YAZILILMNEDEN YAZILIM ÖZEL SAYILARI?

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ A Y AZILIM A EMO A ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ DERGİSİ A Y AZILIM A EMO

Konuk Editör: Yurdakul CEYHUN

< %<k

Y AZILIM ÖZEL SAY ILARI?

K uzey Amerika, Uzak Doğu ve Batı Avru pa'nın Sanayileşmiş ülkelerinin bir bölü mü, 1980li yıllardan bu yana Sanayi öte si Toplum aşamasına geç meye başlamış bulunmak tadır. Mikro elektronik, optronik, iletişim ve bilgisa yar teknolojilerindeki ola ğanüstü gelişmeler, dünya mızı Sanayi Devriminden de daha kapsamlı bir bi çimde etkileyen Bilişim Devrimini başlatarak, bir bölüm ülkeleri çok hızlı bi çimde Bilgi Toplumu aşa masına götürmektedir. Bili şim Devrimi, hukuktan ekonomiden politikaya, üretimden sanata ülkelerin tüm oluşum biçimlerine yepyeni boyutlar kazandır maktadır.

Bilgi Toplumunun yapı taş larını tanımlayan Bilişim Ürünlerindeki ve bunların tasarlanıp üretilmesindeki toplam iş ederinin % 8 0 e varan bir boyutu yazılıma dayanmaktadır. Dolayısı ile on yıl önce çoğumuzun salt bilgisayar programı di ye algıladığı yazılım da ni telik kazanarak, Bilgi Top lumunun en önemli bir mal varlığına dönüşmüştür. Bu nedenlerden dolayı EMO olarak, yazılımı çeşitli yön leri ile irdeleyerek konuyu Türkiye'nin gündeminde tu tup, tartışmayı sürdürmeyi bir görev sayıyoruz.

Y azılımın Türkiye'de tartı şılmaya başlaması yeni bir olay değildir. Buna karşın, değil bir görüş birliğine var dığımız, belli kavramlan bi le açıkça ortaya koyabildi ğimiz söylenemez. Bu özel sayıların sonucunda en azından belli kavramlarda bir uzlaşmanın oluşacağını ummaktayız.

Y eni bir buluş, genelde ye ni bir disiplin ortaya koyar. Eğer bu disiplin yeterli bir uygulama alanı bulursa, özellikle bir üretim kesimi oluşturulabilirse, ortaya ye ni bir mühendislik dalı çı kartır, örneğin kimyadaki buluşların bir sanayi dalına dönüşmesi, Kimya Mü hendisliğini yaratmıştır. Çağımız buluşlar çağı ol duğundan, günümüzde bi lim ve teknolojide, dolayısı ile Mühendislik dallannda da bir patlamaya tanık ol maktayız, örneğin Makina Mühendisliği, bir süre son ra Elektrik Mühendisliğini, daha sonra Elektrik Mü hendisliği de Elektronik Mühendisliğini doğurmuş tur. Bilimdeki ilerlemeler günümüzde öyle bir aşa maya gelmiştir ki; her üç mühendislikte özünde or tak pek çok kavramı kul lansalar bile, Makina ve Elektrik Mühendislikleri arasında oldukça kesin bir sınır çizebilmemize karşın. Elektrik ve Elektronik ara sındaki sının tam olarak

387 E L E K T R IK MÜHENDİ SLİ 61

çizememekteyiz.

Kimileyin anlaşılabilir ya da anlaşılamayabilir sosyo ekonomik nedenler, yeni bir takım Mühendislik dal lannın ortaya çıkmasına da neden olmuştur, örne ğin Matematik, Fizik, İşlet me v.b. bir takım yeni Mü hendislik dallarının bilimsel tanımlan, açık konuşmak gerekirse yapılamaz.

Bilgisayar Mühendisliği için

de benzeri şeyleri söyleye

biliriz. Elektronik Mühen

disliğinin içinde doğan Bil

gisayar

Mühendisliği

önceleri yazılım ve dona

nım diye ikiye ayrılmıştır.

Y azılım , ülkemizde önce

leri inşaat mühendislerinin

sonraları ise nümerik ana

lizle uğraşanların elinde,

bir tür programcılık diye

gelişmiştir. Bu kez mikroe

lektronikteki gelişmeler so

nucu giderek daha güçlü

mikroişlemcilerin 196O'lı

yılların transistörieri gibi

donanımın hemen her ye

rinde kullanılıyor olması,

bu kez Elektrik/Elektronik

ve Bilgisayar Mühendisleri

arasındaki sının belirsiz

leştirmeye başlamıştır.

