TÜRKİYE'DE YAZILIM ENDÜSTRİSİNİN GELECEĞİ

1. GİRİŞ

TÜRKİY E'DE Y AZILIM

ENDÜSTRİSİNİN

GELECEĞİ

D ÜNY ADA bilgisayar sözcüğü nün ilk telaffuz edilişinden bu yana yaklaşık dört on yıl, Tür kiye'ye ilk bilgisayarın girişin den bu yana üç on yıl, bilgisayarla rın herkesin ulaşabildiği araçlar olabilmesinden, yani çok ucuzlayıp mikrolaşmasının üzerinden de bir on yıl geçmiştir. Bilgisayar kullanı mında yazılımın ağırlığının iyice his sedilmeye başlamasından bu yana da iki on yıl geçtiği söylenebilir. Bil gisayar teknolojisi bu on yıllarda baş döndürücü bir gelişme göster miştir. Yüzyılımızın ancak ikinci ya rısında sözü edilmeye başlayan bir araç insanoğlunu yepyeni bir toplu ma, bilişim bilgi toplumuna doğru hızlc götürüyor. Bu gelişmenin mat baanın bulunuşundan ve kol gücü nün makineleşmesinden çok daha büyük etkilerinin yakında toplumsal yaşantıda olanca ağırlığıyla hissedi leceği bir yeni on yıllık döneme giril miştir.

Doç. Dr. Ersin TÖRECİ

Türkiye Bilişim Derneği Başkanı ve Hacettepe Üniversitesi Bilgisayar Yazılımı Ana Bilim Dalı Başkanı

Günümüzde düşünce gücü çok yay gın bir biçimde makineleşmektedir. Bu düşünce gücünün öyle bir maki neleşmesidir ki çok yakında hiçbir sınır tanımayacaktır. Çünkü bilgisa yarların büyük ölçüde ortak kullanı labildiği bir düzeye ulaşılmaktadır. Bilgisayar ağları ile anında erişimle dünyanın her köşesine bilgi aktar mak artık olanaklıdır. Her yere bilgi aktarabilmek, aynı anda dünyanın her yerinde bulunabilmek anlamına gelmektedir. Artık günlük yaşantının geçtiği kendi ortamımızda ya da on dan uzakta olmamız fark etmiyecek tir. Başka bir deyişle dünyanın nere sinde olursak olalım kendi iş ya da ev ortamımızdaki bilgisayara aktarıl mış özgün bilgilerimize ulaşabilmek olanağına sahibiz. Bundan sonra sında bilgisiyarları daha işe yarar ve verimli bir duruma getirme becerisi nin ve bilgiyi oluşturma ile bilgi akı şının sınır tanımaz özelliğinden ya rarlanma hünerinin gösterilmesine sıra gelmiştir. Belki de insanoğlu nun aşmada en çok zorlanacağı, ancak aşıldığında da insanlığa ola ğanüstü boyutlar kazandıracağı bir evreye varılmıştır. "Multimedia" ile ses ve canlı görüntünün insanla iki yönlü iletişimde devreye girmesi uy gulamaların işletimini iyice kolaylaş tırırken bilgisayar kullanımına do ğallığı da getirmektedir.

Bilgisayar teknolojilerinde yaşanan hızlı gelişmeler içinde, kendini his settiren en önemli darboğaz yazılım konusunda yaşanmaktadır. Bilgisa yarların kullanımını sağlayan yazı lımların geliştirilmesi günümüzde bü tün dünyada yep yeni bir endüstri dalının oluşmasına neden olmakta dır. Bu yeni endüstri dalı "yazılım endüstrisi" olarak anılmaktadır. Gü nümüzde bikjisiyar donanımlarında sağlanan büyük teknolojik gelişme ler, bilgisayar donanımlarından ola bildiğince yararlanabilmeyi sağlayan yazılım konusunda aynı hızda sağla namamaktadır. Bunun en önemli ne deni donanım doğrudan fizik ve elektroniğe dayanırken, yazılımın bütünüyle insan düşüncesine dayalı olmasıdır. Başka bir deyişle yazılım geliştirme önemli ölçüde insan dü şüncesinin yaratıcılığıyla ilgilidir. Bu öyle bir yaratıcılıktır ki yardımcı araçları bile olsa, ki bunlarda başka yazılımlardır, insan düşüncesinin ya pılması gerekenleri çözümlemesi, al gılaması, yeni çözüm üretmesi, ta sarlaması ve çevresiyle bütünleş tirerek bir makineye aktarması ile il gilidir. Sonuçta insan düşüncesini makineleştirmek ya da makineyi ya pacağı iş doğrultusunda esnekleştir mek yani yumuşatmak söz konusu dur. Niçin ingilizce "softvvare" dendiğinin bir açıklaması da budur.

Yazılım yoluyla belli bir uygulamada gösterilen hünarin birçok yerde tek rarlanması artık olasıdır. Bilgisayar kullanımının insanoğlunu yeni bir sıçramanın eşiğine getiren gizemli etkisi de buradan kaynaklanmakta dır. Üstelik daha önce sözü edilen iletişim olanakları ile desteklenen bu yüzden de geometrik katlanarak bü yüyen bir etkidir söz konusu olan.

