Süheyl ELBİR:''ENERJİ VERİMLİLİĞİN ARTTIRMAYA ÇALIŞIYORUZ.''

Süheyl ELBİR :

"ENERJİ VERİMLİLİĞİNİ ARTIRMAY A ÇALIŞIY ORUZ"

Söyleşi: Metin ŞATIROĞLU

Bu sayımızda, enerji sektöründe araştırma yapmak üzere kurulan, en eski hatta ilk kuruluş olan Elektrik İşleri Etüd İdaresi (EtE) İdaresi'nin Genel Müdürü Sayın

Süheyl ELBİR'le söyleştik.

Elbir'in, gerek EİE İdaresi hakkında, gerekse enerji konusunda; geçmişine, bugününe ve geleceğine ilişkin verdiği bilgilerin enerji konusu ile ilgilenen kurum ve kişiler için yararlı olacağına inanıyoruz.

D Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü ne zaman kuruldu ve ne gibi çalışmalar yapmaktadır. Kısaca EİE İdaresi olarak belirtilen kuruluşunuzu bi raz tanıtır mısınız?

• Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanhğı'na bağlı Elektrik İşleri Etüt idaresi Genel Müdürlüğü, Büyük Atatürk'ün ta limatları ile 24 Haziran 1935 tarihinde kurulmuştur. Ülke mizin hızla kalkınma atağı içerisinde olduğu ilk kuruluş yıllarında EİE idaresi, Ülkemiz hidroelektrik enerji potan siyelinin değerlendirilmesi amacıyla akarsular üzerinde baraj ve hidroelektrik santral tesis edilebilecek yerlerin araştırılmasına ve muhtemel tesis yerlerinde hidrometrik ölçümler, temel etütleri ve harita yapımına başlamıştır. Termik elektrik enerjisi üretim olanaklarının etüdü de ay nı yıllarda ele alınmıştır. Ölçüm ve etütlerin arkasından elektrik enerjisi üretim tesislerinin mühendislik hizmetleri çalışmalarına geçilmiş ve bu aşamada elektrik enerjisi is tatistik etütleri ve enerji pazarları etütlerine de girilmiştir. Daha sonraki yıllarda elektrik enerjisi iletim ve dağıtımı ile yerleşim merkezleri elektrifikasyonunun planlama ve projelendirme çalışmaları sürdürülmüş ve nükleer enerji tesislerinin etütleri de yapılmıştır. Bugün Atatürk, Karaka

ya, Keban Barajları ve Santradan dahil hidroelektrik ve termik santralların pek çoğunda EİE idaresi'nin önemli çalışma ları vardır. Mühendislik hizmetleri çalış malarında EİE idaresi'nin katkısı olan iş letmeye alınmış ve henüz mühendislik aşamasındaki santralların kurulu gücü toplamı 20 316 MW, Yıllık toplam enerji üretimi 71968 Gvvh'dir.

Ülke ihtiyaçlarının büyümesi ile DSİ Ge nel Müdürlüğü ve daha sonra TEK Genel Müdürlüğü kurulmuş EİE idaresi'nin bazı görevleri bu kuruluşlar tarafından üstlenil miş ya da ortak çalışmalar şeklinde yürü tülmüş ve halen de yürütüle gelmektedir.

1980'li yılların başına geldiğimizde bugün içinde yaşadı ğımız petrol krizine benzer iki kriz arka arkaya bütün dünya ekonomisini ve bu arada ülkemizi de etkilemiştir. Bütün dünyadaki enerji verimliliğinin arttırılmasına yöne lik çalışma ve gayretlere paralel olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı idaremize bu yeni konjonktür içeri sinde gerekli çalışmaların yapılması görevini vermiştir.

idaremiz bu doğtultuda olarak; enerjinin rasyonel ve ve rimli kullanılması ve yeni ve yenilenebilir enerji kaynakla rının kullanım imkanlarının geliştirilmesi amacıyla yeni bi rimler ihdas ederek çalışmalara başlamıştır.

