MÜHENDİS İLETİŞİMİ NEYLER?

MÜHENDİS İLETİŞİME NEY LER?

Ahmet İNAM*

ODTÜ Felsefe Bölümü

382 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

1. SORUN

S hannon ve VVeaver'in geliştir diği ileşitim modeli, konuya yeni başlayanların yakından bildiği yaygın bir modeldir: Bil

gi (malumat) kaynağından ileti gön

derilir, ileti, ileticiye (transmitter) gelir,

işarete (signal) dönüşür, işaret alıcıya

gelir, alıcı işareti çözer, yeniden iletiyi

oluşturur ve ileti hedefe ulaşır. Bu ana model, telsiz, telli telefon haberleş meleri temel alınarak oluşturulmuş.

"Çevremi, insanımı, toplumumu, giderek

Değişik kanallar, gürültü öğesi, geri

kendimi

besleme etkileri de işin içine katılabi lir. 1950'lerin başlarından bu yana, bu modeli temel alarak farklı iletişim mo

anlayamıyorum. Neyin ileti, neyin ileti

delleri oluşturulmuş.1 Gönderici, ka nal, iletişimin oluştuğu ortam, iletinin gönderilme niyet ve amacı gibi öğeler

olmadığını bilemiyorum.

tartışılmış. "Kim, hangi araçla, hangi

ortamda, kime, hangi koşullarda, ne

amaçla, hangi etkiyi uyandırmak için

ne diyor?" (Braddock Modeli!) gibi

sorularla, başlangıçta mühendisliğin 2. İLETİŞİM

bir kavramı olan "iletişim", toplum ve Türkçemizde iletişim sözcüğü, Batı

siyasa alanına kaydırılarak, sorgu dillerinin çoğuna Latince (communi

lanmaya çalışılmış.

co) kökünden geçmiş. "Ortak kılmak,

Bu yazının hedefi, iletişim modellerini tartışmak değil.2 Amacım, insanlar arası iletişimde teknolojinin, buna bağlı olarak mühendisin yerinin ne olduğu üstüne düşünmeye çalışmak. Bu düşünme çabamda, teknoloji ve iletişim felsefesi açısından dayandı ğım bazı ilkeler var. Bunları yeri gel dikçe ortaya koyacağım. Ancak ya zım, felsefeye bulaşmamış okurların da, özellikle iletişimle uğraşıp da fel sefe malumatıyla ilgilenmeyen arka daşların da anlayabileceği bir bağlam içinde gelişecek. Bunu başarıp başa ramayacağımı bilmiyorum. Ama he

aktarmak, paylaşmak, pay almak, katılmak, haberleşmek" gibi anlamla ra gelen bu terim, "communitas", top luluk, toplum, "cemaat", bir arada, dostça ilişkide olmakla bağıntılı, Batı lının kafasında bu kavramın yarattığı çağrışım, böyle bir bağlantıyı içeriyor. Osmanlı, Arap kökenli "muhabere" sözcüğünü kullanmış. "Muhabere", "hebere" fiilinde türüyor. "Hebere", denemek, sınamak, deneyimine sa hip olmak, tanışık olmak, araştırmak, haberleşmek gibi anlamları da içeri yor. Bilgi ve deneyimle, yaşantıyla yakından ilgili.

defim bu. Böylece, temelde, insan Oysa, "iletişim" sözcüğü ne Batı dille

olmanın ana özelliklerinden biri olan rindeki topluluk, birliktelik ne de

iletişebilme özelliğine sahip olmakla3 Arapça'daki bilgi, deneyim, sınama

teknoloji üretmek arasındaki temel kavramlarını çağrıştırıyor. Ortada, gö

ilişki üstüne bazı tezler geliştirece türülecek, oluşturulacak, bir şeyin,

ğim. Daha doğrusu bazı tezleri ima iletinin ve ondan alınacak karşılığın

edeceğim. Hem iletişim hem de tek (işteşlik eki), karşılıklılığın olduğunu

noloji çağımız insanının en büyük so söylüyor. Bu açıdan Türkçe'de ileti

runlarını oluşturuyor. Bunlar arasın şim terimi üstüne düşünürken, dışı

daki ilişkiyi düşünmek, böylece, çağı mızdaki kültürlerde bu kavramın ka

mızın sorunları üstüne düşünmek de zandığı anlamları gözden uzak tut

mek. Bir iletişim mühendisi bu iki te mamak gerekiyor.