Türkiye'nin bilişim gündeminde şu andaki en önemli konu öteden beri olduğu söylenen potansiyelin yazı lım endüstrisi oluşturacak biçimde yönlendirilmesiyle ilgilidir (5, 6, 7). Bu konunun üstüne gidebilmek son derece önemli bir gelişmeyi ükemiz açısından sağlayabilir. Hatta yazılım konusunda sağlanacak bir başarı kültürel, toplumsal, ekonomik sorun larımızı giderici yönde önemli katkı lar da sağlayabilir. Çünkü söz konu su edilen teknoloji günümüzde dünyada çok değil birkaç yıl önce hayal bile edilemeyecek sosyal ve toplumsal değişiklikleri etkilemekte,

en azından hızlandırmaktadır. Çok yaklaşan önümüzdeki yüzyılda top lumsal düzenler teknobjinin gerektir diği yönde gerçekleşecektir. Bugün den toplumların yasal ve örgütsel açıdan teknolojinin gerisinde kaldığı tartışılmaktadır. Toplum olarak bu oluşumların dışında istesekte kala mayız. Bu yüzden olabildiğince du yarlı davranıp en iyi yararlanmayı sağlayabilmeliyiz.

2. Y AZİLİM ENDÜSTRİSİNİN GÜÇLÜKLERİ

Yazılım geliştirme ile ilgili arayışlar bütün dünyada sürmektedir, özellik le de uygulama yazılımı denen, belli bir işin gereklerini yerine getirmek üzere belli bir kuruluşa özgü olarak ısmarlama denebilecek bir biçimde geliştirilen yazılımların gerçekleştiri minde nelerin nasıl yapılması gerek tiği konusunda üzerinde anlaşmaya varılmış yöntemler henüz tam anla mıyla oluşmamıştır. Bunun yanında amacı sonuçta gereksinim duyulan yazılımların geliştirilmesi olan, kısa ca yazılım endüstrisi olarak adlandı rılan bi. ticari etkinlik alanında da birçok güçlük, belirsizlik, çelişki, kar şı görüşler gözlenmektedir. Son yıl larda özellikle Türkiye'de yazılım en düstrisi ile ilgili tartışmaların odaklaştığı hususlar aşağıda özet lenmektedir.

Türkiye'de Yazılımın Değeri Bilinme mektedir. (7)

Türkiye'de yazılımın ne olduğu daha henüz tam olarak anlaşılmamıştır. Hatta bu yüzden yazılımın değerini

düşüren davranışlar sergilenmekte dir. Donanım firmalarının, donanım satarken yanında, ayrı bir fiyat ver meden bir yan ödül gibi yazılım ver meye kalktıkları ileri sürülmektedir. Pazarlama güçlüklerini yenebilmek, rekabette üstünlük sağlamak için başvurulduğu anlaşılan bu yaklaşı mın Türkiye'de yazılımın değerini düşürdüğü, daha doğrusu değersizli ğini artıran bir faktör olduğu söylen mektedir. Makinamızı kullanmanıza bir yol açacağız, ne lazımsa verece ğiz yaklaşımıyla yazılımı bir yan ar mağan gibi vermeye kalkmak pek çok kere bir aldatmaca da olabil mektedir.

Yazılımın belirsizliği devlet katında daha ileri boyutlara çıkmaktadır. Çünkü yazılımın bir mal mı olduğu, bir servis hizmeti mi olduğu yoksa bir mühendislik ürünü mü olarak gö rülmesi gerektiği belli değildir. Hatta bir lüks mü olduğuna yoksa gerçek bir ihtiyaç maddesi mi olduğuna ka rar verilmemiştir.

Türkiye'de yazılım telif hakları da çö zülmemiş bir sorun olarak ortada durmaktadır. Yazılım telif haklarının korunması için gösterilen çabalar belirsizliği ortadan kaldıracak düze ye gelememiştir. Hatta mevcut duru mu korumanın bilinçli bir biçimde üs tü kapalı olarak istendiği sezilmektedir. Telif haklarının yeterli bir yasal düzenlemeye kavuşturul mamış olması hem yabancı yazılım firmalarının Türkiye'ye gelmesini ön lemekte hem de yerli yazılım evleri nin önünde gelişmeyi önleyici bir en gel olarak durmaktadır. Son

232 388 E L E K T R İ K MÜHENDİSLİĞİ

zamanlarda Türkiye'de geliştirilmiş yazılımların bile yurt içinde pazarlan masını engelleyen bir gelişmeye yol açılmıştır. Y azılım geliştirilirken bile başka yazılımlara gereksinim olduğu düşünülürse telif haklarının korun mamasının gelişmeyi önleyici olum suz bir etki yarattığı görülecektir. Av rupa Topluluğuna üye 12 ülke yakın zamanda yazılım haklarını koruyucu önlemler getiren yasayı oybirliğiyle onaylamışlardır. Kabul edilen yasa nın, koruyucu önlemler olmadığı için üye ülkelerin firmalarına yılda 4, 5 milyar dolara mal olan yazılım kor sanlığını önleyeceği umulmaktadır.