D EİE idaresi'nin 1981 yılından sonra yeni görevler üstlendiğinden, enerji kaynakları etüt çalışmalarını yürüttüğünden bahsettiniz? Bu çalışmalarda neler amaçlandı ve bugüne kadar ne gibi çalışmalar yapıl dı, bilgi verir misiniz?

• Enerjinin verimli kullanılmasını yaygınlaştırmak üzere programlanan çalışmalarımız; sanayi sektörümüzün 2. büyük nihai enerji tüketim sektörü olması, tüketiminin ta mamını ticari enerji kaynaklarının (petrol, kömür, elektrik vs.) oluşturması ve yeterli enerji tüketim verilerine ulaşıl ma kolaylığı nedeniyle bu sektörümüzden başlatılmıştır.

Bu konudaki ilk çalışmamız UNIDO desteğinde yürütülen Türk sanayisinde enerjinin rasyonel kullanımı projesi ile; Karabük Demir ve çelik, Sümerbark Merinos Fabrikası,

Fabrikalanmızdafosil yakıttan tasarrufun yanında, karşılığı milyarlarla ifade edilen elektrik enerjisinden tasarruf imkanları da mevcuttur. Bu da hızla artan elektrik enerjisi ihtiyaçlarının küçük de olsa bir bölümünün karşılanması için bir kaynaktır. »»

Seydişehir Alüminyum Fabrikası, Topkapı ve Çayırova Cam Fabrikalarında yapılan fizibilite ön etütlerinde, bu fabrikalar için yılda 247 000 TEP tasarruf potansiyeli ol duğu ve bu değerin o yıl sanayide tüketilen enerjinin % 3'üne tekabül ettiği belirlenmiştir.

İkinci olarak; 1982 1984 yılları arasında Dünya Bankası kredisi ile yürütülen enerji tasarrufu fizibilite etütlerinde, 5'sektöre ait 11 tesiste, % 7 ile % 30 arasında değişen oranlarda ve toplam 294.000 TEP enerji tasarrufu potan siyeli belirlenmiştir.

Ereğli Demir ve Çelik, Türkiye Şişe Cam A.Ş.'nin 5 fabri kası, Seka İzmit Kağıt Fabrikası, Sümerbank İzmir Bas ma Fabrikası, SASA Sun'i Elyaf Fabrikası, Anbarlı Ter mik Santralı enerji tasarrufu açısından incelenmiştir. Bu inceleme sırasında; 183 proje üzerinde çalışılmış olup bu projelerin uygulanması için gerekli yatırım, projenin yürü tüldüğü yıllarda 102.33 Milyon dolar ve projelerin tümü nün uygulanması halinde yıllık enerji tasarrufu potansiye li 73.76 Milyon dolar olarak belirlenmiştir. Fabrikalarla yapılan temaslar sonucunda, enerji tasarrufu sağlayıcı projelerden hiç yatırımsız veya çok az yatırım gerektiren projelerin tamamına yakınının uygulandığı ve böylece toplam yatırımın % 9'unu teşkil eden bu yatırımsız veya azyatırımlı projelerin gerçekleştirilmesi sonucunda, fizibi

lite raporlarında belirlenen enerji tasar rufu potansiyelinin % 41'inin ilk aşama da uygulandığı tesbit edilmiştir.

Bu enerji tasarrufu projesi kapsamındaki çalışmalar sonucunda belirlenen enerji tasarrufu önlemlerinin büyük ağırlığı, fosil yakıtların tasarrufuna yönelik olmakla bir likte, Anbarlı Termik Santralında yürütü len çalışma elektrik üretimi sırasındaki enerji tasarrufu çalışmasının tek örneği dir.

Enerji tüketimi o yıllarda yaklaşık 1 mil 'îv yon ton fuel oil olan bu tesisimiz için yıl da % 7.6 tasarruf potansiyeli belirlen miş, bu potansiyelin önemli bölümünün hiç yatırımsız ya da az yatırımlı önlemlerle sağlanabileceği ortaya kon muştur.

