SAYISAL ORTAM VE HUKUK

S on yıllarda bilgisayarın yaşantı mızın her evresini etkileyecek biçimde yaygın kullanımı sonu cunda, bilgisayar güvenlik sis temlerini bozan kişilerin cezai sorum lulukları ve bilgi iyeliği (mülkiyeti) (Intellectual Property) gibi konular, dış ülkelerdekinin benzerleri olarak, ülkemizde de mevzuat ve hukuk sis temimizde çözülmesi zor ve ilginç bir dizi sorun ortaya çıkarmaya başla mıştır. Bilgi iyeliğine ilişkin, bilgisayar programlarının (yazılımın) ya da bil gisayar program algoritmalarının bu luşbelgelendirilmesi (patentlenmesi) ya da telif hakları, kullanıcı arabağı görüntülerinin (bok and feel) telif hakları gibi konular sayılabilir.

Ülkemiz bu alanda henüz emekle me aşamasındadır. Şimdiye değin yalnızca Türk Ceza Kanunu'nda bazı düzenlemeler yapılmış ve bir mühen dislik ürünü olan yazılım; roman, mü zik ve bu gibi yapıtların telif hakları mevzuatını düzenleyen 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası çerçe vesinde korunmaya çalışılmıştır. Ör neğin, bilgisayarlardaki kişisel bilgile rin gizliliğine ilişkin henüz ortada hiç bir çalışma yoktur. Yazılım satıcı fir malarının satışlarını ve kararlarını doğrudan etkilediği için, korsan yazı lım kopyalarının önlenmesi ve telif haklarının uygulanması alanında fir maların öncülüğünde bir dizi çalışma yapılmış, ancak ülkemizin hukuk kar maşası içerisinde bu konuya yeterli önem verilmemiştir. Bu alandaki ya salar ve mevzuat ile doğrudan so rumlu Adalet Bakanlığı yapısında he nüz konu ile ilgili bir devlet dairesi ve kararlar birikimi (içtihat) oluşturula mamıştır.

Bu alanda ülkemizdeki eksiklikleri dile getirmek yerine, sayısal ortamın kimi önemli ve kendine özgü özellik lerine, bunların çözülmesinin neden karmaşık hukuk sorunlarına yol aç makta olduğu ve teknolojideki hızlı ilerlemeler sonucu gelecekte belki daha da karmaşık hukuk sorunlarına nasıl yol açabileceği konularına deği nilecektir. Sayısal ortamın,

1. Çoğaltma (replication) kolaylığı,

2. İletme ve birlikte kullanma (mul tiple use) kolaylığı,

'Boğaziçi Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü İstanbul "Teletas lstanbui

3. Yoğrukluğu (plasticity),

4. Y apıtların eşdeğerlimi,

387 E L E K T R İ K 4 7 J MÜHENDİSLİĞİ | / |

5. Yapıtların yoğunluğu ve küçük lüğü (Compactness) ve

6. Sayısal ortamın doğrusal olma yan (nonlinear) yapısı diye sıralana bilecek çok önemli altı özelliği bulun maktadır (1). Yukarda sıralanan bu özelliklerin ayrıntılı bir biçimde anla şılmasının, yarattıkları sorunların da çözülmesine yardımcı olacağı kanı sındayız.

Çoğaltma kolaylığı kağıda baskı

tekniği ile karşılaştırıldığında açık

olarak görülmektedir. Kağıda baskı

da telif haklarının uygulanabilmesi,

her ne kadar renkli renksiz fotokopi

yaygınlaşmış ve ucuzlamışsa da, ge

nellikle pahalı olması ve telif kuralla

rına uymayan bir kişinin baskı maki

nalarının

genellikle

kolayca

bulunabilmesi ile sağlanabilmiştir.

