ODA TARİHİNDEN

BEY İN ÇEKİMİ Y A DA BEY İN GÖÇÜ

Ocak 1973 yılında Elektrik Mühendisliği Dergisi'nde Ersin TULUNAY tarafından kaleme alınan bu İnceleme, o yıllarda da gündemde olan bir konu üzerinde duruyor: Beyin göçü.

Ersin 1. GİRİŞ

TULUNAY

B EY İN GÖÇÜ şu sıralarda gene günlük tartışmalar arasında. Ga zetelerde, dergilerde haberler, yorumlar karikatürler. "Beyin Göçü ve Türkiye", "Türkiye'de ve dün yada beyin göçü", "126 bin beynimiz yurt dışında" "Mühendis ve mimarların % 72'si yurt dışına gitmek istiyor". Bun lar şöylece göze çarpan başlıklar. Sonra bir karikatür. Mideye inmiş ve oradan uçuşa hazırlanan beyinler. Sonra gene bir başlık "Beyin çekimi mi, çekilmiş beyin mi?" Bu başlıkla çekim terimi ortaya atılıyor. Beyin göçü yerine Beyin çekimi terimini kullanmak çok daha sağlıklı. Göç sözcüğü konuyu tam olarak tanımlayamıyor. Bu sözcük bir hareket belirtmekte fakat bu hareketin zorlayıcı koşullarına toplanması gere ken dikkati dağıtmaktadır. Çekim söz cüğü olaydaki zorlayıcı, yöneltici öğeleri daha iyi belirliyor. Ayrıca türetilmeğe el verişli bir kök. Beyin çekmek, beyin çe kimi, çekilmiş beyinler diye aklımıza gelenleri söyleyebiliyoruz. Konu ile ilgili "Brain Drain" terimi kullanılıyor ingiliz cede. "Drain" göç diye çevrilemez. "Mi gration" göçün karşılığı. Bu karşılaştır mayı ingilizceyi tam çevirmeğe mecbur olduğumuz için asla yapmıyorum. Amacım, yazına geçmiş bir terime kar şılık ararken terimi bizden önce kulla nananların nasıl düşündüğünü araştır mak.

2. KONUNUN ÖNEMİ

Beyin çekimi konusu gerçekten de çok önemli. Şöylece derlenmiş bir kaç örnek vereyim. Bir amerikalı profesörün tah minlerine göre (I) Amerika Birleşik De vletleri'ne çekilen yabancı doktorlardan edilen kâr Amerika'nın diğer ülkelere yaptığı toplam yardıma eşittir. Her yıl Amerika'ya çekilen 1200 doktoru yetiş tirmek için Amerika'nın 12 tane yeni Tıp Fakültesi kurması gerekiyor. 1964 1965 yıllarında Amerikan hastahanelerinde çalışan 41000 doktorun 11000'i dışar

gelişmiş ülkelerden çekilmiş. 1949 1961 yılları arasına, çoğu geri kalmış ülkelerden olmak üzere Amerika'ya 43000 bilim adamı çekilmiş. Eski kolo nilerine yardım etmekle öğünen Fran sa'nın eski kolonisi Togo'dan gelen doktor ve profesörlerin sayısı Fran sa'nın yardım olarak Togo'ya yolladı klarından daha fazla. Amerika'da eğitim görüp Amerika'da yerleşen iranlı dok torlardan yalnızca New York'da oturan ların sayısı İran'daki tüm doktorlardan daha fazla.

3. NASIL TANIMLANIY OR

Genellikle yüksek öğretim görmüş kişi lerin kendi ülkelerini bırakarak başka ülkelere gitmeleriyle doğan büyük ha rekete beyin çekimi denmektedir. Ancak bu tanım konunun temelinde yatan gerçeği saklar gibi görünüyor. Bu çekim öyle rasgele iki ülke arasında ol muyor. Geri kalmış ülkelerden, gelişmiş ülkelere çekiliyor beyinler.

Çekilen beyinlerin yüksek öğretimi kendi ülkelerinde görmüş olmaları şart değil. Bazıları yüksek öğretimi dışarıda görmekte ve gördüğü ülkede kalmakta dır.