Ayrıca fabrikalarda belirlenen bazı projeler, sadece elek triğin kullanımı sırasında verimliliğin arttırılmasını sağla mak üzere gerekli öneriler olarak belirlenmiştir.

Bu öneriler genel olarak :

* Güç kompanzasyonu,

* Elektrik motorlarında enerji tasarrufu (değişken hız sürücüleri, verimli motorlar, yüke göre optimum bo yutlu motorun kullanılması gibi)

* Aydınlatmada verimli armatürlerin kullanılması,

* Yük denetimi, şeklindedir.

idaremiz Ağustos 1988'den bu yana Türkiye'de enerji ta sarrufunu teşvik etmek amacıyla çok geniş kapsamlı bir proje yürütmektedir. Bazı danışmanlık hizmetleri Dünya Bankası kredisi ile finanse edilen bu proje, aşağıdaki ko nuları kapsamaktadır.

1. Sanayi sektöründe yapılan ön enerji taramaları. Bunu takiben seçilen 15 enerji yoğun fabrikada gerçekleşti rilen kapsamlı enerji taramaları,

2. Sanayide enerji verimliliği konu larında eğitim kursları,

3. Eğitici ve tanıtıcı yayınların hazır lanması ve dağıtımı,

4. İlgili mevzuatın incelenmesi ve değişikliklerle ilgili öneriler,

5. Data base oluşturulması,

6. Ticari binalarda, büyük otel, has tahaneler, kurum binaları gibi se çilmiş yerlerde ve Ulaştırma sek töründe kısa süreli etüdlerin ya pılması.

Proje kapsamında yürütülen ön enerji taramalarının bazı temel bul gularını şu şekilde sıralayabiliriz: Ta ramaların yapıldığı fabrikaların yıllık tüketimi 3.3 milyon ton eşdeğer pet rolün üzerindedir. Yani sanayi sektö rü yakıt talebinin % 34'üdür. Elektrik tüketimi de 1.8 milyar kilowat saat olarak tespit edilmiştir.

264 376 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

ön enerji'taramalarının sonuçları enerji kullanımında önemli tasarrufların yapılabileceğini göstermiştir. Toplam 22 fabrikadaki tasarruf potansiyeli 700 000 ton eşdeğer petrolün üzerindedir. Şu andaki yakıt tüketimine göre % 20 civarında bir tasarruf vardır.

Çalışmalarımızın diğer bir ağırlık noktası da eğitim ve ya yın faaliyetleri ile özellikle sanayi sektörümüzün çeşitli kademelerindeki personelin enerji tasarrufu konusunda bilgilendirilmesi ve bilinçlendirilmesidir. Bu amaçla iki enerji audit kursu 6 eğitim semineri düzenlenmiştir.

50'ye yakın basılı broşür tipi yayın hazırlanmış, ülke ça pında dağıtılmıştır. Enerji tasarrufu konusunda halkı bi linçlendirmek üzere hazırlanan 2 TV spotu zaman za man TV'de gösterilmektedir.

Yurtdışında "Energy Bus" olarak tanınan mobilize enerji tasarrufu ön etütleri programının bir benzeri, İdare tara fından hazırlanan 2 adet Enerji Verimliliği Test Aracı ile başlatılmıştır. Fabrikalardan gelen talepler bir program çerçevesinde karşılanmaktadır. Bu çalışmada test aracı ile talep gelen fabrikada 3 4 gün süreli inceleme yapıl makta ve fabrika için enerji tasarrufu önerilerini kapsa yan bir rapor hazırlanmaktadır.

22 fabrikada yapılan ön etütler sonucunda daha detaylı çalışma gerektiren 15 enerji yoğun sanayi tesisinde ya bancı uzmanlar tarafından enerji tasarrufu fizibilite etütle ri yapılmıştır.