Sayısal ortamdaki yapıt ise çok ucu

za, karmaşık aygıtlar gerektirmeden

çoğaltılabilmektedir. Ayrıca kişilerin

kişisel ya da özel kullanım amacıyla

bir yapıtın bir kopyasını çıkarabile

cekleri inancı, bu kopyalama kolaylı

ğı ile birleşince çok yeni sorunlar or

taya çıkmaktadır.

Sayısal ortamın İletme kolaylığı da açıkça görülmektedir. Bir yapıtın sayısal ortamda gözle açıkça görü nemiyor olması, kolay ve belki gizli iletilebilmesini sağlamaktadır. Birlik te kullanma kolaylığı ise şimdiye değin hiçbir ortamda karşılaşılmamış bir özelliktir, özgün bir yapıtın sayı sal ortamdaki tek kopyası sayısız kullanıcı tarafından özgün kopyanın aynı özellikleri ile paylaşılabilmekte dir. Bunu sağlayan aygıt günümüzde oldukça ucuz genel amaçlı bir bikji

Kağıda baskıda telif haklarının uygulanabilmesi, her ne kadar renkli renksiz fotokopi yaygınlaşmış ve ucuzlamışsa da, genellikle pahalı olması ve telif kurallarına uymayan bir kişinin baskı makinalannın genellikle kolayca bulunabilmesi ile sağlanabilmiştir."

sayardır (belki de kişisel bir bilgisa yardır).

Y oğrukluk, sayısal ortamda sakla nan ve kullanılan yapıtların yeni bi çimlerinin kolaylıkla değişiklikler ya da yamalar yolu ile elde edilebileceği özelliğidir. Sayısal ortamda benzer ya da ilgili yapıt biçimlerini birbiriyle birleştirmek, yapıtın içeriğini kısmen değiştirerek özelleştirmek, beğenil meyen ya da istenmeyen bölümlerini çıkartmak ileri düzeyde yazılım araç ları kullanarak kolaylıkla gerçekleşti rilmektedir.

Örneğin bir fotoğraf, bu biçimde sayısal olarak değiştirilebilir ve yeni den basılabilir. Böyle bir fotoğrafın mahkemede kanıt olarak kullanıp kullanılmayacağı, daha doğrusu bu

nun yapıldığının anlaşılıp anlaşılma yacağı çok önemli bir hukuk sorunu yaratmaktadır. Başka bir örnek ola rak, sayısal ortamdaki bir yazılı yapı tın kolaylıkla kısmen değiştirilerek, değiştiren tarafından piyasaya yeni den sürülebileceğini gösterebiliriz. Bu durumda telif haklarının ne olaca ğı hakkında sorunlar çıkacaktır.

Sayısal ortamındaki yapıtların »ş değerllllğl ile sayısal ortamda sakla nan, kullanılan ve yeni biçimleri ya ratılan yapıtlar arasında herhangi bir ayrılık gözetilmediği gerçeği dile ge tirilmektedir. Bütün ülkelerdeki telif hakları ve buluşbekjesi mevzuatı, yapıtların değişik biçimlerde sunula bileceği temel ilkesinden yola çıka rak düzenlenmiştir. Örneğin müzik, roman, heykel, resim, fotoğraf, film ve bu gibi yapıtlar için ortam ile ilintili olarak mevzuatın değişik yönleri var dır. Bu yapıtlardan kimilerini sayısal ortamdan aynı biçimde tutmak olası dır. Buna ek olarak, benzer ya da il gili biçimleri birbiriyle birleştirmek, içeriğini kısmen değiştirerek özelleş tirmek, beğenilmeyen ya da istenme yen bölümlerini çıkartmak ileri dü zeyde yazılım kullanarak kolaylıkla sağlanabilmektedir.

Sayısal ortamda yapıtların yoğun luğu ve küçüklüğü de gelişen tek nolojinin olası kıldığı özelliklerden bi ridir. Bugünkü teknoloji ile yaklaşık 15x15 cm boyutlarında bir CD ROM'da binlerce sayfalık belgeyi saklamak ve bir yerden bir yere ko laylıkla ve görünmeden taşıyabilmek sorun değildir. Aynı oylumda (hacim de) bilginin kağıt üzerinde görünme den taşınabilmesi pek de kolay ol

172 387 E L E K T R İ K MÜHENDİSLİĞİ

mayacaktır. Bu özellik bilginin daha kolaylıkla çalınıp taşınabilmesi açı sından yeni sorunlar yaratmaktadır.