mel sorun alanıyla farkında olsun ya Yine, iletişim olgusunu, elektronik

da olmasın ilgili olduğu için, böyle bir araç gereçlerin olanaklarıyla sınırlı

düşünme çabası, iletişim mühendisi görmek de yanlıştır. Ben, görünüşte

nin içinde bulunduğu toplum ve diğer hiçbir "mesaj", ileti göndermeden de

toplumlar arasındaki yeri üstüne de iletişime geçebilirim. Bedensel olarak

birtakım sonuçlara götürebilir bizi. belli bir biçimde duruşum, bir iletişimi

başlatabilir. Beni bu duruşum içinde gören biri alması gereken iletiyi ala bilir, öyleyse, iki insan arasındaki ile tişimde, herbir insan, hem ileti hem de ileti gönderici ve alıcı olabilir. Yani insan, becerebilirse, kendi kendisiyle, görünüşde hiçbir ileti olmadan iletişi me geçebilir. Yaptıklarımızı düşünür ken örneğin, kim olduğumuzu, anla maya çalışırken, kendimizle hesap laşmalarımızda böyle bir iletişim için deyizdir. Bu sırada, belki yanlızca kendimizin kavrayabileceği bir "dili", iletiyi kullan iyoruzdur. Bu ileti, ancak bizim psikolojik yapımızın bütünlüğü içinde, bir anlam taşımaktadır. Bu ile tiyi bir bütünlük içinde soyutlayıp çı karmak olanaklı olmayabilir. Bu ör neklerle demek istediğim şu: Alışılmış anlamda gönderici ve ileti öğeleri, farklı bir açıdan bakıldığında, insan psikolojisinin bütüncü, "Geştalta" ni teliği içinde farklı boyutlar kazanabi lir. İnsanın nasıl olup da, kendisiyle ve başkalarıyla iletişime geçebildiği sorunu, "teknik", "teknolojik" bir soru olmanın ötesinde, metafizik bir so rundur.

Anlama, anlaşma, anlatma sorusu dur çünkü. Nasıl anlıyorum? İletiyi nasıl anlıyor, karşılığını veriyorum? Karşımdaki bunu nasıl anlıyor? Böyle bir sorun taşıdığı karmakarışık diğer sorunların yanında beni a) biyo genetik b) toplumsal varlığım hakkın da düşünmeğe götürüyor. Karşımda kini anlıyorum. Çünkü, insan türünün bir bireyi olarak, türümden gelen ge netik özellikler buna olanak sağlıyor. Arapçadaki muhabere, tecrübe et

252 382 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

meyi, denemeyi, öğrenmeyi gösteri yordu. Çevremde, doğada varolabil mem, çevremin sorunlarıyla başede bilmem için, çevremle haberleşmek, iletişime geçmek, ondan öğrenmek, ona öğretmek, onu anlamak, ona an latmak zorundayım. Toplumun diğer bireyleriyle birlikte olduğum, onlarla birlikte olmaya zorunlu olduğum için "anlaşmak" zorundayım.

İşte, doğal olarak türümden ve top lumsal yaşayışımdan kaynaklanan bu temel varoluş özelliklerim, çağımda büyük tehlikelerle, tehditlerle karşı karşıya (çağlar boyunca, değişik gö rünümleriyle sık sık böyle olmuş, o nedenle insan, sürekli savaşmış dur muş!): Çevremi, insanımı, toplumu mu, giderek kendimi anlayamıyo rum. Neyin ileti, neyin ileti olmadı ğını bilemiyorum. Kendimi, derdi mi, varoluşumu, sorunlarımı anla tamıyorum. Bunları becerebilsem de, anlaşamıyorum. Peki, iletişim çıkmazı içindeki insan, teknoloji yardımıyla kurtulabilir mi?