Çalışma yapılan fabrikaların 1989 yılı toplam enerji tüke timleri 2.3 milyon TEP olup Türkiye'de sanayi sektörün de tüketilen enerjinin % 17.2'sini teşkil etmektedir. Bu çalışmalar sonucunda tüm enerji çeşitlerine göre belirle nen toplam enerji tasarruf potansiyeli basit önlemler, kı sa ve uzun vadeli yatırımlarla birlikte 426.000 TEP ola rak belirlenmiş olup parasal yıllık tasarruf 101.8 Milyon Dolar (yaklaşık 279 Milyar TL) civarındadır. Ortalama ta sarruf oranı bu fabrikaların yıllık yakıt ve elektrik enerjisi tüketimlerinin % 18,7'si olmaktadır.

Yine bu projedeki enerji tasarrufu bulgularının ağırlığı fo sil yakıtlar bazında ise de elektrik enerjisi tasarrufu ile il gili bazı öneriler raporlarda yer almıştır. Bu öneriler ara sından seçilen şu örnek ile elektrik enerjisi tasarrufu bo yutları ortaya konabilir:

Proje kapsamında detaylı çalışmaların yapıldığı çimento sektöründe ton çimento başına 8,649 kwh elektrik ener jisi tasarrufu potansiyeli belirlenmiştir. Türkiye'nin yıllık çimento üretimi 24 milyon ton olduğuna göre yılda 207,57 Milyon kwh elektrik enerjisi tasarrufu veya 30 Milyar TL parasal tasarruf imkanının varolduğu söylene bilir. Etütler sonucunda çıkan değerlerin extrapolasyonu ile elde edilen bu sonuç tabii ki bir yaklaşımdır. Kesin rakam tüm fabrikaların tek tek etüt edilmesi ile ortaya çıkabilecektir.

Ancak, çalışmalar göstermiştir ki bu fabrikalarımızda fosil yakıttan tasarrufun yanında, karşılığı milyarlarla ifade edi len elektrik enerjisinden tasarruf imkanları da mevcuttur. Bu da hızla artan elektrik enerjisi ihtiyaçlarının küçük de olsa bir bölümünün karşılanması için bir kaynaktır.

İdaremiz bina ve ulaşım sektöründeki enerji tasarrufu im kanlarını araştırmak üzere de bir araştırma yürütmüştür. Bu çalışmalar içerisinde, kullanım amaçları farklı hizmet

binalarında, çeşitli tip taşımacılık yapan karayolu ulaşım şirketlerinde, model enerji etütleri yapılarak bu sektörler enerji tasarrufu açısından değerlendirilmiş, alınması ge rekli önlemler belirlenmiştir.

D Enerji tasarrufu çalışmalarının yanında yürüttü ğünüz yeni ve yenilenebilir enerji kaynakları ile ilgili çalışmalar hakkında açıklama yapar mısınız?

• idaremizde güneş enerjisi ile ilgili olarak etüt, proje ve demonstrasyon çalışmaları sürdürülmektedir. Bu ça lışmalar kapsamında;

* Türkiye'nin güneşlenme süresi ve güneş enerjisi po tansiyelinin zamansal ve alansal dağılımı belirlenmiş tir. Bu çalışmalara göre Türkiye'nin güneşlenme süre sinin 2640 saat ve yıllık ortalama güneş enerjisinin ise 3.6 kwh/m2 gün olduğu belirlenmiştir.

* Ülkemizde güneş kollektörleri üretimi yapmakta olan 60 firmanın kullandıkları teknolojiyi, yıllık üretim kapa sitelerini ve kullandıkları malzeme özelliklerini belirle mek amacıyla 1985 ve 1988 yıllarında envanter çalış maları yapılmıştır.

* Türkiye'de üretilmekte olan güneş kollektörlerini daha kaliteli üretime kanalize etmek amacıyla bilgisayar destekli güneş kollektörleri test standı kurulmuş, opti mum kollektör tasarımı ile ilgili çalışmalar devam et mektedir.