Kolay kopyalanan yazılımların, çok yaygın bir biçimde hiçbir kurala bağlı olmaksızın kopyalanıp elden ele ge çirilmesi değerinin anlaşılmasını olumsuz bir biçimde etkilemektedir. Y azılımlara gerçek değerini vermek bir yana, kendini açıkgöz akıllı sa nan larca "yazılıma bir kuruş bile ve rilmez" kanısı geniş bir çevreye ya yılmaktadır. Fikri yoksulluğun, ortamı boş bulduğunda hoyratlaşan kaba gücü karşısında ince düşünce nin gelişmesi ne yazıktır ki zor ol maktadır.

• Bilişim Hizmetlerinin Karşılanma sında ve Uzman Insangücünün Kul lanılmasındaki Eğilimler (1 , 2, 7)

1989'da Türkiye'de yazılım sektörü nün yıllık 40 milyon dolarlık bir iş hacmi olmuştur. Bunun 26 milyon dolarlık kısmı Türkiye'deki yazılım firmalarınca sağlanmıştır. Bir önceki yıla göre büyüme oranı % 115 ol muştur. Enflasyon ve Türk lirasının dolara karşı değer kaybı gözönüne alındığında bir önceki yıla göre sabit rakamlarla % 42'lik bir büyüme göz lenmektedir. Aynı yıl bilgisayar do nanımındaki iş hacmi on kat daha fazladır. 1989 yı lında dünyadaki yazılım hizmetlerinin ve ürünleri nin toplam cirosu ise yak laşık 75 milyar dolar ol muştur.

Donanım yazılım ayrımı yapılmadan bilgi işlem sektöründe insangücünün payı toplam değerin % 40.6'sı olduğu 1985 yılı OECD kaynaklarında ve rilmektedir. Bunun yanın da donanım harcamalar

% 26.3, yazılım ve hizmetler % 14.5, gereçler ve tüketim malzemesi % 9, 3, genel giderler % 5, iletişim % 4.2 oranında pay almaktadır. Y azılımın giderek daha fazla ağırlık kazan makta olduğuna ayrıca dikkat çekil mektedir. OECD kaynakları toplam sektör içinde yazılım payının 1990'larda % 95'e çıkacağı eğilimini o yıllarda belirtmekteydi. Bugün do nanım firmalarının yazılım gelirleri de hızla büyümektedir. Bunun bir önemli nedenini katmanlarının aldığı pay oluşturmaktadır.

Dünyadaki kullanıcı kuruluşların ör gütlenme biçimleriinde son yıllarda önemli değişiklikler olmaktadır. Aynı OE CD kaynağında Bilişim alanında çalışanların % 73'ünün kullanıcı ku ruluşların personeliyken, % 15'inin donanım üreticilerinde, % 12'sinin yazılımevlerinde çalışmakta olduğu gösterilmiştir. 1985 yılında Fran sa'da yayınlanan başka bir raporda o yıl işe yeni başlayanların % 77'sinin yazılımevleri ve donanım fir malarında yalnızca % 23'ünün kulla nıcı kuruluşlarda istihdam edildiği belirtilmiştir.

Kullanıcı kuruluşların kendi eleman larına yazılım geliştirtme eğilimleri nin, yazılımları dışarıdan temin etme yönünde değiştiği gözlenmektedir. Türkiye'de de son yıllarda bilgisayar kullanımındaki verimi ve etkinliği art tırmak açısından aynı yönde düşün celerin yer etmeye başladığı söyle nebilir. Geçmiş yıllarda yeterli bilgi işlem hizmetini kendi bünyesinde oturtamamış kamu kuruluşlarının geçirdiği deneyim bunda etkili ol muştur.

Bugün Türkiye'de yazılım harcama larının dağılımına ilişkin sağlıklı ra

1989'da Türkiye'de yazılım sektörünün yıllık 40 milyon dolarlık bir iş hacmi olmuştur.

Bunun 26 milyon dolarlık kısmı Türkiye'deki yazılım firmalarınca sağlanmıştır.

kamlar verebilmek çok zordur. Ge nel bilgilere dayanılarak yapılan bir kestirimde yazılım harcamalarının dağılımını % 20 işletim sistemleri ve bağımlı ürünler, % 80 öteki yazılım ürünleri olarak görüyoruz. Son gru bun % 80'i yerli, % 20'si ise yurtdışı yazılımlara karşılık gel mektedir. Ancak bunla rın ne kada rının paket,

n e kadarının ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^

kullanıcı

ku

— — mmmmm

——

ruluşa özgü uygulama yazılımına

karşı geldiği bilinmemektedir.

Bugün Türkiye'deki yazılım pazarı bir buzdağına benzetilmektedir. Mevcut belirgin olan pazarın suyun üstünde, fakat henüz yaratılmamış olan asıl önemli pazarın suyun altın da olduğu sanılmaktadır. Y ine bazı konularda hayret edilecek kadar faz la ürünün ortaya çıktığı, buna karşılık bazı konulara da hiç ilgi duyulmadığı söy lenmektedir.

• Y azılımı Kim Üretir Tar tışmaları ve Üniversite ö z e l Sektör ilişkileri ve İş birliğini Zorlaştıran Etmen

Bütün dünyada olduğu gibi Türkiye'de de yazılım ge reksinimlerinin karşılanma sı için yazılımevleri özellik te son on yıl içinde •tkinliklerini artırmışlardır.

