BİLİMSEL VE TEKNOLOJİK GELİŞMELER

Y APAY US

Ömer AH DENİZ, Gülay TOHUMOĞLU

Bu yazıda'bazı bilim otoritelerince nitelendirildiği gibi, Concept) J. Von Neumann tarafından 1946 yılında

bilişim çağının en güncel ve etkin konularından olan, son önerilmiştir. Bu zamana kadar basit işlevsel (task

on yılda yoğun bir teknolojik gelişme yaşayan ve specific) özellikle olan bilgisayarlar, rastgele erişimli

gelecek için önemli yenilikler getirmesi beklenen Y APAY bellekte saklanan ve belirli bir dizgesel işlevi yerine

US (Artifical Intelligence, yapay zekâ) teknikbilimi; getiren programlar ile genel amaçlı, yüksek performanslı

tarihçesi, gelişimi basitçe kuramsal içeriği, uygulamaları veri işleyicilere dönüşmüştür.

ve geleceği açısından ele alınacaktır. Bilgisayar bilimleri mühendisliğinden genetik mühendisliğine, matematikten biyolojiye, toplum bilimlerinden felsefeye birçok bilimsel ve teknk disiplinlerle ilişkili olan Y apay Us (Y U) şu sıra lar önemli ve kritik bir dönemini yaşamakta; insanoğlu nun uslamlama yetisinin mekanize edilmesi yolunda bir süreç izlenmektedir. Gerçeklikler dünyasına gelen in sanın ilkin çevresel koşullardan edindiği daha sonra de neyimset birikimlerini de katarak oluşturduğu bilgi yapısı modellemeye çalışılmakta, bu çizgide olası en üst düzey amaçlanmaktadır.

Düşünen ve iletişim kuran bir varlık olarak insanın uyarımlar ve sorunsallar karşısındaki davranışını (düşün sel düzeydeki oluşumlar açısından) bilgisayara aktarma ya çalışan ve bu davranışların bilgisayar tarafından sergilenmesine olanak tanımayı amaçlayan bir mühen dislik dalı olan Y U, bilim çevrelerince ayrı bir disiplin olarak ilk kez 1950'li yıllarda ele alınmıştır. Uygulayımda temel unsur bilgisayar olduğu için, bilgisa yar bilimleri kapsamına alınmış, kuramsal ve teknolojik gelişmelerin bilişim teknik bilimine eşzamanlı olduğu gözlenmiştir.

Y U teknikbilimine önemli ölçüde katkısı olan bilim adam larından birisi de J. Von' Neumann ile çalışmalar yapan Alan Turing'dir. Alan Turing (1912 1954) Y U konusunun temel sorunu, makinaların düşünobiliriiği sorunsalını ele almış ve kendi adı ile anılan Turing testini önermiştir (1947). Bu test ile makinaların (özelde bilgisayarın) dü şünebilme özelliğine sahip kılınabileceklerini kanıt lamıştır.

1956 yılında John McCarthy Y apay Us (Artificial Intelligence) terimini ilk kez, Dartmouth Üniversitesinde verilen bir konferansta kullanmıştır. Y U teknikbilimini . akademik düzeyde ele alan kuruluş (ilk olarak) Stanford Üniversitesi (ABD) olmuştur. Daha sonra bunu MİT (Massachusetts Institute of Technology) ve Y ALE Üni versitesi izlemiştir.

Newell, Siman ve Shaw, mantık teoremlerini kanıtlayan "Mantık Teorisyeni" prograrnı ile, Y U teknikbiliminin ilk teknolojik ürününü vermişlerdir (1958). Y ine aynı zaman larda Gelernter geometri teoremlerim kanıtlayan bir program geliştirmiştir. Bu iki program öğrenebilme yetisini sergilemekte yetersiz kalmıştır. Nevvell, Simon ve Shaw mantık teorisyeni projesi üzerinde yaptıkları

Kimi yazarlar ve akademisyenlerce, konuya ilişkin çalış değişiklikler ve yeniliklerle daha işlevsel, tümevarımsal

maların başlangıcı, George Boole (1915 1864) ve nedenselleme yapan, öğrenen ve karar veren "Genel

Charles Babbage (1791 1871 )'e kadar gönderilmektedir. problem çözücü" programını oluşturmuşlardır (1959).

George Boole geliştirdiği cebir (Boolean Algebra) ile

günümüz modern bilgisayarlarının kuramsal temellerini Bunu SamueNn geliştirdiği "Checkers Oyunu Programı"

atmıştır. Y ine aynı çağda Charles Babbage fark makina ' izlemiştir. Bu program uslamlama yetisini oldukça iyi bir

sim (Difference Engine) geliştirmiş ve kullanmış, çözüm düzeyde ortaya koymuştur. Daha sonra doğal dil

sel makinayı (Analytical Engine) tasarlamış ve Ada Lady çözümleme ve birleştirme, örüntü tanıma, tümevarımsal

Lovelace işbirliği ile makinanın kağıt üzerinde çalışma nedenselleme, öğrenme, araştırma ve karar verme

larını gözlemlemiştir. Ada Lady Lovelace bu çalışması ile konularında yapılan kuramsal ve uygulama çalışmaları

bilişim literatürüne ilk programcı olarak geçmiştir.

birbirini izlemiştir.