* Güneş pilleri (PV) konusunda, Ülkemizde de bu tekno lojiyi takip etmek ve bilgi birikimini sağlamak amacıyla prototip olarak MİS türü 2 W gücünde bir güneş pili paneli yapılmış ve ayrıca 1985 yılında 1.2 kW gücünde bir güneş pili sistemi projelendirilerek tesis edilmiştir.

* Güneş enerjisinin küçük ölçekli zirai sulamada kulla nımının araştırılmasına yönelik olarak bir güneş pili su pompaj sistemi kurulmuştur, sistem üzerindeki teknik ve ekonomik çalışmalar sürdürülmektedir.

* Elektrik enerjisinin götürülemediği küçük yerleşim bi rimlerinde çevre aydınlatılmasında kullanılmak üzere güneş enerjisi ile çalışan bir aydınlatma birimi oluştu rulmuştur.

Ülkemiz doğal rüzgar enerjisi potansiyelinin belirlenmesi amacıyla tüm ülke yüzeyine dağılmış DMİ Meteoroloji İs tasyonları anemograf rasatlarının 1970 1980 dönemi ka yıtları bilgisayarda değerlendirilmiş, Türkiye'nin yıllık orta lama rüzgar hızı 2.54 m/sn ve rüzgar gücü yoğunluğu nun 24 W/m2 olduğu belirlenmiştir. Türkiye'nin rüzgar enerjisi potansiyeli bölgeler bazında incelendiğinde, Mar mara Bölgesi ile Güneydoğu Anadolu Bölgesinin rüzgar yoğunluğu açısından diğer bölgelere nazaran daha zen gin olduğu görülmüştür.

EİE idaresi Genel Müdürlüğü, dünya üzerinde yoğun araştırmaların yapıldığı rüzgar türbin generatör sistemle rinin mevcut teknolojisini izlemekte ve bu sistemlerin elektriğin götürülemediği veya götürülmesinin günümüz şartlarında ekonomik olmadığı küçük yerleşim birimlerin de kullanım imkanlarını araştırmaktadır. Bu amaçla 1.1 kw gücünde düşey eksenli ve 20 kw gücünde yatay ek senli türbinler tesis edilerek deneme işletmesi sürdürül mekte, yaygın kullanım sırasında ortaya çıkacak ihtiyaç ve sorunlar tesbit edilmektedir.

Nükleer enerji üretimi, göz önüne alınsa bile ileriye doğru enerji arzı ve talebi arasındaki açığın gittikçe büyümesi engellenemeyecektir.

Rüzgar enerjisinin mekanik enerji olarak kullanılması ko nusunda başlatılmış bulunan bir proje kapsamında, mev cut teknolojinin izlenmesi ve bilgi birikimi sağlanması, bu sistemlerin bakım, onarım ve işletimi konularında dene yim kazanmak ve yurt içinde imalat ve kullanım imkanla rını araştırmak amacıyla 1 tane rüzgar su pompaj sistemi ithal edilerek kurulmuş olup işletilmektedir. • Türkiye'nin gelecekteki enerji durumu ne olacak tır. Çalışmaların bu enerji tablosuna ne gibi katkıları olabilir? • Gelecek tablosuna bakmadan önce Ülkemizin bugün elinde bulundurduğu fosil yakıt rezervlerini hatırlamak yararlı olacaktır. Milyon TEP olarak 1470,5 Linyit asfaltit, 826,6 taşkömürü, 37 petrol, 12 doğal gaz rezervimizin yanında 121 474 Gwh hidroelektrik potansiyelimiz, Gü neş enerjisi olarak 26,25 Milyon TEP ısı üretimine elve rişli, 8,75 Milyon TEP elektrik enerjisi üretimine elverişli teknik potansiyelimiz mevcuttur. Ayrıca odun, bitki ve hayvan artıkları da termal amaçlarla kullanılmaktadır. Bu kaynaklar için ekonomik potansiyel ile ilgili bir değer ver mek güç olmakla birlikte 20 milyon hektar ormanlık ala nın % 44'ü orman vasfındadır ve enerji ihtiyacımızın önemli bir miktarı bu kaynaktan karşılanmaktadır. Tezek, bitki ve hayvan artığı, halen 11 milyon ton olarak ısınma amacıyla kullanılmaktadır. Uranyum ve Toryum

**

gibi henüz kullanılmayan nükleer ham madde kaynağımız, 35600 MW/yıl elek trik ve termal enerji olarak belirlenen Je otermal kaynağımız mevcuttur.

