumda, destek ve idari bölümlerin dışında elek trik, mekanik, optik/akustik, kimya ve ısı temel birim lerinden oluşacak bir ulusal metroloji merkezi ihti yaçlara cevap verebilecek, bu alanlarda kullanıcı sevi yesinde hizmet verecek gerekli sayıda laboratuvarların bir ulusal ölçme sistemi şeklinde oluşmasını ve koor dinasyonunu sağlayabilecektir.

3. ULUSAL METROLOJİ MERKEZİ VE SİSTEMİ GENEL KARAKTERİSTİKLERİ

Ulusal Metroloji Merkezi'nin büyük ölçüde kendi için de yeterli, ancak uluslararası geçerli hassasiyet ve doğ rulukta ölçme yapabilme kabiliyetine sahip olması ge rekecektir. Böyle bir kuruluşun "Ulusal Merkez" tanı

Genel Sekreter

| Merkez Kurulu]

İdari Bölüm . Personel

. Muhasebe . Ayniyat

1 Merkez Müdürüj

Merkez 1 Müdür Yrd. 1

Danışma Kurulu

Dış Ilişkiler Enformasyon Bölümü

Eğitim, Tanıt ma Yayın

Bölümü

Bilişim Destek Bölümü

1Mandara. Grubu

i\

Proje 1

1—| Proje n [

Yazılım Grubu

Donatım Grubu

Sistem Uletim Grubu

Bilgi İşlem Bölümü

Sistem Proeramlami Grubu

Veri Giriş

C, ruhu

Proje Yürütme

G Mıhlı

SEKİL 1. Ulusal ölçme standardları ve alt sistemleri

ELEKTRİK M VI11. A DİŞLİĞİ • 324/325/326

mini kazanması, koruması ve işlevlerini yerine getire bilmesi bazı koşulların sürekli olarak sağlanmasına ih tiyaç göstermektedir. Bu koşullar Personel yapısından laboratuvar ortamına, kuruluş statüsünden doküman tasyon sistemine kadar uzanan geniş bir alanı kapsa maktadır. (1) Merkezin gelişme sürecinin sonunda yerine getirmesi gereken temel işlevler şunlardır:

1. Türkiye'de kullanılan temel ölçme birimlerinin ulusal referans standardlarınm oluşturulması ve muhafazası.

2. Ulusal referans standardlarınm uluslararası stan dardlara izlenilirliğinin sağlanması.

3. Türkiye'de mevcut kalibrasyon laboratuvarlarının desteklenmesi.

4. Ülke çapında bir metrolojik kontrol organizasyonu oluşmasına yönelik faaliyetlerin koordinasyonu.

Ulusal Metroloji Merkezi'nin bütün ölçme birimlerinin standardlarım oluşturması ve bunların ikincil stan dardlarınm kal ibrasyonunu yapması gerekmez. Bazı standardların oluşturulması ve bu alanda gerekli üst seviye kalibrasyon servislerinin başka laboratuvarlar tarafından üstlenilmesi daha pratik, bazı temel stan dardların kullanılması ve oluşturulmasından özellikle feragat etmek daha rasyonel ve ekonomik olabilir. Birinci kategoriye örnek olarak iyonlaştırıcı radyas yon standardlarım, ikinci kategoriye örnek olarak te mel elektrik akımı ve kütle standardını verebiliriz.

Ulusal Metroloji Merkezi'nde hangi standardların ne seviyede bulundurulacağına karar verilirken, söz ko nusu standardın ve ölçme kabiliyetinin oluşturulması nın ülke teknolojisine sağlayacağı gerçek faydalar ve cevaplayacağı ihtiyaçlar gözönünende tutulmalıdır.

Yukarıdaki görüşler çerçevesinde ve yapılan çalışma larla belirlenen ihtiyaçlara cevap verecek şekilde plan lanmakta olan Ulusal Metroloji Merkezi'nde oluşturu lacak ulusal ölçme standardları ve tamamlayıcı sistem leri Şekil 1'de genel olarak verilmiştir.