4. KONUNUN TÜRKİY E BAKIMINDAN ÖNEMİ

Türkiye'nin beyin çekiminden etkilen memiş olması elbette düşünülemez. Amerika'nın derlediği bilgilere göre 1962 1966 arasında Türkiye'den 500'ün üstünde bilim adamı, mühendis ve doktor Amerika'ya akmıştır. Sorunun öneminin gün geçtikçe arttığını anla mak için sadece 1967 yılında bir yıllık sayının 200 civarında olduğunu görmek yeter mi. Yani 1962 1966 arasındaki 5 yıl için 500 kadar olan sayı, işler 1967'deki gibi giderse 1967'den sonraki beş yıllık dönemde iki katına çıkarak 1000'e varacak.

Bir kaç yıl önce London Times'da çıkan bir haberde Türkiye'nin bir birincilik al

3 8 6 390 E L E K T R İ K MÜHENDİSLİĞİ

dığı bildiriliyordu. O yıl Amerika'ya en çok eleman kaptıran ülke Türkiye idi. ingiltere'de bu yarışta ikinci olmuştur. Fakat ingiltere'nin durumu özel. Onla rın beslendiği eski sömürgeleri var. Örneğin 1958'den 1963'e kadar 19000 eleman ingiltere'yi terk etmiş fakat buna karşılık 15000 kişi de in giltere tarafından çekilmiştir. Buların çoğu ingiltere'nin eski sömürgelerin den geliyor. Türkiye ise sadece kay bediyor. Önce de değindiğim gibi Türkiye'den beyin çekimi son yıllarda hızla artmaktadır. Bu nokta çok önemli.

5. NEDEN GİDİY ORLAR VEY A ORADA KALIY ORLAR?

Bu konuda pek çok sebep öne sürü lüyor. Akla yakın olan ve genellikle üzerinde birleşilen nokta eleman ka çıran ülkedeki ekonomik, sosyal ve politik durumun önemli etken olduğu dur. Bazı kişiler ise eleman çeken ül kedeki koşullara da büyük ağırlık ver mekte ve bu durumu itme, çekme (Pusk Pull) mekanizması ile açıkla maktadırlar. Bu düşünceye göre ele manları dışarıya çeken faktörler ya bancı ülkedeki koşullarla ilgilidir. İtici faktörler ise kendi ülkelerindeki koşu lların bir sonucudur.

rilmiştir. Bunlar arasında beyin çekimi temelde ve önemli ayrılıklar gösteren bir harekettir. O halde diğer hareketler için önerilip kullanılmış olan itme çekme modelini burada da aynen ku llanmak yani itme ve çekmeyi faktör olarak aynı önemde kabul etmek ve bu yolda yorumlar yapmak insanı aldatıcı sonuçlara götürebilir. Bunların en alda tıcısı da çekici faktöre bakarak eleman çeken ülkedeki bazı şartların değiştiril mesiyle ilgili önerilerde bulunmaktır.

itici ve Çekici faktörlere ek olarak bir de Tutucu faktör önerilmiştir. Tutucu faktör "neden orada kalıyorlar?" sorusuna cevap verecektir. Doktor Turhan Oğuz kan çalışmasında (4) çekici, itici ve tu tucu faktörleri göz önüne almıştır. Bu çalışmayla ilgili düşüncelerimi daha önce belirtmiştim (5). Burada çekici, itici ve tutucu faktörlerle ilgili tabloya deği niyorum.

tördür. Daha açıkçası elemanları çe kilen ülkedeki durum çok önemlidir. Örneğin beyinleri çeken ülkenin ko şulları sabit kalsa bile elemanlarını kaptıran ülkenin koşullarını değiştire rek beyin çekimi azaltılabilir ya da ön lenebilir.

