BİLGİSAYAR AĞLARI - 2

El

I

Ağ Kurulmasında Gözönüne

şivlemek amacıyla bilgisayar ağları kurdurtmaktadırlar. Üstelik bu ağları İnternet gibi geniş alan ağlarına bağ layarak tüm dünyaya açılmaktadırlar.

Bilgisayar ağı oluştururkan, başlan gıçta iki durum göz önüne alınmalıdır: biri gerektiği an sistemin çalışır bu lunması ve istenenleri kabul edilebilir bir zaman dilimi içinde yerine getire bilmesi; diğeri, ağ kurmanın kuruma getireceği maliyettir.

Alınması Gereken Durumlar Sistem Çalışıyor mu?

Dr. MUh. R l f a t ÇÖLKESEN

Bir kullanıcı bilgisayarın başına otur duğunda, yalnızca, kullanacağı siste

Özet: Günümüzde orta ölçekli bir kurumun bilgisayar otomasyonu için yapılan min çalışmasını ve isteklerinin kabul

harcamalar bile 10 milyarlar mertebesindedir. Başlangıçta yapılacak hatalar, o ana kadar yapılan bütün yatırımların boşa gitmesine neden olabilmekte ve beklenen ve öngörülen sistemin kurulması bir başka bahara kalabilmektedir. Bu yazıda, otomasyonun bir parçası olan, ki bu kullanılacak yazılımı da belir

edilebilir bir hızda yapılmasını bekler. Sistemin alt yapısı onu pek ilgilendir mez. Yok ana sistem zayıf kalıyor muş, yok ağda kullanılan kablonun aktarım hızı ancak bu kadarına elveri

leyebilen, bilgisayar ağlarının kurulmasında göz önüne alınması gereken hu suslar irdelenmiştir. Herşeyden önemlisi, ihtiyaç duyulan sistemin tam olarak belirlenebilmesi ve daha sonra bunu kotarabilecek optimum sistemin seçilebil

yormuş gibi söylentiler, onun anla mayacağı sözlerdir. O zaman, önemli kriterlerden ikisi sistemin çalışması ve sistemin yanıt zamanıdır.

mesidir.

Programın koştuğu bilgisayar sistemi

Giriş

B ilgisayar ağı günümüzde, otomasyonun vazgeçilmez unsurlarından biridir. İster küçük bir ofisin, isterse büyük bir fabrikadaki iş akışının denetimi olsun, hemen her yerde yangın olarak kullanılmaktadır.

Bilginin ve verinin elektronik ortamda saklanması ve bunların ağ üzerindeki sistemler tarafından paylaşılması gi derek daha da ivmelenmektedir. Ar tık, tarihi veya sanat eserlerinin gö rüntülerinden tutun da, birkaç dakika önce olmuş bir olay hakkında haberler hemen elektronik ortama aktarılmakta ve bunların yine elektronik

aygıtların günümüzde ekonomik ölçü de üretilebilmesi olanak veriyor deni lebilir.

Elektronik ortamdaki bilgilerin payla şılmasını kolaylaştıran en büyük et men bilgisayar ağlarıdır. Önce bir iş yerindeki bilgisayarlar birbirlerine bağlanarak küçük boyutlu ağlar, yani LAN"lar oluşturulmakta, daha sonra bu LAN'lar da birbirlerine köprü veya yönlendiriciler üzerinden bağlanarak büyük boyutlu ağlar, yani VVAN'lar meydana getirilmektedir. Dolayısıyla farklı ağa bağlı bir kullanıcı, isterse diğer LAN'larda bulunanlara kolayca, tabii ki izin verildiği ölçüde, erişebil mekte onları, kullanmaktadır.

herhangi bir yere bağlı olmayan yalın bir sistemse, bu kriterleri etkileyen en önemli faktör, doğrudan bilgisayarın kendisi ve üzerinde koşan programın iyi yazılmış olup olmamasıdır. Ancak sistem, yalın değilse, yani bir sürü bil gisayar ve çevre birimleri (yazıcı, dosya sistemi birimi, ağ aygıtları...) içeriyorsa, ve bunlar bazı kaynakları paylaşıp birbirleriyle etkileşimde bu lunuyorsa ortaya üçüncü ve de önemli bir kriter daha çıkar. Bu da bilgisayar ların ve çevre birimlerin birbirlerine bağlanmasını sağlayan bilgisayar ağı (network) ve onun mimarisidir.