3. TEKNOLOJİ

Teknik, üretmek, araç gereç yapmak, iletişime geçmek kadar doğal bir

"insanlar birbirlerini anlamıyorlarsa, dertlerini anlatamıyor ve birbirleriyle anlaşamıyorlarsa, bu büyük ölçüde, dünyanın içinde bulunduğu, siyasal, ekonomik, kültürel, askeri durumdan kaynaklanmıyor mu? ** özelliği insanın. En ilkel toplumların bile teknolojileri var. İnsan türünün, toplum yaşamının sürmesi, araç ge recin üretilip kullanılabilmesine bağlı. Teknoloji aracılığı ile çevremizi, do ğayı denetim altında tutuyoruz.

Çağımızda teknolojinin giderek olum suz etkileri ortaya çıkmış olsa da, ar tık, başlangıçta bir denetim aracı olan teknolojinin kendisi, de netimimizden kurtulmuş görünse bile, bu sorunlar la başedebilmek için, yine de, teknolojiler kullanmak zorunda değil miyiz?

(Burada teknolojiyi, dene tim için kullanılan her türlü araç gereç ve onların bil gisi olarak anlıyorum.)

Şimdi, uydu haberleşme sinden, bilgisayarların yardımıyla geliştirilen her türlü elektronik tabanlı, "fiber optik'li iletişim ola naklarını da katarak, bu anlamdaki teknolojiyi üre ten, kullanan, onun so runlarıyla uğraşan mü hendisin, yukarıda sözü nü ettiğim çağımız insanı nın iletişim tıkanmasına nasıl çareler önerebilece ğini düşünelim. (İletişim sorunu, elektroniğin dı şındaki tekniklerle, tekno lojilerle de ele alınabilir. Bu yazımda konum bu

değil!) İletişimi daha ucuz, daha hızlı, daha uzak mesafelerden, daha fazla kanallardan daha kolay kılmak temel sıkıntıyı çözer mi? Peki, bu sorun ileti şim mühendisinin sorunu mudur? Görüntülü telefon konuşmalarının teknik sorunlarını, oradaki araç ve gerecin kullanımıyla, üretimiyle, kura mıyla ilgili sorunlarla uğraşan mühen dis, örneğin, telefonda konuşanların birbirlerini anlamalarını, birbirleriyle anlaşmalarını düşünmek zorunda mı dır? Bu çağımız kültür adamlarının, sosyologlarının, dilbilimcilerinin, psi kologlarının, ruh hekimlerinin, felsefe cilerinin, sanatçılarının sorunu değil midir?

4. MÜHENDİSİN DÜNY ADAKİ Y ERİ, İŞLEVİ, GÖREVİ

Mühendislik, bir çok mesleğe göre yeni bir meslek. Sanayi devriminden sonra giderek etkisini duyurmuş. Şimdi dünyanın yönetiminde (özellikle bizim toplumumuzun yönetiminde) etkin bir rolü var, öyle görünüyor. Mü hendisin uzmanı olduğu alan içinde mesleğiyle ilgili belli sorunları var. Mühendislik kuramlarını, bilimi uygu lamak, geliştirmek zorunda. Bu an lamda, herhangi bir meslekte bulu nanlardan farklı değil durumu.

Başka bir açıdan bakıldığında ise bü yük bir sorumluluk taşıyor. Çünkü, işi, teknolojiyi uygulamak, geliştirmek, sorunlarını çözmek. Politikacı da, yö netici de, askeri kuruluşlar da tekno lojiyle uğraşıyor.

Yalnız, bu sonuncular hedeflerine varmak için teknolojiyi bir araç olarak kullanmaya çalışıyorlar. (Teknolojinin hızla büyüyen yapısı içinde, belki de teknoloji onları kullanıyor!) Bu arada, mühendisi de, bu sistemin önemli bir öğesi olarak kullanmış oluyorlar! Yal nızca en iyi biçimde mesleğini ger çekleştirmek isteyen bir mühendisin politikacılarla, yöneticilerle, askerler le, giderek yukarıda sözünü ettiğimiz insanlığın büyük iletim sorunlarıyla ne ilgisi olabilir ki? Maaşını hak etmek için çalışan, bağlı olduğu kurumda patronların sözünün dışına çıktığında işini yitirebilecek mühendise "dünyayı kurtarma misyonu" yüklemeye ne hakkımız olabilir ki?