Tabloda açıkça görülmediği halde as lında var olan bir başka nokta çekilmiş beyinleri dışarıya çeken en önemli faktörün para olduğudur. Bu noktaya Dr. Oğuzkan da değiniyor ve şöyle diyor: "Makulleştirme mekanizması nın ekonomik faktörü daha da öne çıkmaktan alıkoymuş olması muhte meldir. Ancak bu konuda kesin bir hüküm verebilmemiz imkânsızdır". Aslında para faktörünün en başta ol duğu açıktır. Ancak göç edenler göç sebebi olarak parayı söylemekten çe kinirler. Bir Hintli yazar olan Dande kar'ın (6,5) dediği gibi ekonomik ko

TABLO 2

Faktör

Çekici faktör olarak yaygınlık

Mesleki Ekonomik Sosyal kültürel

% 62,7 8,7 9,3

İtici faktör olarak yaygınlık

% 46,7 13,3 8,0

Tutucu faktör olarak yaygınlık

%52,0 12,7 12,0

Bu yaklaşım göçlerle ilgili yazında (2) Siyasi

2,0

sık sık görülür. Ancak beyin çekimini diğer göçler arasında ele almamak

Şahsi ve ailevi

1,3

11,3

12,7

gerekir. Göçler kendi aralarında bile

sınıflara ayrılmaktadır. Örneğin göç analizlerinde kullanılan en tanınmış modeli (2, p. 49) öneren H.P. Fair child'ın (3) sınıflaması birinci tabloda gösterilmiştir.

Bu tablo doktoralı göçmenlerle ilgilidir. Doktoralı göçmenler beyin çekiminin ancak küçük bir bölümünü meydana getirmektedir. Fakat gene de bu soru nun ilginç bir göstergesidir. Bu tablo

şulu hareket sayarlar. Daima, ekonomik olmayan, daha ulvî sebe pler bulmağa çalışırlar. Demek ki göç edenler Türkiye'deki kazancı az bulu yor. Örneğin geçen yıl Mühendis ve

Mimar Odaları tarafından yapılan

TABLO 1

anket sonuçları gene aktüel oldu.

20 27 Kasım arasındaki sanayi

Terk edilen Göçülen ülke Barış içinde

Savaşla gerçekleşen haftası dolayısıyla gazetelerde bazı

ülke

gerçekleşen hareket hareket

sayfalarda başlıklar çıktı "Mühendis

ve Mimarların % 72'si yurt dışına

Alçak kültür Yüksek kültür

Kolonicilik

istilâ

gitmek istiyor". Buna sebep olarak

istihdam politikası gösteriliyor. Bu

Yüksek kültür Alçak kültür

Göç

Fetih

durum elbette çözülmesi gereken bir problemi açıkça ortaya koyuyor. Bu durum ayrıca ilginç bir Libya'ya

Aynı kültür

göç sorununu ortaya çıkartmıştır

seviyesinde

(7). ilginç diyorum çünki dünyada ve Türkiye'de çekilmiş beyinler, en

fazla Amerika tarafından çekilmek

Aslında bu tablodaki terimlerle aynı fikirde değilim. Örneğin kolonicilik yapan ingiltere'nin kültürel düzeyinin kolonilerininkinden yüksek olduğu nesnel ölçülerle gösterilemez. Aslında kültür düzeyinin nesnel ölçüsü nedir? Bu tablo sadece nüfus hareketlerinin farklı karakterine bir örnek olarak ve

göçmenlere soru sorarak hazırlanmış tır. Soruların soruluş şekli üç faktörün aynı önemde olduğunu ön şart olarak kabul etmektedir. Bunun sonucunda ortaya çıkan tabloda da elbette üç fak tör de önemli rol oynuyor gibi görüne cektir. Bence asıl önemli olan itici fak

tedir. Örneğin doktoralıların % 71,3'ü Amerika'ya çekilmiştir (4). Kısacası istihdam politikası bir sorundur ve mühendis ve mimarlar elbette bunun peşini bırakmayacaklardır. Ancak personel kanunu ve istihdam politika sının diğer öğeleri, sorunun ancak

3 8 7 M Ü H E N D İ S L İ Ğ İ

yan görüntüleridir. Bunların tartışıl ması, elemanların haklılığı hususları

olma ihtimali yok denecek kadar azdır.

