ÇEVRE EĞİTİMİNİN FELSEFİ TEMELLERİ

Ahmet İNAMP

GİRİŞ

B

u çağ, yaşadığı çevreden rahat sızlık duyan, çevresini, gezegeni ni bir "sorun" olarak gören insan ların çağıdır. Batı kültürü

etkisindeki yaşayışında, teknolojiyle yo

ğunlaşan, bir türlü denetleyemediği, gidi

şini tam kestiremediği, geleceğini "rasyo

nel" dediği yollarla ne denli planlamaya

çalışırsa çalışsın, çözdükçe, çözmeye ça

lıştıkça yeni sorunların ortaya çıktığı bir

dönem yaşamaktadır. Gerek teknoloji üre

ten, gerekse bu teknolojiyi başka ülkeler

den alan, kendilerine genellikle "üçüncü

dünya" ülkeleri denen ülkelerde, hem tek tek o ülkelere

özgü hem de hepsinde ortak, çevre sorunları yaşan

maktadır.

Nedir çevre sorunu? Bu yazının sınırları içinde çevre so runlarını şöylece özetleyebilirim.

a) Enerji ile ilgili sorunlar.

1. Enerjinin üretimi, bu üretimin doğurduğu çevre kirlili ği. Artıklar, bunların temizlenmesi.

2. Enerjinin kullanımı, paylaşımı ile sorunlar, kullanımın yol açtığı kirlenmeler. Paylaşımın doğurduğu politik, sos yolojik, ekonomik sorunlar.

3. Enerji kaynaklarının tükenmesi, bunların yenileneme mesi sorunu.

b) Teknolojinin yol açtığı sorunlar.

1. Üretim, tüketim aşamasındaki kirlilik,

2. Yeni teknoloji ürünlerinin pazarlanmasıyla ilgili top lumsal, ekonomik, politik, askeri sorunlar.

c) (a) ye (b)'deki sorunların insanların günlük yaşamın da yol açtığı değişikliklerin yol açtığı sorunlar. Hızla deği şen teknolojinin, artan enerji kullanımının insan yaşayı şındaki değerler, geleneksel yaşam biçiminin dayandığı temel inançları sarsmasıyla ortaya çıkan:

(*) Orta Doğu Teknik Üniversitesi. Felsefe Bölümü

1. Ruhsal 2. Ruhsal toplumsal 3. Toplumsal 4. Felsefi:

I. Ahlaksal II. Estetik III. Anlam verme, yorumlama, Açıkla mayla ilgili sorunlar.

d) Enerji kullanımı, teknolojinin planlan ması, örgütlenmesiyle İlgili, yönetimsel, politik sorunlar.

e) Yaşanılan mekanla ilgili yerleşim, ula şım, gürültü sorunları. Kentleşme, kent içi yaşama, bunların planlanmasıyla ilgili so runlar.

f) İnsanın doğadaki diğer canlılarla ilişkisinden doğan sorunlar (Bazı türlerin yok oluşu, ormanların tahribi, bit ki örtüsünün, kısaca, fauna ve floranın zarara uğratıl ması).

g) Nüfus patlamasının yol açtığı sorunlar.

h) Değişen çevre koşullarının yol açtığı tıpsal, psikiyatri ile ilgili sorunlar.

Bir başka açıdan anlatıldığında, çevre sorunları, enerji kaynaklarının durumu, paylaşılması, üretilmesi, tüketil mesiyle birlikte teknoloji ağırlıklı yaşam biçiminin yol açtı ğı sorunlardan bağlıyor. Sonra:

a) Birey düzeyinde

1. Bireyin bedeniyle, 2. Ruhsal yapısıyla, 3. Bireyin değerleri, ahlaksal yaşamıyla, 4. Yaşadığı gerekliği yorumuyla ilgili, b) Bireyler düzeyinde

1. Bireylerin, 2. Birey gruplarının birbirleriyle ilişkilerinden doğan, 3. Nüfus hareketleri, nüfus artışıyla ilgili, 4. Yönetimsel, politik, hukuksal, 5. Gelir dağılımı, ekonomik pazarların üleşilmesiyle, 6. Güvenlik ve harcamalarla ilgili.

c) Yaşanan mekanla, yerleşimle, doğayla diğer canlılarla olan ilişkilerden ortaya çı kan, d) Zaman içindeki çevreyle ilgili sorunlar. Geçmişin yorumu, anlaşılması, günlük ya şamayla bütünleşmesi, geleceğe yönelik beklentileri, değerlerin, sorumlulukların be lirlenmesiyle ilgili sorunlara, çevre sorunla rı diyoruz.

Bu yazımda bu sorunlara yönelik çözüm çabalarının kısa bir değerlendirilmesiyle birlikte, ne gibi bir eğitimle bu sorunların üstesinden gelinmeye çalışılabileceği ko nusunda ipuçları önereceğim.

sinden yanayım (Tek çözümün mühendis lik çözümü olduğunu söyleyenlere, mü hendisliğin nereye kadar işlediğini, mü hendislik kararlarının arkasında ne gibi güçlerin, inançların, dünya görüşlerin, fel sefi (metafizik) kabullerin olduğunu göster mek, çevre felsefecisinin boynunun borcu dur).