Kurulacak ağın, o uygulama alanı için optimum çözümü verecek bir yapıda olması gerekir. Günümüzde değişik

ortamlardan, paylaşılması, kullanıl ması sağlanmaktadır. Bütün bunlara, elektronik teknolojisindeki gelişmeler ve dolayısıyla yıllar önce teorik olarak tasarlanan bilgisayar benzeri sayısal

Bilgi ve verinin paylaşımını bu derece kolaylaştıran ve verimli, evrensel ça lışmalara önayak olmasından dolayı birçok kurum ve işyeri büyük bir hız la, işlerini rahatlatmak ve verilerin ar

uygulama alanları için en iyi çözüm olacak ağ mimariler ve yerel alan ağ ları LAN topolojileri vardır. Örneğin, topoloji açısından LAN'lar için ortak yolun (common bus) seçilmesi gere

A

ken uygulamalar olduğu gibi, seçilme mesi gereken, jetonlu halka (token ring) veya yıldız (star) topolojilerinin seçilmesi gereken uygulamalar vardır.

Maliyet Ne Olacak?

Kurum açısından en önemli kriter ma liyettir. Yöneticiler, acaba kurulacak sistem bize kaça mal olacak diye dü şünür. Tabii ki, maliyetin olabildiğin ce az olması istenirken, kurulacak sis temin, o kurum için gerekenlere, ihti yaçlara cevap verecek ölçüde olması sağlanmalıdır. Herşey kurumun bu günkü ve gelecekteki durumları gözö nüne alınarak maliyet açısından en iyi çözümün yapılabilmesidir. Ancak, ço ğu zaman, gelecekte şu da olur da olur diyerek, belki de hiçbir zaman gerek meyecek kriterler gözönüne alınarak pahalı ağ tasarımları yapılmaktadır. Dolayısıyla kurumların diğer kalem lerden kısarak bilgisayar otomasyonu için yaptıkları harcamalar, gerçekte asıl hadefine ulaşmamaktadır. Dolayı sıyla gelecekte ne tür uygulamalar ge rekeceği, çok net olmasa bile iyice be lirlenmelidir.

Sistemin maliyeti biri başlangıç, diğe ri işletme maliyetleri olmak üzere 2 açıdan ele alınmalıdır. Başlangıç ma liyeti, sistemin kurulması ve ilk işlet meye açılana kadar yapılan tüm har camaları kapsar; bu kendi içinde, ku rulacak donanıma ödenenler, yazılım için yapılan harcamalar olarak ikiye sınıflanabilir. İşletme maliyeti, yaşa yan bir harcamadır; sistem çalışmaya başladıktan sonra, çalışma sürekliliği nin sağlanabilmesi için yapılan harca malardır. Sarf malzemeler, bakım onarım harcamaları, bu amaçla çalıştı rılması gereken elemanın masrafı, ye ni gereksinimleri sisteme eklenmesi için yapılan harcamalar bu kapsama girerler.

Ağ Tasarımı ve Seçimi

Ağ tasarımı ve seçimini doğrudan uy gulama türü belirler. Sunulacak hiz metleri kalitesi ve bilgi aktarım hızı bu maliyetlerde baskın unsurlardır. Zaman zaman bu ikisi arasında tercih

yapılmak zorunda kalınır. Örneğin ba zı ağlar, kullanıcıların uzaktaki veri tabanlarına erişip hızlı yanıt almaları nı sağlayacak yapıda tasarlanmıştır. Ancak ağda güvenli bir iletişim garan tileyen bir protokol, donanım hızlı bi le olsa, yanıt alma süresini önemli öl çüde arttırabilmektedir. Bazı uygula malar için hızdan daha önemlisi, sağ lıklı ve güvenli iletişimin sağlanabil mesidir.