Olay bu kadarla da kal

mamış bu kez Optik'deki

ilerlemeler opto elektronik

bileşenlerin, sonra da salt

ışığın işlenebildiği optroni

ği doğurmuştur. Tüm bu

gelişmeleri değerlendirerek

uzak olmayan bir geleceğe

baktığımızda, Bilgi Toplu

munun günümüzdeki pek

çok değişik Mühendislik

dallarını, bir biçimde yeni

den kümelendirerek, daha

az sayıda uzmanlık dalları

na indirgeyeceği ve genel

de günümüzdeki telekomü

nikasyon,

komponent,

bilgisayar ve yazılım mü

hendisliklerinin yeniden ya

pılanması sonucu, belki de

Bilişim Mühendisliği diye

adlandırabileceğimiz yeni

bir mühendisliği ortaya çı

karacağını bekleyebiliriz.

Bu yeni sektör kendi için

de yeni kavramlar, yeni iş

ilişkileri, yeni uzmanlıklar

çıkaracaktır. Mikroelektro

nik ve optronik teknolojileri,

donanımı

olabildiğince

Standard ve modüler kıla

rak, pek çok işlevin yazılım

ile gerçekleşmesini sağla

yacaktır.

Sanayi Toplumunda birey sel mülkiyet daha ağır ba sar iken, Bilgi Toplumunda paylaşım daha önemli ol maya başlayacaktır. Y a da daha başka bir deyiş ile, Bilgi Toplumunun bireyi çok gelişmiş bir bilgi ağı üzerinden ortak veri taban larına, ortak hizmetlere eri şerek işini, gereksinimleri ni, eğlencesini sürdürebi lecektir. Böylesi bir yaşam biçimini gerçekleştirecek yannın yazılımları, günü müzdeki yazılımlardan çok daha karmaşık olacaktır. Binlerce adam yıllık emek

gücü ile gerçekleştirilebile cek bu yazılımlar, çeşitli disiplinlerdeki insanların, çeşitli coğrafik yörelerde öbekleşerek yapacaktan ortak çalışmalar sonucu or taya çıkacaktır. Bu yazılım ların geliştirilmesi, sınan ması, bakımı, güvenilirliği v.b. başkaca konular bu gün önemsemediğimiz pek çok ayrıntıyı yarın karşımı za dev birer sorun olarak ortaya çıkaracaktır. Bugün genelde salt "ALO" demek için kullandığımız çoğunlu ğu anatog olan ve yazılım ların koştuğu sayısal sant ralların azınlıkta olduğu dünyamızı çevreleyen PTT ağının uyumlu çalışabilme si için ne denli yoğun stan dardizasyon çalışmalarının yapıldığını düşünürsek, ya rının karmaşık bilgi ağını ve buna bağlı çeşitli hiz metlerin ne denli karmaşık standartlar, protokoller v.b. gerektireceğini düşünmek zor olmasa sanınm. öyley se, yazılım isteğini bir mat risin evriğini almak, yazılım begelendirmesini ise bir matrisin evriğini alan algo ritmanın kaynak kodlarının dökümü olarak düşünme meliyiz.

Önce ne istendiği, herhan gi bir tartışmaya ya da ge reksiz yinelemelere ve ay rıntılara inmeden açık seçik bir dil ile tanımlanma lıdır (Formal Description Techniques). Bu istenen yazılım öylesine karmaşık bir yapıda olacaktır ki, so nuçta geliştirilen yazılımın gerçekten istenilene uy gunluğunu sınamak (Con formance Testing) daha başka bir soruna dönüşe cektir. Basit diyebileceği miz bir elektronik ürüne uy gulanması gereken testleri (örneğin IEC 68 serisi) dü şünürsek, örneğin bir met ro ağını çalıştıracak yazılı ma ne tür testler uygulanması gerektiği ken diliğinden anlaşılır sanırım.

Bir bölümümüz kaliteli ya zılım v.b. kavramları an lamsız bulabilir. Konu, ne

istediğimizi, doğru olarak belirlemek ve doğru olarak kodlayarak işlemciye yük lemektir. Ancak bu konu şuna ömeksenebilir. Diye lim ki on beş günlük bir ge ziye çıktınız, önemli anıla nnızı yazacaksınız. Her şeyden önce ilerde tartış maya neden olmayacak bi çimde önemli anının tanımı yapılmalıdır. Daha sonra bu önemli anıların hiç biri atlanmadan kağıda dökül melidir. Dahası bu kağıda dökme işinde en küçük bir anlatım bozukluğu, dil bilgi si ve yazım yanlışı yapıl mamalıdır. Çoğu kişi gezi anı lan nt yazar. Eksik ya zar, yanlış yazar ama bun lar toplumda facialara, eko nomik iflaslara v.b. trajedilere neden olmaz. Özünde aynı olan bu konu, bir metro ağının işletim sis temine uygulandığında ya zılımda gözden kaçan kü çük bir virgül bile büyük bir faciaya, yazılımı veren şir ketin iflasına neden olabi lir. Demek ki sorun özün de, düşüncelerimizin yan lışsız biçimde kağıda değil de, işlemciye aktanlabilme sidir.

Konu böyle iken akla bir dolu soru gelmekte:

Üst düzey tasarımını ya pan kişinin , örneğin kodla ma bilmesine gerek var mı?