bu yazının kapsamı ve konusu dışın

dadır. Ben çok genel kapsamlı ve te

Yurt dışında yapılan tezlerin konula

melde yatan gerçeklere değinmek is

rıyla ilgili bir inceleme bu durumu

tiyorum. Türkiye'deki kazancı az

açıkça ortaya koyabilir. Örneğin Hris

bularak göç edenlerin aldıkları para

tiyanlığın doğuşu, İngiliz bölge kabi

Türkiye'deki ortalama kazancın çok

nelerinin etkisi gibi bir kaç konunun

üstündedir. Bu bir gerçek. O halde

Türk öğrencilere verildiğini hemen

bunlara göç yollarını açan nedir? On

aklıma geliveren örnekler olarak sa

lara gittikleri ülkede uygun koşullar

yabilirim. Her şey bir yana en azından

sağlayan nedir? Bu faktör onların

çalışmalar yapılırken harcanan enerji

"beyin" adı altında sınıflandırılmaları

ve bunun ürünleri yabancı ülkelerin

nı sağlayan eğitimdir. Beyin çekiminin

kâr hanesine yazılmaktadır.

son yıllarda artması ile eğitim siste mimizin son yıllardaki görünümü ara sında bağıntılar vardır.

LMM

7. NE TİP ÇARELER ÜZERİNDE DURULUY OR

Bazı kimseler hiç çare istemez diyor

Üniversitelerimiz gittikçe daha mo

lar. Bunlar adını "uluslararası" koydu

dern eğitime yönelmektedir. Ölçümüz

kları bir model öneriyorlar (1).Bunlara

batı üniversiteleri olmaktadır. Bunun en doğal sonucu da batı üniversitele

Şekil 1. Yurt içinde yurt dışında yapılan fizik araştırmalarına ait yayınların yıllık

göre insan faktörünün ülkeler arasın da devretmesi faydalı bir süreçtir.

rinin hizmet ettiği batılı toplumların ih sayılarının zamanla değişimi.

Herkes en faydalı olacağı ülkede ça

tiyacına göre eleman yetiştirilmesi

lışıp insanlığa en faydalı ola

oluyor. Sonra hepimizin dışındaki ko

cak üretimde bulunur. "Ulus

şullar etkilerini gösteriyor ve eleman

çu" denilen diğer bir modelde

lar dışarıya çekiliyor.

ise bir ülkenin yetiştirdiği ele

manların yabancı ülkeye ak

Son yıllarda ya konuyla doğrudan do

ması kendi ulusu için zararlı

ğruya ilgili ya da konu bakımından

dır ve önemlidir. Vergiler

yorumlanabilecek sonuçlar yeren ça

yoluyla yani halkın parası ile

lışmalar yapılıyor. Hasan Üner (8),

finanse edilen bir eğitimle ye

Turhan Oğuzkan (4), Kemal Özinönü

tişen kişilerin başka ülkelere

(9) ve Erdal İnönü (10) tarafından ya

çekilmesi önü alınması gere

pılan çalışmalar bu son yılların ürün

ken bir harekettir. Önlemek

leri. Ayrıca ben de Elektrik Mühendis

için ya çeken ülkeye dönük ya

liği'ndeki yayınları esas alan bir

da elemanı çekilen ülkeye

çalışma (11) yapmaktayım.

dönük tedbirler öne sürülüyor.

Eleman çeken ülkenin vize

6. ÇALIŞMALARIN SONUÇLARI

kurallarıyla göçleri önlemesini önerenler vardır. Fakat beyin

Hasan Üner (8) ve Turhan Oğuzkan'ın

leri çeken, çekilmiş beyinler

(4) çalışmalarını daha önce anlatmış tım. (4) Burada, çeşitli çalışmaların

Şekil 2. Elektrik mühendisliği dalında Türkiye kökenli kişilerce yayınlanmış çalışmaların yıllara

den önemli kârlar sağlayan ülkeleri bu tip tedbirleri ancak

sonuçlarının bir kısmına çok kısa ola göre değişimi.

artık çekilmiş beyinler önemi

rak değineceğim.

ni kaybederse olabilir. Bir

Türkiye'yi terk eden elemanların büyük çoğunluğunu ABD çekmekte dir. Gidenlerin çoğu Ankara, İstanbul

şında yapılan fizik araştırmalarına ait yayınların yıllık sayılarının yıllara göre değişimi gösterilmiştir (10, 5,14).

diğer tedbir de eleman çeken ülkenin, kaybeden ülkeye para ödemesi.