insanlar birbirlerini anlamıyorlarsa, dertlerini anlatamıyor ve birbirleriyle

253 MÜHENDİSLİĞİ

it

Anlayamayan,

anlatamayan,

anlaşamayan insana,

hem mesleğinin teknik

olanakları açısından

hem de bunları

kavrayıp aşan,

insanlığın temel sorunları açısından, mühendisin hiç söyleyecek sözü olmamalı mıdır? "

anlaşamıyorlarsa, bu büyük ölçüde, dünyanın içinde bulunduğu, siyasal, ekonomik, kültürel, askeri durumdan kaynaklanmıyor mu? Bütün bu koşul ların yarattığı sorunlarla başetmede, yaşayışından sorumlu sıradan bir dünya vatandaşına ne görevler düşü yorsa, mühendise de o düşmez mi? Mühendisin belli bir ayrıcalığı mı var? Mühendis olsun olmasın, teknolojinin ve çevre sorunlarının, dünyadaki enerji kaynaklarının paylaşımındaki sorunların, tüm aklı başında insanla rın sorunu olduğu açık görünüyor. Ben, politikacının, yöneticinin, askerin yanında mühendisin de bu gidişten önemli ölçüde sorumlu olduğuna ina nıyorum. Mühendis, mesleğinin so runlarını anlamalı, çözmeli, yeni tek nikler, teknolojiler üretmelidir. Meslek sahibi olarak bu onun görevidir. Ama, bir insan olarak mühendis, diğer alan larda çalışanlardan ayrı bir yere sa hiptir. Telefonda konuşanların iletişim sorunları onu ilgilendirmelidir. Tele fonları geliştirirken onun sorunlarıyla teknik olarak uğraşırken, bu telefonu kullanan insanları da düşünmelidir. Bu yolda diğer meslek sahipleriyle, mes

leklerinin dar sınırlarını aşabilip insan geniş düşünmelidir.

lığı, dünyayı, kültürü sorun edinmiş insanlarla birlikte düşünmelidir. Elbet, iletişim sorunları, salt mühendislik açısından düzeltilemez. Ama mühen dis, insan olarak sorumluluğunu unutmamalı, araçları ne adına, hangi insan için, nasıl bir dünyada kullana cağını düşünmelidir. Mühendisin in san ve dünya bilinci, kültür bilinci ge

Mühendislik, insanlık tarihinde yeni bir olgudur. Teknolojinin hızla gelişme siyle ortaya çıkmıştır. Teknoloji, baş langıcında insanın refahı ve mutluluğu içindi. Şimdi, insanın başına bela ola biliyorsa bunda mühendisin hiç mi sorumluluğu yoktur?

Anlayamayan, anlatamayan, anlaşa

liştirilmelidir. Yalnız mühendisin değil mayan insana, hem mesleğinin teknik

olağan ki; çağımızda mesleğini körü olanakları açısından hem de bunları

körüne yapan tüm meslek sahipleri kavrayıp aşan, insanlığın temel so

için aynı sorun vardır. Tekrar tekrar runları açısından, mühendisin hiç

söylemeye çalıştığım gibi, mühendis, söyleyecek sözü olmamalı mıdır?

bir yanıyla teknolojinin içinde iken; Dünyayı mühendis gibi görmek ne

teknoloji, doğa, toplum ve kültürle, in anlama gelmelidir? Fırsatlardan ya

sanla bağıntılı olduğu için, bu konu larla ilgili olmalıdır. Körükörüne uygu layıcı olmamalıdır. Hesap sormalıdır,

rarlanma kârı artırma, ucuza mal et me, verimliliği yükseltme...

Ama hangi insan için? Nasıl bir dünya

için? Bugün mühendis niçin yaşa

maktadır?

KAYNAKLAR

1.0. Mcquail and S. VVindahl, Communi cation Models, Longman, London, 1984

2. "Communication

Reconstructed"

Journal for the Theory of Social

Behavior, Vol. 18, No. 4, 1988, s. 391

3. Giderek, her canlının, en azından kendi türdeşleriyle, çevresiyle, doğayla etkileşimde, dolayısıyla iletişimde bu lunduğunu söyleyebiliriz.

254 382 • ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