Sayısal ortamın doğrusal olmayan (nonlinear) yapısı ile sayısal ortam da tutulan bilgi içindeki bilgi öğeleri nin aranması ve birbirlerine bağlana rak yeni bilgiler üretilmesi için bilinen dışında yöntemler kullanılarak yapı labilmesi kastedilmektedir. Yazılı or tamda cilt, bölüm, sayfa v.s. gibi doğrusal olarak tanımlanabilecek, ortamın fiziksel yapısını yansıtan öğeler bulunmaktadır. Sayısal or tamda bu öğeleri aynen saklamak gerekmemektedir. Ama insanların alıştığı bir yapı biçimi olduğu için bil gi, gerekmese bile sayısal ortamda da benzeri biçimde düzenlenmekte dir. "Hypertext" kavramlarıyla bu yönde çok önemli değişiklikler şimdi den gözlenmektedir.

Sayısal ortamın bu altı özelliği, bil ginin ve yapıtların saklanması, kulla nılması, iletilmesi, değiştirilmesi ko nularındaki doktrinleri ve mevzuatı önemli ölçüde etkileyecektir.

KAY NAKÇA (1) P. Samuelson, 'Digital Media and the Law', Communications of ACM, Ekim 1991,34, 10"

* SICAKLIK * BASINÇ * VİSKOZİTE

ÖLÇÜM VE KONTROLUNDA ÖNCÜ FİRMA nkn

REGELUNGSTECHNIK

ARTIK SİZE DAHA YAKIN

* Kontrol Vanaları

* Termostatik/Pnömatik Vanalar * Sıcaklık ve Basınç Sensörleri * Aktüatörler, Kontrolörler, Regülatörler * Viskozite Ölçüm ve Kontrol Sistemleri ÜRETİMİNDE 40 Y ILI AŞKIN DENEY İM

Ako ürünleri endüstriyel ısıtma, soğutma ve buhar sistemle rinde, gemi makinalannda, büyük motorların soğutma sis temlerinde, termik santrallarda, kimya ve petrokimya te sislerinde, rafinerilerde başarıyla kullanılmaktadır.

* Y ÜKSEK KALİTE * BAKIM KOLAY LIĞI * UY GUN FİY ATLAR

ÜRETİCİ FİRMA AKO Regelungstechnik GmbH Porschestrasse 16 D 5090 Leverkusen 3 GERMANY Tel: 2171 82005 Fax:2171 84476 Tlx: 8515928

TÜRKİY E TEMSİLCİLİĞİ

SY S MÜHENDİSLİK

Camiişerif Mah. 124 Sokak

Mahmut Tece İş Merkezi B Blok

No: 9

33060 MERSİN

Tel: 74 377969

Fax:74 33764*

Tlx: 67705

Y65TA5

Elektronik Sanayi ve Tic. A.Ş.

Tel : 425 09 99 Fax : 425 22 72

ÖNEMLİ DUY URU

Sayın; Elektrik Mühendisleri,

Temsildsi olduğumuz Amerikan ve İngiliz firmalarından gelen iş tekliflerinde firmamız vasıtasıyla, Türk Mühendisleri ile tanışmak ve iş yapmak istemektedirler.

îş bağlantısı kaydıyla, sistemleri yerinde görme ve yeni teknolojiyi takip için firmanın misafiri olarak ağırlanacak, 10 gün ve yol dahil tüm masraflar firmaca karşılanacaktır.

ADRES : Meşrutiyet Caddesi Hatay Sk. 20/4 Kocatepe / ANKARA

YtSTAŞ A.Ş.

YÖNETİM KURULU