Hızla gelişen ve değişen bilgisayar teknolojisinin verimli kullanımında kullanıcı kuruluşların aynı hızda tep ki gösterebilmeleri artık mümkün ol mamaktadır. Ayrıca teknolojide in san bilgisayar iletişim olanaklarının büyük ölçüde artması ile bilgisayar kullanımında on yıl önceye göre önemli sayılması gereken biçimsel değişiklikler içine girilmiştir. Açık sis temlerden söz edilmesi hazır bir sis temin paket program olarak düzen lenerek çeşitli ortamlarda yaygın kullanımını giderek daha da kolay laştırmaktadır. Ancak yazılım geliş tirmekteki uzmanlık düzeyini de belli ölçüde zorlaştırmaktadır.

Y azılımevleri teknolojik yeniliklere daha açık olan, gelişmeleri daha ya kından izleyebilen, yeterli insangü cünü biraraya toplayabilen ve koru yabilen bu yüzden daha güvenilebilir, daha verimli ve belki de maliyeti ve gelişmeleri daha ko

ması konusunda da tartışma yapıla bilir. Böyle bir durumda en büyük yanlışın bir paket programı alıp bü yük ölçüde uyarlamak olacağı da söylenebilir.

Paket programların tersine uygula ma yazılımlarının çoğunun özgün bir yazılım olma zorunluğu vardır. Çün kü her türlü uygulamada bütün para metrelerin önceden eksiksiz öngörü lebileceği çok iyimser bir yaklaşım olur. Ayrıca bazen dünyanın başka bir yerinde çok sıkı çalışılıp çok gü venilir en iyi çözümler bulunmuş bile olsa ve bunları almak olanağımız da bulunsa konunun özü kavranmazsa, işin gereği yapılmazsa, eski alışkan lıklarımızı sürdürmeye kalkarsak bu çözümleri kolay kolay uygulamaya bile sokamayız. Çünkü böyle bir de ğişiklik çokça yeni bir yaşam biçimi edinme anlamına gelir. Bir anda çağ atlayıvermeye ne insanlar ne de ör gütler hazırdır. Y eterli hazırlığı gere ği gibi yapmadan ko layca çağ atlamak bilgisiyar teknolojisiyle bile olsa o kadar kolay olmayacaktır. Çünkü bu gelişmiş bir kafa ya pısı ister.

11\

r

ıı

1ı

"t

layca kullanıcısına yansıtan, bakıma daha elverişli yazılımlar geliştirebil mektedir.

Bir işe uygun hazır bir paket prog ram bulunduğunda kullanımı bir t a kım avantajlar sağlar. Herşeyden önce paket program birçok yerde kullanıldığından daha çok denenmiş olacaktır, özel program geliştirme den farklı olarak bir şirket güvencesi taşıyacaktır. Birçok kullanıcının hiz metinde kullanıldığı için hep daha iyi bir duruma getirilmek için geliştirile cek, üzerinde sürekli çalışılacaktır. Bu gelişmeler doğal olarak bütün kullanıcılara yantısıtılacaktır. Ayrıca evrensel düzeyde denenmiş kabul görmüş yöntemleri kuruluşlara taşı yacaktır. Hatta denebilir ki bir pake tin içindeki dünya görüşü kullanıldığı ortama yansırsa asıl yararı o zaman görülecektir, bir ilerlemeye yol aça caktır. Böyle bir paketin kendi özel koşullarımıza uyarlanıp uyarlanma

Şimdiye kadar Türki ye'de yazılım geliştir ^ me etkinliklerinin bir . . *, kısmı üniversiteler t a » , : , , : ; , rafından gösterilmiştir. Genellikle paket olma yan çok büyük uygulama yazılımları dır bunlar. Y ıllardır üniversitenin özel teşebbüs ile haksız bir rekabet içinde olduğu söylenmektedir. Üni versiteler hem içinde bulundukları koşulları ileri sürmekte hem de ya rattığı potansiyel ile yazılım üreticisi kuruluşların yeni imkanlar kazandı ğını, devleti kendilerinin uyandırma ya çalıştıklarını ileri sürmektedirler.

Dünyanın her yerinde üniversitelerin hizmet de ürettikleri, yazılım da ge liştirdikleri, bunu yalnızca Türkiye'ye özgü olmadığı belirtilmektedir. Üni versitenin elinde ileri teknoloji ürünü araç gereç ve uzman insangücü po tansiyeli varsa, bunun kullanılacağı, hizmetin üretileceği ve gerekli yazılı mın geliştirileceği ifade edilmektedir. Aslında bu tür bir tartışmaya Türki ye'de hiç gerek olmadığını, şu anda büyük bir gereksinim olduğunu söy leyenler de vardır. Eğer yazılım ge

reksinimi gerçekten büyükse bugün için önemli olan bunu en iyi bir bi çimde gidermektir.