Ayrıntılı tasarım yapan ki şi, üst düzey tasarımını ya pan kişi mi olmalı?

Programcı (kodlamayı ya pan kişi) mühendis olmak zorunda mı?

Yazılım Testlerini yapan kişilerin tümü mühendis ol malı mı? Bu kişiler, tasa rım ya da programcılarla aynı mı, yoksa değişik kişi ler mi olmalı?

Yine bir örnekleme yap mak gerekir ise, bir iş mer kezinin yapımını düşüne lim. Nasıl burada iş merkezini yaptıran kişi (mal sahibi), mimar, mü hendis, yüklenici, tesisatçı

v.b. ve en sonunda kullanı cılar gibi değişik nitelikli i n sanlann, değişik ilişkileri söz konusu oluyor ise aca ba sözünü ettiğimiz yazı lımlarda da bu tür ilişkiler mi oluşmalı ya da oluşa cak?

Yukarda gezi anılarının ya zılması örneğinde değindi ğimiz gibi, yazılım sıkı bi çimsel kuralların korun duğu ama, özünde kişinin yarattığı düşüncelerin, kişi nin yaratıcılığının bir ürünü olmaktadır. Düşünce üreti len sanayi ötesi bir toplum da, sanayi toplumundaki gibi sendikalar v.b. emeğin kiralandığı bir yapı mı, yok sa daha başka tür ilişkilerin sağlandığı bir yapı mı olu şacaktır? Dahası düşünce ye vergi, gümrük, telif hak kı uygulayabilir miyiz?

Eğer düşünceye telif hakkı uygulanacaksa bizi bu aşa maya getiren Nevvton, Einstein gibi onca bilim adamının günahı ne idi? Bırakalım bu büyük insan ları bir yana, örneğin gü nümüzde matematik v.b. pek çok bilim ve teknoloji ortamında karşılıklı tartış malar ile sürekli ilerlemeler yapılmakta yeni algoritma lar v.b. geliştirilmektedir. Bu kişilere bir iyelik (mülki yet) ücreti ödenmiyor da, bu kişilerin geliştirdiği bir kavram, bir ticari kuruluşça ürüne (düşünce ürününe) dönüşünce mi telif hakkı doğuyor. Yazılım bir dü şünce ürünü ise ve düşün ceye gem vurulamaz ise o zaman Standard ne olu yor? Bırakalım herkes dile diği gibi yazılım üretsin, ondan sonra da başkaları bu yazılımları uyumlu kıl mak için binbir dereden su mu getirsin?

Daha başka sorular da ak

la gelmekte. Her yıl şirket

ler masasına, iskemlesine

varana değin envanter çı

karırlar,

yatırımlarına

amortisman uygularlar. Şir

ketlerin sermayeleri mal

varlıkları ile ilintili olup, kul

landıkları krediler ya da banka teminat mektupları da ödenmiş sermayelerine bağlıdır. Üretim yapan şir ketler belli teşviklerden ya rarlanarak kimi üretim araç ları gümrüksüz getirirken, kimi araçlar için yüksek vergi ödeme durumunda kalabilirler. İki ayrı şirket düşünelim, biri baskı devre üretiyor olsun, diğeri ise yazılım. Baskı devre üreten şirketin yatırımlarının bü yük bir bölümü donanım olurken, yazılım üreten şir ket yatırımının belki de yal nızca % 20'sini donanıma, % 80'nini ise yazılım üret mek için kullanacağı bir ta kım CASE v.b. yazılımlara yapacaktır. Sonunda her iki şirketin de ürünlerini yurt dışına sattığını düşünelim. Büyük bir olasılıkla yazılım şirketi ürününü PTT ağı üzerinde dışarıya yollaya caktır. İlgili mevzuatın, her iki şirkete de günümüzde olduğu gibi uygulanması sağlıklı sonuç verebilir mi?

Olay bununla da bitmiyor,

örneği mizdeki baskı devre

üreten şirket belli sayıda iş

çiyi, ülkemizdeki iş yasala

rina uygun olarak, çalıştır

mak zorundadır. Oysa

yazılım üreten şirket, dün

yanın çeşitli ülkelerindeki

kişilerin PTT ağından ya

rarlanarak kendisi için ça

lışmasını sağlayabilir. Bu

gün belli zorlukları olan bu

uygulama, giderek yarın

çok kolaylaşacaktır. Sonuç

ta bir yazılım şirketi, bulun

duğu ülkede bir kaç kişi ça

lıştırıyor

gözükürken,

özünde binlerce kişi çalıştı

rıyor olabilecektir. Böyle bir

durumda işçi işveren ilişkisi

ve ilgili iş yasaları ne ol

malıdır?

EMO Yazılım özel Sayıla rının bu soruların en az bir bölümünü yanıtlayacağını ummaktayız.

Saygılarımızla,

Y urdakul CEY HUN

387 E L E K T R İ K 4 t}f\ MÜHENDİSLİĞİ | O5J