Bir diğer fikir ise eleman çeken ülke

ve İzmir doğumludur. Gidenler gene llikle para için gitmektedir. Yurt dışın da öğrenim gördükten sonra Türki ye'ye dönmeyerek yurt dışında çalışma hayatına girmek göçmenler arasında yaygın bir davranıştır. Dışa rıya çekilenlerden yabancı ile evli olanlar Türkiye'ye dönmek isteme

İkinci şekilde elektrik mühendisliğinde Türkiye dışı ve Türkiye kökenli yayınla rın yıllara göre değişimi gösterilmiştir. (11) Çalışma henüz tamamlanmadığın dan sayılarda değişmeler beklenmekle beraber genel gidişin şekilde gösterildi ği gibi kalacağı beklenmektedir.

deki imkânların eleman kaçıran ülke de de yaratılması. Yani eleman kay beden ülkeyi çekilmiş beyinlere hoş gösterme gayretlerini çare olarak önerenler var. Bu konulara daha önce değinmiştim (5).

8. SONUÇ

mektedir.

Durum açıkça görülüyor. Türkiye'de Beyin çekimine sebep olarak pek çok

Bilimsel ve teknik katkıların çoğu yurt dışındaki Türkler tarafından yapıl maktadır. Son yıllarda kökeni yurt dı şında olan katkılar hızla artmaktadır. Bu konuda iki örnek vermek isterim. Birinci şekilde, yurt içinde ve yurt di

yapılan çalışmalar yurt dışı kökenli ça lışmalara göre daha az sayıdadır ve son yıllarda bu fark artmaktadır. Yetiş tirdiğimiz elemanlar yurt dışında araş tırma yapıyor. Yurt dışında yapılan araştırmaların ise Türkiye'ye dönük

etken sayılabilir. Bunların önemlileri, eleman kaçıran ülkedeki koşullarla il gili olanlarıdır. Bunlar içinde de en önemlisi eğitimdir. Daha önce de de ğinmiştim bu noktalara. Gelişmiş ül kelerin eğitim modelini örnek alan az

388 3901 E L E K T R İ K MÜHENDİSLİĞİ

gelişmiş ülkelerde eğitim ve bilim dü ı zeyi ile sosyal ve ekonomik düzey arasında bir uyuşmazlık meydana gelmektedir. Yapılan eğitim ve araş tırmalar mevcut pratik sorunlara pa ralel yürümemektedir.

Az gelişmiş ülkelerin sorunlarını çöz mek için üst düzeyde bilgi gereksizdir demek istemiyorum. Aksine bu çetin sorunların çözümü çok sağlam ve akademik bakımdan da çok ileri bilgi ye gerek gösterir. Ancak böyle araştı rıcıların sayısı uygun bir eşiği aşma malıdır ve en önemlisi de bu araştırıcılar yurt sorun ve gereksin melerine devamlı bir yakınlık içinde yetiştirilmelidirler. Az gelişmiş ülkeler de genellikle teknolojik ve pratik dü zeyin gerektirdiğinin çok üzerinde ve başka amaçlar, başka endüstriler için tasarlanmış bilgiler gerçeklerin gerek tirdiğinden çok daha fazla sayıda kişi ye öğretilmektedir. Böylece gerçe klerden izole olarak yetişmiş kişiler hem sağlam kuramsal temel ve hem de beceri isteyen pratik sorunlara do kunma yürekliliğini gösterememekte dirler. Bu yüreksizlik genellikle pratik sorunları küçümseme biçiminde orta ya çıkmaktadır. Kısacası, yurt gerçe kleri ile, yetişen elemanlar arasında ; bir yabancılaşma eğitim sırasında aşılanmaktadır. Yurt sorunlarına ya ' bancı olan eleman giderek tüm çe : vresine yabancılaşırken modelini al \ dığımız batıda kendisini bir çok imkânın beklediğini görmektedir. Ona çekilmiş beyin olma yollarını gördüğü eğitim açmış olmaktadır. O halde eği tim toplum ihtiyaçlarına dönük olmalı dır. Eğitim sistemini düzenlerken maaş sistemini de düzenlemek şarttır. Diplomaya göre değil, yapılacak işe göre maaş verilmelidir. Böylece tek S nisyenlik yapan yüksek mühendisler, teknisyen maaşı alacaktır. Örneğin bu tedbir yüksek mühendisliğe düşkün lüğü önleyebilecek, teknisyen maaş larını arttırabilecektir. Meslek sahibi mesleğini uygulayabilir ve tatmin edici maaş alabilir.