Ağ tasarımında öngürü olmaksızın hiç birşey yapılamaz. Önceden uygulama nın gerektirdiği unsurlar belirlenmeli dir. Örneğin, en azından aşağıdaki maddeler açıkça ortaya koyulmalıdır:

kullanıcı önüne koyulacak bilgisa yarların, ana makinaların (hosts) nere lere, nasıl yerleştirileceği, ağa bağlanacak ağ aygıtlarının ve çevre birimlerini neler olacağı, ileride ne tür kullanımlara ve kulla nıcı gruplarına açık olanağı inceden inceye irdelenmelidir. Doğal olarak tüm sistemde koşacak yazılım da önemlidir: bilgisayarlardaki işletim sistemi ve ağ işletim sistemi ne ola cak, hangisi seçilecek; doğrudan kul lanıcıların etkileşimde bulunacağı uy gulama programının ne olacağı da çok önemlidir. Bazı durumlarda, uygula ma yazılımları toplam harcamaların büyük bir kısmını tutmaktadır.

Uygulamalar zaman olan bağımlılık larının ölçüsüne göre iki sınıftan biri ne koyulabilir:

1 Gerçek zamanlı uygulamalar: Bu tür uygulamalarda hızlı bir yanıt bek lenir. Bir yanıt gelmeden süreçlerde (process) ve kişiler arasındaki etkile şimde bir ilerleme yapılamaz.

Elektronik bankacılık, havayolu re zervasyonu gibi uygulamalar; fabrika otomasyonu, uzay araçlarını dünya dan denetimi vs. gibi uygulamalar gerçek zaman çözümü gerektirirler. Üretim hattı gibi birimlerin işleyişleri diğer birimlerin işleyişlerine bağlı olan uygulamalar gerçek zaman çö zümleri gerektirirler.

2 Gerçek zamanlı olmayan uygula malar: Bu tür uygulamalarda veri bir sistemden diğerine ivedi bir yanıt ge rektirmeden iletilebilir. Elektronik mektup, dosya aktarımı ve ofis oto masyonu bu türden uygulamalardır denilebilir. Örneğin, bir ofiste kurulu sistemden kağıda basılması için yazı cıya gelen dosyaların aktarım hızı kri tik değildir. Ancak bir veri tabanında arama yapılıyorsa, yanıt zamanı da diktate alınmalıdır.

Uygulamada gerçek zaman çözümü gerektiren unsurlar artıkça, kurulacak sistemin maliyeti de artar. Çünkü, bu nun için gerekli donanım alt yapısı ve yazılımları pahalıdır.

Ağ Tasarımında Maliyet Unsurları

Ağ tasarımı ve işletilmesi sırasındaki maliyet unsurları temelde aşağıdaki gibi özetlenebilir:

Başlangıçta (tüm sistemin kurulması aşaması):

Kullanıeıların karşısına koyulacak sistemlerin maliyetleri: terminal, bil gisayar, yazıcı vs.,

Kullanılacak ağ aygıtlarının maliyet leri: yönlendirici, köprü, HUB vs.,

Kablolama maliyetleri: fiber, koak siyel. çift büklümlü (UTP, STP) vs.,

Bunların montaj ve kurulma mali yetleri,

Yazılım maliyetleri; sistemlerde ko şan işletim sistemi, uygulama progra mı ve burların gerektirdiği diğer prog ramlar (örneğin veri tabanı yönetimi gibi),

İşletme Anında (sistem çalışmaya başladıktan sonra):

Sürekli olan sarf harcamalar: kağıt, toner, bakım onarım vs.

Dışarıdan alınacak destek maliyetleri,

Sistemin çalışmadığı, bozulduğu za manlarda koruma getireceği ekono mik zarar veya yitirilen saygınlığın yeniden kazanılması için yapılan har camalar.

Sistemin sürekli çalışır durumda kalması içn gerekli eleman varsa, ge tireceği mali yük,

Daha sonraki genişleme, büyüme maliyetleri, (ya da işyerinin taşınması durumunda...)