Bu enerji kaynaklarımız enerji değeri olarak yeterli gibi gözüküyorsa da kulla nılan kaynak çeşiterli açısından yetersiz dir.

Ülkemizde 1989 yılında 39,2 MTEP ni hai enerji tüketimi gerçekleşmiştir. Bu tü ketimin içinde % 46 ile petrol büyük ağırlıktadır.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nca çalışmaları sürdürülmekte olan "Genel Enerji Planlaması Çalışmalarının" ilk sonuçları içerisinde yer alan baz senaryo ile yapılmış projeksiyonlarda bu tü ketimin 1995 yılında 60 Milyon TEP, 2000 yılında 80.4 Milyon TEP ve 2010 yılında 145.1 Milyon TEP olması beklenmektedir. Enerji talebimizin yerli enerji üretimi ile karşılanması yine aynı projeksiyonlarda 1995 yılı için % 51, 2000 yılı için % 47, 2005 yılı için % 40, 2010 yılında % 39 oranında olması beklenmektedir. Bu değerlerden de görüleceği üzere enerji temini açısından gelecekte bugüne nazaran daha dışa bağımlı olacağız.

Bu projeksiyonlar yapılırken 1995 yılında % 5, 2000 yılın da % 6, 2010 yılında % 7 enerji tasarrufu oranlarının ger çekleştirileceği, 2008 yılından itibaren Nükleer üretimin devreye gireceği ve 2010 yılında 37 125 Gwh elektrik üretimine katkı sağlayacağı kabulleri yapılmıştır. Bugüne kadar planlarda yer almamış olan enerji tasarrufu ile Nükleer enerji üretimi, göz önüne alınsa bile ileriye doğ ru enerji arzı ve talebi arasındaki açığın gittikçe büyüme si engellenemeyecektir.

Enerji güvenliğinin yanında Dünya'nın ortak sorunların dan biri de çevre kirliliği ve sera gazları konsantrasyonu azaltılmasıdır. Ülkemizde de aynı kaygılar gün geçtikçe toplumda hakim olmaya başlamıştır.

Enerji verimliliğinin her kesimde yaygınlaştırılmasını amaçlayan çalışmalarımızın, ilk aşamada daha az enerji ile daha çok üretimin yapılmasına dolayısı ile bu üretim için atmosfere atılan kirletici emisyonların azaltılmasına katkı sağlayacağına inanmaktayız.

idaremizin bugüne kadar yürüttüğü sanayii tesislerimize yönelik enerji audit çalışmaları, sanayimizde en az % 20 enerji tasarrufu potansiyelinin mevcut olduğunu göster mektedir. Bu potansiyeli kazanmak için gerekli önlemlerin belirli bir zaman içerisinde gerçekleştirilmesi halinde sa nayi için enerji ihtiyacımız % 20 oranında azalacaktır. Di ğer nihai enerji tüketim sektörleri olarak binalarda % 30, ulaşım sektöründe % 10'dan başlayan enerji tasarruf po tansiyelleri verilebilir. Yine zaman içinde alınacak önlem ler ile bu sektörlerimizin enerji tüketimi, konfor şartlarını ya da ekonomik aktiviteyi etkilemeden azalabilecektir. Belirlenen bu tasarrufların ya da en azından planlarda öngörülen tasarruf oranlarının gerçekleştirilmesinde yu karıda özetlenen idaremiz çalışmalarının tüm nihai enerji tüketim sektörleri için yönlendirici ve yol gösterici olacağı kanısındayız. D

266 376 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