Günümüzde üniversite sanayi işbirli ği yalnızca yazılım konusunda değil bütün alanlarda gerekli bir ilişki ola rak görülmekte, bunun gerçekleşme si bir özlem olarak ileri sürülmekte dir. Hatta bu işbirliğini kurumlaşmış bir altyapısının kamu yönetimini de içererek oluşturulması istenmekte dir. Ancak bugün Türkiye'de bu iste ğin gerçekleşmesini önleyen yasal engeller olduğu, maliyetinin 3 4 katı oranlara çıktığı, teşvik bir yana ce zalandırma getirdiği, ülkemizde ye terli bir AR GE formasyonu sağla maktan uzak olduğu bilinmektedir.

• Y azılım Geliştirmenin Kendi Do ğasından İleri Gelen Güçlükler

Y azılım sanayide anlaşıldığı anlam da bir üretim etkinliği değildir. Çok çeşitli katmanlarda yazılımlardan söz edilebilir. Her katmandaki hele dış katman olan uygulama yazılımla rını eksiksiz bir biçimde tanımlayabi lecek bir sınıflandırma yapmak çok güçtür. Bunun bir kanıtı olarak bir kaç yüz dolarlık bir yazılım ile birkaç milyon dolarlık bir yazılımın sık sık aynı kefedeymişcesine söz konusu edilmelerini gösterebiliriz.

Proje olarak ele alınabilecek boyut larda bir uygulama yazılımı genellik le 3 4 yıllık bir gerçekleştirim zamanı gerektirir. Böyle bir projenin zaman planına uygun bir tempoda, istenilen koşullara uygun, kuruluşun işlevsel gereksinimi doğru algılanarak, doğru saptanarak, sonradan öyle deme miştiklere düşmeden, iyi belgeleye rek yapılması kolay üstesinden geli nebilen bir olay değildir. Dünyanın her yerinde bu tür zorluklar söz ko nusudur. Zorlukların üstesinden ge lebilmek için hem akademik olarak hem de araştırma geliştirme olarak çok büyük bir emek bir yandan da denerek harcanmaktadır.

Bilgisayar kullanımının en önemli öğesi olan Y azılım sanıldığının tersi ne üretilmez geliştirilir. Bir uygulama alanında bilgisiyar kullanımının ba şarılı olabilmesinin birinci koşuluda yeterli bir yazılıma sahip olunması dır. Y azılım fiziksel değil mantıksal bir olgudur. Donanım gibi klasik an lamda fabrika ortamında üretilmez, yazılım geliştirilir. Teknisyenlik değil

O O ü 388 E L E K T R İ K 2 3 4 MÜHENDİSLİĞİ

sadığı kafa jimnastiğini yaşaması söz konusu olamaz. Yazılımcı dü şünsel yaratıcılığını uygulamaya dö nüştürüp deneyebileceği bir iş yap maktadır. Bu açıdan da yapılan için cazibesi çok yüksektir. Uygulamala rın çeşitliliği karşısında şimdiden ya zılım mühendisliğinin uğraş alanı en geniş bir bilim dalı olduğu söylenebi lir. Avrupa Topluluğu bilişim teknolo jilerinde araştırma ve geliştirme ça lışmaları için başlattığı stratejik programda desteklenen çalışmaların dizini yalnızca 266 sayfa tutmaktadır (8).

Yazılım sektörünün yukarıda özet lenmeye çalışılan güçlükleri yanında Türkiye'de böyle bir endüstrinin nasıl teşvik edileceğinin bilinmemesi so runıarın daha da büyümesine yol aç maktadır (1, 7).

3 Y AZILIM ENDÜSTRİSİNİN TÜRKİY E'DE GELİŞTİRİLMESİ İÇİN BUGÜNE KADAR Y APILAN ÇALIŞMALAR

bir mühendislik çabasıdır. Yazılım es kimez, yazılımın bozulması söz konu su değildir, tersine kulanıldıkça güve nirliği artar. Ancak belli bir yazılımın gün gelir değeri hiç kalmayabilir. Do nanım yedek parçaları ile onarılabilir. Yazılımın yedek parçası yoktur, bu nedenle de bakımı çok zor, karmaşık ve pahalı bir iştir. Kendi doğasında da bir takım belirsizlikleri olan yazı lımların özellikle de uygulama yazı lımlarının geliştirilmesinde en çok ya kınılan yanlar şunlardır:

. Bir yazılımın tamamlanması niçin bu kadar uzun süre almaktadır?

. Niçin maliyet çok yüksek olmakta dır?

. Yazılımın yanlışları kullanıcıya tes lim edilmeden önce niçin iyice gideri lememektedir?

. Yazılım geliştirilirken hangi noktada olunduğu niçin açıkça söyleneme mektedir?

Ana amaç kaliteli yazılımların ortaya çıkmasını sağlamaktır. Yazılım ürün lerinin kalitesini yükseltmek üzere ne yapılabileceği konusunda şimdiye ka dar çok yoğun çalışmalar yapılmıştır

ve günümüzde de bu çalışmalar arta rak sürdürülmektedir. Bu çalışmaların bir kısmı kaliteyi arttırıcı etkenler üze rinde yoğunlaşırken, bir kısmı da doğrudan amacın nasıl karşılanaca ğına ilişkin yöntemleri bulmak ve ge liştirmekle ilgilidir. Ancak konunun ge niş kapsamı nedeniyle yöntem önerileri yeni programlama dilleri ta nımlamaya kadar yaygınlık göster mektedir (3).