dışına öğrenci gönderilmesi şimdi oldu ğu gibi teşvik edilmemeli aksine önleyici yollara başvurulmalıdır. Türkiye'yi onu terk edenlere beğendirecek duruma sokma çabaları sonuç veremez. Pro blemin kökeninde psikolojik faktörler inançlar aramak, onların vatanseverli klerine hitap çabaları sonuç vermeye cektir.

KAY NAKLAR

1. VValter ADAMS: The Brain Drain, Ed. W. Adams, s. 2, The Macmillan Company, New York, 1968.

2. J. J. JANSEN (Ed.): Reading in the sociology of migration. Pergamon Press (GB). 1970.

3. Henry Pratt FAIRCHILD: Immigra tion: A orld Movement and Its Ame rican Significance, rev. ed., New York, Macmillan, s. 13, 1925.

4. Turhan OĞUZKAN: Y urt dışında çalışan doktoralı Türkler: Türki ye'den başka ülkelere yüksek sevi yede eleman göçü üzerine bir araş tırma. ODTÜ.

5. Ersin TULUNAY: Doktoralı Göç menler, Elektrik Mühendisliği, Cilt 14, Sayı 167, s. 11 15, Kasım 1970.

6. V.M.DANDEKAR: The Brain Drain, (Ed. W. Adams), s. 203, The Macmillan Campany, New York, 1968.

7. Durul GÜÇİZ: Libyaya Beyin Göçü Eğiliminin Kökenleri, Elektrik Mühen disliği, Cilt 17, Sayı 189, s. 26, Eylül, 1972.

8. Hasan ÜNER: The Economic im pact of the outflovv of high level manpovver from Turkey to United States, Yayınlanmamış "master" tezi. The George Washington University, 1968.

Önceki bölümlerdeki açıklamalardan da belli ki yurt dışına yollanan öğren ciler de çekilmiş beyin olmağa en büyük adaydır. Özellikle liseden sonra dışarı giden öğrenciler yabancı ülke gerçeklerine göre eğitilmekte ve so nunda pek çoğu geri gelmemektedir. Öğrencilerin yurt dışında karşılaştı kları v° hiç de hak etmedikleri güçlü kler, onların görevlilerimizden gördü ğü anlaşılmaz ilgisizlik ayrı bir sorundur ve şu andaki konumuzun dışındadır. Sadece şunu diyelim, yurt

9. Kemal ÖZİNONU: Türk Pozitif Temel Bilimlerinin Gelişmesi, 1933 1966, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen ve Ede biyat Fakültesi, Yayın No: 17.

10. Erdal İNÖNÜ: 1923 1966 Döne minde Fizik Dalındaki Araştırmalara Türkiye'nin Katkısını Gösteren Bir Bi bliyografya ve Bazı Gözlemler, Orta Doğu Teknik Üniversitesi 1971. II. Ersin TULUNAY: Türkiye ve Uygula malı Bilimler. Elektrik Mühendisliği da lında Türk yazarların uluslararası or

EMO ANKARA ŞUBESİ

EĞİTİM VE

ARAŞTIRMA MERKEZİ

KULLANICI EĞİTİMİ

• LOTUS

QUATTRO PRO A

DBASE •

PASCAL + C •

DESIGN CAD

P (4)417 10 85 (4)418 66 21 Eğitim Merkezi

? (4) 231 91 25

390 E L E K T R İ K Q Q O MÜHENDİSLİĞİ O O 9