İşi Yapacak Firma Seçimi Kriterleri

Bilgisayar ağı kurulmasını da içeren otomasyon, kurumun, bu amaçla oluş turduğu bir ekip tarafından yapılma yacaksa, diğer önemli kriter işin kime yaptırılacağıdır.

en düşük fiyatı verene mi?

tanınmış büyük bir firmaya mı?

yoksa, büyük bir iş olduğu için sade

işi yaptıran yerin, kurumun da işi bilen en azından bir elamana veya danışmana gerek sinimi vardır. Bu kişilere yapılacak küçük ödemeler, optimum çözümün bulunmasıyla zaten kendilerin çıkar tacaklardır.

ce bizim işimizi kapmak için kurul muş bir firmaya mı?

Aslında bunlar arısnda hiçbir fark yoktur. Tanınmış ünlü bir firmada işi fazla bilmeyen, yalnızca ağzı laf tutan sıradan kişiler bulunabildiği gibi, kü çük bir firmada deneyimli biriyle kar şılaşılabilinir. Bu aşamada önemli olan, yaptırılacak işin açık seçik ta nımlanması ve bunların sözleşmeye yansıtılmasıdır. Firmanın ÇBM mi, MBM mi olduğuna değil, sözleşmeye koyulan maddelerin yapılıp yapılma dığına bakılmalıdır. Sözleşmeye yapı lamayanları veya tamamlatacak zorla yıcı hükümler koyulmalıdır. Sözleş meye koyulması gereken maddelerin, sonradan oluşmuş kişisel samimiyet lere dayandırılarak sözde kalmaması sağlanmalıdır. Hele hele, eksik kalan kısımlar için, siz bunu kabul edin da ha sonra tamamlarız gibisinden sözle re kulak aşılmamalıdır.

Firma seçiminde, bu veya benzeri işi daha önce yaptıkları yerler, yani referanslar da önemlidir. Genelde fir malar, böyle bir listeyi hemen yeni müşterilerin önlerine sürerler ve genelde liste çok kabarık olur: Şurayı yaptık, burayı yaptık gibisinden... An cak seçim yapılmadan önce, en azın dan işin verileceği düşünülen firmanın referansları yerinde görülmelidir; ger çekten oralarda kurdukları sistemler

verimli çalışıyor mu?. İşi yaptıranlar memnun mu? diye araştırılmalıdır. Çünkü, adına güvenilen büyük fir malar bile, zaman zaman, aslında yap tıkları sistemden sürekli şikayet edilse bile. oraları referanslarında gös terebilmektediler.

Ancak küçük firmaların ve işinizi kapmak amacıyla kurulmuş firmalar da bir olumsuz yanı kurdukları sis teme verdikleri garanti süresi kadar, kendilerinin garantisi olup ol madığıdır. Kurulan sistemin garanti süresi bitmeden firma kapatılırsa, ne olacaktır? Dolayısıyla sözleşmeye bununla ilgili maddelerin koyulması sağlanmalıdır.

Kısacası iş hangi firmaya verilirse verilsin, işin tanımı düşünmeden açık seçik yapılmalı, bunlar sözleşmeye madde madde eklenmelidir. Aslında bu her iki tarafın da işine gelecektir. Çünkü, işi veren, sistemin anahtarı teslim edilene kadar yapılanları gözler ve eksikleri belirterek tamamlan masını bekler; ve firma da tam iş biteceği sırada, sözleşmede olmadığı halde yapılması istenen yeni eklere karşı kendini güvenceye almış olur.

Sonuç

Kısaca söylemek gerekirse, bilgisayar ağını da içeren bir otomasyon yapılacağı zaman var olan yöntemler den en optimum olanı belirlenmelidir; uygulama için en uygun ağ topolojisi seçilmeli ve kullanılacak yazılımın özellikleri iyice ortaya çıkarılmalıdır. Yanlış seçimler, daha sonra, onca masraf yapıldığı halde kullanılmayan sistemlerin ofislerimizi süslemesini doğurmaktadır...

Ülkemizde optimum çözümle otomas yon işini yapacak, kotaracak büyüklü küçüklü yüzlerce firma vardır. En uy gun firma, sözleşmeyi en net yapacak olan firmadır. Ancak işi yaptıran yerin, kurumun da işi bilen en azından bir elamana veya danışmana gerek sinimi vardır. Bu kişilere yapılacak küçük ödemeler, optimum çözümün bulunmasıyla zaten kendilerin çıkar tacaklardır.