Program kodlamanın yazılım dizgesi geliştirme içindeki yükünün % 10 ora nında olduğu kanısının yaygın olarak paylaşıldığı düşünülürse bu durum yadırgatıcıdır. Ancak konunun zorlu ğunu ve işin içinden ı^üç çıkılmasının boyutlarını göstermesi açısından il ginçtir. Özet olarak yazılım ürününde kalitenin kolay sağlanamadığı söyle nebilr. Hatta kabul edilebilir bir yazı lım ürününün bile gerçekleştirilmesi nin kolay olmadığı söylenebilir.

Yazılım mühendisliği özellikle yazılım geliştirme konusuyla doğrudan ilgili bir bilim dalı olarak hızlı bir gelişme göstermektedir (4). Yazılım mühen disliğinin yakın geleceğin en ilginç mesleği olacağını söylemek müm kündür. Çünkü başka hiçbir meslek mensubunun bir yazılımcının, yazılıçı geliştirme çabası içinde her gün ya

Türkiye'de son üç yıl içinde yazılım endüstrisinin oluşturulması, geliştiril mesi ve uluslararası rekabet gü cüne sahip kılınmasını amaçlayan çalışmalar yapılmaktadı r. Bugüne kadar devlet , ^ _ _ ^ ^ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ katında yapı *•—"—~ lan ve birbirini izleyen çalışmaları üç genel gruba ayırabilirz:

i. Vakıf kurma teşebbüsü ii. DPT 6. beş yıllık kalkınma planı hazırlıkları içinde Bilgi Teknolojisinin Yerleştirilmesi özel ihtisas komisyo nu çalışmaları iii. DPT Yazılım Endüstrisini Geliştir me Daimi özel ihtisas Komisyonu çalışmaları

Bu çalışmalar dışında genelde der neklerin çatısı altında sürdürülen ve daha çok yazılım geliştiren kuruluş ların etkilediği, yazılım konusunda bilinçlendirmeyi arttırıcı çalışmalar da söz konusudur.

I Vakıf Kurma Teşebbüsü

1988'in yazında DPT, üniversite, özel ve kamu kesimi temsilcilerinin katılımıyla yapılan "Yazılım Sektörü nün Geliştirilmesi" konulu beyin fırtı nası nitelikli bir günlük oturumda ön ce o güne kadarki yazılım geliştirme etkinliklerinin amacı saptanmıştır. Sonra yazılım endüstrisinin oluşma sını olumsuz etkileyen etmenler ve yazılım geliştirme etkinliklerinin gele cekteki amacının ne olması gerektiği belirlenmiştir. Daha sonra olumsuz etkisi olduğu belirlenen etmenlerden en önemli olduğu saptanan üçünün çözümü için eylem planları hazırla yacak çalışma grupları oluşturulmuş tur. Bu çalışma gruplarının hızla ha zırladığı öneriler görüşülmüştür. Bu görüşmeler sonunda amacın sağlan ması için en uygun seçeneğin bir vakfın kurulması olduğu ağırlık kazanmış ve DPT işbirliğinde ilgili devlet ba kanlığınca vakfın kurulma çalışmalarının hemen baş latılması öngörülmüştür.

Vakıf için hemen bir tüzük taslağı hazırlanmış ve sek tördeki bütün kuruluşlardan destek istenmiştir. Ancak Bilgi Teknolojileri Geliştir me Vakfı olarak adlandırı lan vakfın hazırlanan tüzü ğünde kendisinin doğrudan yazılım üretme amacı taşı ması tepki çektiğinden vak fın kurulması gerçekleşe memiştir.

Yazılım gereksinimlerini planlama ve tanımlama yetersizliği nin giderilmesi için düşünülen öneri lerde,

. yazılım mühendisliği alanında nite likli insangücü yetiştirilmesi,

. gereksinim sahibi kuruluş uygun ni telikte insangücüne sahip olmadığın da müşavir kurum ve kuruluşlardan yararlanması,

. yazılım mühendisliği alanında me todoloji ve teknolojinin ülkeye temini üzerinde durulmuştur.

.AR GE formasyonunu ve desteği eksikliğinin giderilmesi için düşünü len öneriler özet olarak bu tür bir et kinlik güdecek kurum, kuruluş ya da firmaların vergi indirimi, gümrük mu afiyeti, amortisman gibi konularda teşvik ve destek görmelerinin sağ

lanmasına yönelik tedbirler öngörül müştür. // • DPT 6. Beş Yıllık Kalkınma Pla nı Hazırlıkları (1,2) 6. Beş yııllık kalkınma planı hazırlık ları kapsamında Başbakanlık genel gesiyle oluşturulan Bilgi Teknolojisi nin Yerleştirilmesi özel ihtisas Komisyonu konuyu dört alt komis yonda ele almıştır: i. Bilgi Teknolojisi ve Eğitim ii. Donanım üretim ve Endüstrisi iii. Yazılım Üretim Endüstrisi iv. Bilgi Teknolojisinin Kullanımı

Her alt komisyonun hazırladığı ra porlar daha sonra üst komisyonda topluca değerlendirilmiştir. Yazılım Üretim Endüstrisi alt komis yonunun raporu yazılım konusunda yapılması gerekenleri ileriye dönük olarak üç dönemde incelemiştir. Ra por kısa dönem (5 yıllık), orta dö nem (10 yıllık) ve uzun dönem (25 yıllık) amaçlar öngörmüş ve amaçla rın sağlanması için yapılması gere kenleri sıralamıştır. Söz konusu rapor ayrıca yazılım üretim sektörünün başlıca özellikleri ve Türkiye'deki durumunu da özet olarak aşağıdaki gibi aktarmaktadır: . Yazılım üretimi bilgisayar donanım üretiminden bağımsız bir endüstri dalı olarak gelişmektedir.