Gerek Türkiye içi temas ve değerlendirmelerin, gerek se yurt dışı örneklerin incelenmesinin ortaya koydu ğu bir gerçek sadece lojistik bir gerek olarak düşünül mediği ve ülke sanayisi için temel bir unsur olarak değerlendirildiği takdirde Ulusal Metroloji Merkezi' nin ancak alt kademeleri de oluşmuş ülke çapında bir ölçme sistemi içinde en büyük faydayı sağladığını ve geliştiğini göstermektedir. Böyle bir sistemi meydana getirecek laboratuvarların tamamen yeni kuruluşlar olarak gelişebileceğini düşünmek ülkemiz için ekono mik bir seçim olmadığından, sistemin temel taşlarının oluşturulması mevcut ölçme kabiliyetlerinin iyice de ğerlendirilip bazı kuruluşların bu konuda desteklen mesi ile sağlanabilir.

Ulusal Metroloji Merkezi'nin teknik kontrolü altında Türkiye'de kısa sürede oluşabilecek bir ölçme sistemi organizasyonu Şekil 2'de belirlenmiştir.

tfğerUlusal Hetrotojİ •krktzUri

Jüıs taranışı Ölçme ve Ajcriar zBurosu(BIPM|

Ulusal Metrolo i Merkezi

Askeri Kotibrosyon

Merkezleri

Sivil Sekt ör Kalibrasyon

| Kamu veOzel Kuruluşlar

KalittKontroi Lo bora tu varları

Ulutlarc rası LtgolMt

!£"{ 'oiMl

Tkarat Bakanlığı ölçme vt Ayarlar

Dairesi

Mahalli İdareler ÖUmeve Ayarlar Kontrol Şebekesi

ŞE K İ L 2. Türkiye için önerilen Metroloji organizasyonu

Böyle bir sistemin oluşmasına yönelik çalışmalar de vam etmektedir.

Düşüncesi ve ön çalışmaları 1970'li yıllara kadar uza nan Türkiye'de bir metroloji organizasyonu kurulması yönündeki girişimler 1982 yılında projenin Başbakan lık emri ile TÜBiTAK'a verilmesinden sonra somut gelişmeler göstermiştir. Bu yıldan sonra geçen süre içinde kısıtlı imkanlara rağmen projenin ayrıntılı ön fizibilitesi hazırlanmış, genel enstrumentasyon sistem leri belirlenmiş, bina ön projesi tamamlanmış, kısmi dış finansman ve teknik destek sağlayacak önemli yan projeler geliştirilmiş ve biri yürürlüğe konmuştur.

Proje, üretime ve ekonomiye doğrudan katkı sağlaya cak bir projeden ziyade ulusal kalkınma ve ekonomi politikası doğrultusunda ve lojistik destek için gerekli bir proje olarak değerlendirilmektedir.

'Ulusal Metroloji Merkezi* kurulması çalışmaları halen TÜBİTAK Gebze Araştırma Merkezi'nde devam etmekte ve bazı yeni imkanların devreye girmesiyle 1986 yılında daha da etkinleşmesi beklenmektedir.

* Merkez'in adi, Devlet Planlama Teşkilatı tarafından "Milli Fizik ve Teknik ölçme Standardları Merkezi" olarak öneril miştir.

KAYNAKLAR (1) B.A. Altan, N. özmızrak, G. Kızıltan.M. Yalçın, N. Va rol, S. Altunbay, "Türkiye'de Ulusal Metroloji Merkezi Kurulması Üzerine İnceleme". TÜBİTAK Marmara Bi limsel ve Endüstriyel Araştırma Enstitüsü, Aralık 1982, III. Baskı, Ağustos 1983.

(2) T. Aktüre, S. Esirgen, "Milli Fizik ve Teknik Ölçme Standardları Merkezi Bina İhtiyaç Programı", TÜBİTAK Yapı Araştırma Enstitüsü, Haziran 1985.