Çözüm çabalarını çepeçevre görmek, ara. larındaki ilişkileri en genel biçimiyle değer lendirmek, bir çevre bilgeliği (ecosophy) ile olanaklıdır.

Öyleyse, çevre ÇEVRE BILGELIĞI

ÇEVRE SORUNLARINA ÇÖZÜM ÇABALARI

Çevre sorunlarına:

a) Bilim, tıptaki çalışmalarla, b) Politik, ekonomik, askeri kararlarla,

bilgeliği, herşeyden Çevre bilgesi, çevre bilimlerinin birinde

önce, bir çevre anlayışının geliştirilmesini

uzman bir kişi olabileceği gibi, çevre so runları, çevre kavramı üstünde düşünen herhangi biri olabilir. Çevre bilgesi şöyle bir ayırımdan yola çıkar (Bu benim öne

şart koşuyor.

rimdir, bilge kişi isterse önerimi onaylama yabilir!).

(kimi kez, (b), (a)'yı belirleyebilir. Politik kararlarla, ekonomik çıkarlar için (a)'daki çalışmalar yapı labiliyor.) çözüm aranıyor, (a)'daki çabalar, disiplinler arası (fizik ve kimyadan kalkıp, psikiyatriye dek uzanan bilim dallarıyla, çevre mühendisliği, şehircilik uzmanlığı, mimari çalışmalar, çeşitli mühendislik dalları) bir çalışma alanı olarak ekoloji, çevrebilim olarak adlandırılabilir.

Öyleyse, çevre sorunlara çevrebilimsel yollarla, politik, ekonomik, askeri güçlerin verdikleri kararların etkisinde çözüm aranıyor.

Çevre sorunlarının çözümünde, onlara sunulan çözüm önerilerine gerçekçi bir gözle bakıldığında bu durumu gözden uzak tutmamak gerekiyor. Çevrebilimsel çalış maları kötüleyerek, yok sayarak, çözüm aramaktan yana değilim. Çevrebilim çabaları tek çözüm yolu değil dir. Eleştirilmen, onlara karşı seçenekler sunulmalıdır. Bunu yaparken, politik, ekonomik, askeri, yönetimsel güçleri de hesaba katmak gerekiyor.

işte, çevre eğitimine taban oluşturacak bir felsefi arayış ta, çevre bilimsel çabalar anlaşılarak, haklarının verilme sinden, sınırlarının çözülmesinden, hadlerinin bildirilme

1. Çevre sorunları

2. Çevre sorunları üstüne çözüm çabalarındaki sorun lar.

Çevre sorunları bizim yaşadığımız fiziksel biyolojik sis temle, (eco system) somut çevre düzeniyle ilgili sorunlar dır. Bu sorunlar üstüne üretilmiş düşünceler, geliştirilmiş değerler, inançlar, sanat ürünleri, duygular, duyarlılıklar, tutumlar, ikinci öbeğe giriyor. Bunlara ortam diyoruz, in san, fiziksel, biyolojik çevrenin yanında, bir de ortamı ya şıyor. Ortamı: Bilimi, Sanatı, dini, felsefeyi, dünya görü şünü, kısaca kültürü, insan çevresini yaşarken, ondan ayrılmaz biçimde ortamını da yaşıyor. Çevresini ortamıy la algılıyor, değerlendiriyor, yorumluyor, anlıyor değiştiri yor.

Çevre sorunları aynı zamanda ortam sorunudur da. Kül türümüzü, yaşama biçimimizi, bilimi, sanatı, dini, dünya görüşümüzü sorgulamadan çevremizi sorgulayamayız.

Öyleyse, çevre bilgeliği, herşeyden önce, bir çevre anla yışının geliştirilmesini şart koşuyor. Bana göre, bu yazı nın sınırları içinde söylendiğinde, çevre kavramı şu öğe lerden oluşuyor: a) Bedenimiz, b) Bilincimiz, c) Bilgimiz, d) Tarihimiz, e) Toplumumuz (başka bireyler, başkaları, yaşamı birlik te üleştiğimiz, "dostlarımız", "düşmanlarımız")

f) Politik, ekonomik düzen, 9) Enerji kaynakları, h) Güvenlik ve askeri güçler, i) Canlı ve canlı olmayan doğa, j) Yerleştiğimiz mekan, kentlerimiz, k> Ulaşım düzenimiz,

D iç dünyamız (iç çevre diyorum buna. Duygusal, dü şüncesel, manevi dünyamız. Metafizik varlığımız!). '

m) Gezegenimizin tümü, evrenin tümü. n) Yukarıdaki maddeler hakkındaki görüşlerimiz, değer

312 377 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

lerimiz, yorum ve anlam verme çabala rımız.