. Bir yazılımevinin sürekliliğini koru ması mali güç gerektirir.

. Yazılım üretimi başarısızlık olasılı ğı yüksek, riskli fakat kritik önemde bir iş koludur.

. Yazılım üretimi Türkiye için verimli bir iş kolu olabilir.

. Türkiye'nin yazılım üretim endüstri sini geliştirmede eksiklikleri vardır.

Bu rapor ulusal yazılım endüstrisini geliştirmede gözetilmesi gereken il kelere de yer vermiştir. Yazılım üre tim endüstrisinin gelişmesi içn Türki ye'nin sahip olduğu araçların insangücü, yazılımevleri, yazılım ge liştirme sistemleri, standartlar, teknik bilimsel terimler ve belgele me olarak incelemesi yapıl mıştır.

Rapor önlem ve önerileri DPTyi, yürütme organını, yasama organını, öğrenim kurumlarını, kullanıcı kuru luşları ilgilendirenler olarak ayrı ayrı incelemiştir. Ayrıca bilgisryar pazarlayan firma ları, bilişimcileri ve dernek leri ilgilendiren öneriler de yapılmıştır.

10 DPT Yazılım Endüstri sini Geliştim» Daimi özel İhtisas Komisyonu

1989 yılında kurulan bu ko !. misyonunun zaman zaman genişletilerek yapılan top lantıları sonunda aşağıdaki dört ko nuda araştırma yapılmasına karar verilmiştir:

i. Türkiye'de yazılım üretimi ve ilgili insangücü mevcudu envanteri ve potansiyelinin belirlenmesi ii. İhaleye çıkacak kuruluşların yazı lım teknik şartnamelerinin hazırlan ması ile ilgili yazılım dokümantas yon, bakım ve eğitim standartlarının belirlenmesi iii. Kuruluşların yazılım talebinin sap tanması ve bu talebin gerçek ihtiyaç lar doğrultusunda nasıl aktarılabile ceğinin araştırılması iv. Uluslararası yazılım sektörünün incelenmesi Türkiye yazılım sektörü nün bu alandaki yerinin ne olabilece ği ve nasıl desteklenebileceğinin araştırılması

Eğer Türkiye'de bir yazılım endüstrisinden söz edilecekse birinci derecede önemli olan Türkiye'de geliştirilmiş yazlımlardır. Bütün dünyada yazılım geliştirme bu işi yapacak insanların sayısına değil niteliğine daha çok bağımlıdır.

Her araştırma için amaç, kapsam ve elde edilmek istenen ürün tanımlan mıştır. Bu araştırmalar TÜBiTAK'ın koordinatörlüğünde gerçekleştiril mek üzeredir.

4. SONUÇ

Türkiye'de ulusal bir yazılım endüst risi oluşturulması gereği son yıllarda giderek daha çok dile getirilen bir görüş olarak ortaya çıkmıştır. Çünkü dünyadaki teknolojik gelişmeler ya kın bir gelecekte ve daha ileriki yıl larda yazılımın artan bir oranda önem kazanacağını ortaya çıkart mıştır. Bu öngörü, hemen herkesin düşüncesinde son derece baskın bir öncelik taşımakta ve ileriye doğru yapılan planlarda en önemli gelişme öğesi olarak ele alınmaktadır. Ancak bu çok güçlü sezginin ötesinde yazı lım geliştirme konusunda işin özüyle ilgili belirsizlikler ve güçlükler büyük ölçüde dikkatlerden kaçmaktadır. Bunun belki de içinde bulunulan du rum ve düzeyin zaten doğası gereği olduğu söylenebilir. Önümüzdeki yıl lardaki gelişmeler ulaşılmak istenen amaçların sağlanmasında asıl geçil mesi gereken aşamalara doğru ken diliğinden zorlayıcı bir baskı yapa caktır. Bugün için önemli olan gelişmelere ivme kazandırabilecek katkıların gösterilebilmesidir.

Y azılımın Türkiye'de bir endüstri ha line gelebilmesi, endüstri niteliğini kazanabilmesi ve bu niteliğini sürdü rebilmesi için gerekli koşulların, aşıl ması gereken sorunların, yerine ge tirilmesi gerekli yasal ve mesleki hususların iyice irdelenebilmesi ge rekmektedir. Bugün yazılım geliştir mede Türkiye'ye özgü güçlükler ya

zılım endüstrisinin gelişmesini en gelleyici etkiler yaratmaktadır. Her alanda gerekli bütün düzenlemelerin sektörel tabanda ilgili her kesimin görüş ve önerileriyle yapılması yazı lım endüstrisinin Türkiye'de kısa dö nemde hızla oluşup gelişebilmesi için zorunludur.