İnsan zekasının fiziksel gereklerinden olan bellek birimi Gelişim içerisinde, Y U teknikbiliminin kapsamı ve sınırları' ve depolanmış program kavramı (Stored Program konusunda çalışmalar yapılmış ve Y U teknikbiliminin

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ • 368/369

merkezi bir kuram üzerine oturtulamıyacağı görülmüştür. başlamış ve egemen güçlerin denetiminde 80İİ yıllara Matematiksel mantık, diller (Doğal ve doğal olmayan) girmiştir. Bu oluşum bilgisayar yazılım ve donanım

hesap kuramı, veri yapıları, kontrol kuramı, sayıtımsal teknolojisi ile yüksek üretim teknolojisinde başı çeken (istatiksel) sınıflama kuramı, çizge kuramı, deneyimsel merkezlerdeki olanaklar doğrultusunda doğal olarak

nedenselleme (heuristic reasoning) gibi konular YU araştırmacıları tarafından başvurulan disiplinlerden bazılarıdır.

YU teknikbilimi kendi gelişimine koşut olarak doğası

ortaya çıkmıştır.

80'li yılların başında YU teknikbilimi, uzman sistemler, zeki robotik sistemler, bilgisayar tümleşik üretim sistemleri, bilgisayar destekli tasarım ve üretim sis

gereği, diğer bazı bilimsel ve teknik dallarda yeni ufuklar temleri, fabrika otomasyonu gibi sektörler doğurmuş (var

açmıştır. Tıpta, hastalık teşhisinde, toplumsal sağlık olanlara yeni boyutlar kazandırmış) ve pazar ABD ve

hizmetleri ve denetim sürecinde, cerrahi işlemlerin Japon firmaları tarafından paylaşılmıştır. •

izlenmesinde büyük yararlar sağlamaktadır. Üretim

teknolojisinde, bilgisayar tümleşik üretim sistemleri, KAY NAKÇA:

insansız üretim sistemleri (Non man Factories), (1) otomasyon, bilgisayar destekli üretim/tasarım konuların da yenilikler getirmiştir. Böylece kurulması düşünülen üretim sistemleri modelize edilip giriş ve çıkış de ğişkenleri arasındaki ilişkiler, malzeme, hammadde, , (2) enerji vb. parametrelere bağlı olarak gözlemlenebil mektedir. Yazılım mühendisliğine de katkıları olmuş; YU

Faruk Timuroğlu, Yapay Zeka ve Uzman Sistemler, 5. Türkiye Bilgisayar Kongresi Bikjisayar Dergisi, Haziran 1988. İstanbul

Saundar Kumara, Ailen L. Soyster, R.L. Kashyap, Introduction to Artificial Intelligence, Industrial Engineering. Dec. 1986.

uygulamalarında kullanılmak üzere sayısal olmayan (3) R.J. Solomonoff, Some Receht Work in Artificial

veriler üzerinde işlevsel ilişkiler oluşturabilen ve

Intelligence Proceedings of IEEE vol 54, N. 12

gözlemleyebilen program dilleri geliştirilmiştir. Otamatik

Dec. 1966.

programlama konusu 5. kuşak bilgisayar projesinde ele (4) E. Feigenbaum and J. FeMman, edr. "Computers

alınan konulardan birisi olmuştur.

And Thought" New York: Mc GravvHill Book

70'li yılların sonunda YU teknik bilimi, hüküm süren

Company, 1963.

kapitalist ekonomi sistemi içinde diğer mühendislik (5) Donald D. Spencer, Computers and Information

dallarında olduğu gibi, kazanç getiren ürünler vermeye

Processing Charles E. Merrill Publishing Co. 1985.

Yönetim Kurulu Üyemiz,

.

ALAADDİN SARISALTUK'u ' kaybetmenin derin üzüntüsünü yaşıyor, dostlarının ve odamız camiasının acısını paylaşıyoruz.

DİY ARBAKIR BÖLGE TEMSİLCİLİĞİ Y ÖNETİM KURULU

"Tükenmedi güzel insan, Onurlu yaşam yolunda güllerin Ve tomurcuğunda yeni yaşamın

Y.Kemal IŞIK

Yapıcılar türkü söylüyor Yapı türkü söyler gibi yapılmıyor ama,

Bu iş biraz zor.

Bu yürek çarpıntısı var her putrelinde

her tuğlasında

her kerpicinde

Yükseliyor, yükseliyor yapı

L

kanter içinde ...

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 368/369