Bu denli geniş açıdan görülen çevre anla yışıyla bilge kişi, olunca zenginliği, renklili ği, derinliği ile çeşitli kişilik özellikleriyle karşımıza çıkıyor. Tek bir bilge tipi öner miyorum. Farklı anlayışlarda, görüşlerde bilge kişilerin birlikteliğini öneriyorum. Bil ge kişiliğinin insan oluşudur. Herhangi uz man kişi değildir, çevre bilgesi. "Nasıl ya şamalıyım?" sorusunu dert edinmiş kişidir herşeyden önce. Kimlerle, nasıl bir dünya da, evrende, hangi geçmişte, nasıl bir ge leceğe yöneldiğini sorgulayan, kendine özgü çevre duyarlılığı taşıyarak çevresine yeni bir tutum la, değerlerle sorumlulukla bakabilendir.

BİLGELİK EĞİTİMİ: ÇEVRE EĞİTİMİ

Bilgelik eğitimi, ancak bilgelerden, örnek bilgelerle birlik te yaşayarak, usta çırak ilişkisi içinde oluşturulabilir. Eği timin programından çok, bu eğitimi kimin yapacağı önem kazanıyor. Bilge bize çevre duyarlığı kazandıra caktır. Tutum, davranış sağlayacaktır. Çevremizi anlayıp değiştirmeye yöneltecektir. Bilge kişi, çevrebilimden ha berli olacak, politik, ekonomik, askeri güçlerin farkında olarak öneriler sunacak, sorgulamalar yapacaktır.

Çevrem, kendim de dahil olmak üzere tüm varlıktır. Bil ge, tüm varlığı, tüm çevre ve ortamı yeniden değerlendi recektir. Hali hazır değerlendirmeleri eleştiri süzgecin den geçirip, yeni anlamlar, değerler, tutumlar geliştirecektir.

Kültürümüz böyle bir çekirdeği taşımaktadır. Yunus Em re: "Benim bir karıncaya ali nazarım vardır" demektedir. Karıncaya bile böylesine yüce bir gözle bakabilen kültür den geliyoruz. Yine Yunus, örneğin

"Cümle şair dost bahçesi bülbülü

Yunus Emre arada durraçlana"

diyor. Bunu şöyle değiştirebiliriz :

"Cümle varlık dost bahçesi bülbülü Her bir kişi orada durraçlana."

Yani, her kişi, kendi örnek kişiliği içinde, başkalarıyla bir likte, sülün (durraç) gibi, öz güveni yerinde, bütünleşmiş, yine de farklılığını duyan, özerk, bağımsız bir birey olarak yaşayacaktır. Nazım da öyle demiyor muydu :

Çevre bilgesi "Nasıl yaşamalıyım?" sorusunu dert edinmiş kişidir herşeyden önce. Kimlerle, nasû bir dünyada, evrende, hangi geçmişte, nasû bir geleceğe yöneldiğini sorgulayan, kendine özgü çevre duyarlılığı taşıyarak çevresine yeni bir tutumla, değerlerle sorumlulukla bakabilendir.

"Bir ağaç gibi tek ve hür ve bir orman gibi kardeşçesine"

Burada hem toplumsal, hem doğasal bir kaynaşma söz konusudur. Bir ağaç, bir orman, bir toplum, bir canlı, bir cansız, tüm evrenin bir parçası olmanın taşıdığı sorumlu luk ve yaşama sevinciyle çevremize yöneleceğiz.

Çevre eğitimi hangi düzeyde, kimlere, nasıl verilecektir? Kim yapacaktır bu eğitimi? Son sorunun yanıtı açık geli yor bana: Bilge kişiler. Bu eğitimin uygulamada nasıl ola cağı üstünde ayrıca düşünmek gerekiyor. Yukarıda açık ladığım kaygıların, soruların, birikimin göz önüne alınması koşuluyla.

D

KAYNAKLAR

Aşağıda, bu yazıyı hazırlarken yararlandığım, bazı İngilizce kaynakların, dökümünü vereceğim. Görüşlerim bit kaynaklar dan doğrudan edinilmiş değil (Bu, kaynaklar incelendiğinde görülecektir), ilgilenen okura, kendi yorumunu getirmesi için önemli gördüğüm kitapları belirtiyorum. Dergilerdeki makale lerle ilgili çalışmalar bu kitapların bazılarında bulunabilir. Türkçedeki kaynaklara okur daha kolay erişebileceği için. bu kitapları, burada anmıyorum.

1. R. Elliot and A. Gare (derleyen), Environmental Philo sophy, London: Milton Kevncs Öpen Universil\ Pub. 1983.

2. Passmore, John, Man's Responsibility to Nature, Lon don: Duchvorth, 1974.

3. D. Pepper, The Roots of Modern Environmentalism, London: Croom Helm, 1984.

4. Sandback, F., Environment, Ideology, Policy, O.vford: Blachvell, 1980.

5. SkolimoM'ski, //., Eco Philosophy, London: Marion Bo yars, 1981.

1991 Y ILI AJANDAMIZ Y AY INLANDI.

TMMOB Elektrik mühendisleri Odası 1991 Yılı Ajandası yayınlandı. EMO İstanbul Şubesi tarafından hazırlanan Ajandamızı elde etmek isteyen üyelerimiz birimlerimize başvurabilirler