Eğer Türkiye'de bir yazılım endüstri sinden söz edilecekse birinci dere cede önemli olan Türkiye'de gelişti rilmiş yazlımlardır. Bütün dünyada yazılım geliştirme bu işi yapacak in sanların sayısına değil niteliğine da ha çok bağımlıdır. Özellikle uygula ma yazılımlarının geliştirilmesinde eğer dünyada da bir darboğaz yaşa nıyorsa bu bilgisayar çevresinde çal şanların azlığından değil ancak her kesin yazılım geliştirememesinden, geliştirilen yazılımların büyük oranda işe istendiği kadar yaramamasından ileri gelmektedr. Henüz dünyada kul lanıcısını memnun bırakan uygula ma yazılımlarının çeşitlilik olarak mevcut gereksinimi karşılayabilecek sayılarda geliştirilemediği söylenebi lir.

Bugün sık sık Türkiye'de yazılımın önemi anlaşılmış, bir yazılım bilinci gelişmiştir denmektedir. Ancak bu sözlerin ortaya çıkardığı tek gerçek yalnızca bilgisayarın, yazılım olma dan kullanılamayacağının anlaşılmış olmasıdır. Y oksa Türkiye'de yazılım geliştirme konusunda anlamlı sayıla bilecek bir bilinçlenmenin henüz oluşmadığı söylenebilir. Çünkü Tür kiye'de şimdilik anlaşılmış olan tek şey yazılımın ne olduğundan çok, yazılım endüstrisinin parlak bir gele ceği olduğunun anlaşılmış olması dır.

Ülkemiz açısından şu anda önemli olan Türkiye'de gelişıirilmiş yazılım ların envanterinin yapılmasıdır. Bu sırada güdülecek amaç, Türkiye'de geliştirilmiş yazılımların başarılı ör neklerinin belirlenmesi olmalıdır. Çünkü eğer Türkiye'de yazılım en düstrisinin geliştirilmesi isteniyorsa öncelikle yapılması gereken iyi sayı labilecek yerli yazılım örneklerinin başka gereksinim yerlerinde de kul lanımının yaygınlaştırılmasıdır. Ayrı ca dünyada yaygın kabul görmüş ve etkinliği sınanmış bazı yazılım ör neklerinin Türkiye'de uygulama orta mı bulabilmesi de bilgisayar kullanı mının verimliliğini artıracaktır.

Günümüzde tüm dünyada hissedi len hatta her alanda yaşanmaya başlanan globalleşme süreci içinde yazılım endüstrisi gibi özellikle sek törler arası etkileşim niteliği ve etki leme gücü yüksek olan bir endüstri nin dünyadan izole olarak, yalnızca Türkiye'nin sınırları ve kalıpları için de kalarak irdelenmesi gerçekçi ol mayacaktır. Özelliği olan bir endüstri dalının duyarlı bir biçimde ele alınıp ülkemizde oluşturulması, korunması ve geliştirilmesi gerektiği günümüz de iyice anlaşılmıştır, önümüzdeki günlerde gereğinin yapılabilmesi, toplumsal devingenliğimizin ve yete neğimizin bir ölçüsü olacaktır. Bu gün bir geçiş dönemi yaşanmakta dır. Sürekliliği ve bir pazarı olan yazılım endüstrisinin endüstri olma koşularını taşıyarak ülke kalkınma sında ve çağdaşlaşmada bir an ön ce yerini almasını diliyoruz.

KAY NAKLAR:

1. Koksal, A. (çevirmen editör), Y azı lım: Doğmakta Olan Bir Endüstri, OPT Sosyal Planlama Dairesi Baş kanlığı, Ankara, 1990. (OECD'nin ICCP grubunca Aralık 1985te Pa ris'te yayınlanan 9 numaralı yapıtı nın tam metin Türkçe çevirisi)

2. Koksal, A., Töreci, E., Şengür, V., Y azılım Üretim Endüstrisi Alt Komis yon Raporu, DPT Bilgi Teknolojisi nin Y erleştirilmesi özel İhtisas Ko misyonu, Ankara, 1989

3. Meyer, B., Object Oriented Softvva re Contructton, Prentice Hall Inter national, 1988.

4. Pressman, R.S., Softvvare Enginee ring A Practitioner"s Approach, Mc. Graw Hill, 1987.

5. Töreci, E., Bilgi Y ılında Y azılım En düstrisinin Önemi, Bilişim'90 (27 Ey lül 1990 günlü Güneş Gazetesinin Özel Eki), İstanbul, 1990.

6. Töreci, E., Bilimsel Teknolojik Araş tırmalar ve Bilişim, Computervvorld Monitör, Sayı: 80, Ankara, 1991.

7. Töred, E. (edrtör), Y irmibirinci Y üz yılın Eşiğinde Türkiye'de Y azılım Endüstrisi, TBD Y ayınlan, Ankara, 1991.

8.

, ESPRIT European Strate

gic Programme tor Research and

Devetopment in Information Tech

nology, lndex: Projece, Exploratory

Actions and VVorking Groups, 1990.

388 E L E K T R İ K O O 7 MÜHENDİSLİĞİ ZO t