TEMEL BİLİMSİZ BİR TOPLUMDA KAÇINILMAZ SON: KARANLIK GELECEK

Mühendislikte Temel Bilim Eğitimi…

TEMEL BİLİMSİZ BİR TOPLUMDA KAÇINILMAZ SON:

KARANLIK GELECEK

Prof. Dr. Ersan Akyıldız/Doç. Dr. Burak Yedierler [email protected]/[email protected]

Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Dekanlığı

“Her ilerleme, hiç kimse tereddüt etmemelidir ki pozitif bilimin ışıkları altında olmaktadır. Tarih içerisinde Avrupa Rönesansı’ndan sonraki asırlarda ilerleyen milletlere ayak uydurmada zaman kaybetmiş bir millet olarak biz, aradaki açığı kapamaya mecburuz.”

Hasan Âli Yücel

Merak ve akıl. Bu iki hasleti birleştirdiğinizde karşınızda insanoğlunun baş döndürücü yeteneklerinden biri olan yaratıcılığı bulursunuz. Merakı gözlem, deney, çalışma, hayal etme, hasletleri ile, aklı da yeni bilgi, sorgulama ve mükemmeliyetçilik ile beslerseniz eğer, insanın yaratıcılığının ortaya koyacağı yeni bilgiler, daha önce söylenmemiş sözler, yapılmamış eserler, bilim, sanat ve teknoloji ürünleri karşısında hayranlık duymamak ve etkilenmemek olası değildir.

Uygarlık tarihi, insanoğlunun bilgi üretmek ve üretilen bilgiyi bir uygulamaya dönüştürerek fayda sağlamak döngüsünün hikayesidir. Bu hikayeyi, temel bilimlerin bir taraftan mühendisliği besleyerek teknolojik devinime, bir diğer yandan tıbbı besleyerek insan ömrünün ve yaşam kalitesinin uzamasına direkt etkisi olarak düşünmek mümkün. Ancak hikayenin tamamı, bir endirekt etki olarak, edinilen bilgiler ve üretilen teknoloji ile donanan insanın yaşam tanımına, beslenmek ve hayatta kalmanın yanı sıra düşünsel ve estetik açlığın da giderilmesi ihtiyacından doğan edebiyat, sanat, sosyal bilimler gibi alanlar ile anlaşılabilir. Bu yazımız hikayenin iki ana kahramanının, temel bilimler ve mühendisliğin ilişkilerine bakarak başlayacak ve toplum hayatında esas karakteri çıkarırsak ne olur sorusunu tartışacaktır.

Buradaki amacımız temel bilimlerin ya da mühendisliğin tarihine ve gelişimine bakmak değil, temel bilimler ve mühendislik arasındaki güçlü organik bağa karşın felsefelerindeki nüansların modern bilim eğitiminde karşımıza çıkarttığı sorunları görmek ve iyi bir mühendislik eğitiminin niçin çok sağlam bir temel bilim eğitimine dayanması gerektiği gerçeğini irdelemektir. Ardından bir toplum için temel bilimlerin önemi ve temel bilim eğitimine gerektiği önemi veremeyen bir toplumun çağdaş dünyada göğüs germek zorunda olduğu problemleri kısaca ele alacağız.

Mühendislik eğitiminde öğrencilerin, matematik, fizik, kimya, biyoloji ve istatistik gibi dersleri bu alanların uzmanlarından almaları gereklidir. Bu uzmanlar sadece kendi alanlarında yetkinliklerini kanıtlamış öğretmenler değil aynı zamanda o alanlarda aktif araştırma sürecinin içinde olan akademisyenler olmalıdır. Zira bu derslerde önemli olan o branşın ana felsefesini ve doğaya bakışını öğrencilere aktarmaktır. Öğrencilerin matematik yapmanın nasıl bir şey olduğunu bir matematikçiden, fizikle uğraşmanın nasıl bir çaba olduğunu bir

fizikçiden öğrenmeleri, ders kitaplarına girmiş olan temel konuların da bir zamanlar araştırma konusu olarak çok dikkat çeken konular olduğu ayrımına varmaları ve var olan bilimsel bilgi ve yöntemlerle yeni bilgi ve yöntemlere nasıl ulaşılabileceğini deneyimlemeleri gereklidir. Bu gerek, bir mühendis adayının gelecekte mesleğini icra ederken ihtiyaç duyacağı bilgiyi nereden ve nasıl derleyeceği, kendi problemine nasıl uygulayabileceği ve bu yöntemle nasıl fark yaratacağını öğrenmesi açısından yaşamsaldır.

Bu derslerin mühendislik öğrencilerine ilk yılda verilmeleri arkasında yatan felsefe çok iyi anlaşılmalıdır. Bu felsefe iki ayak üzerinde durur. Birincisi, üniversitenin her branşta öğrencilerine vereceği çok kültürlülüktür. Temel bilimler, sosyal bilimler, mimarlık, güzel sanatlar gibi alanların uzmanlarıyla tanışacak bir mühendislik öğrencisinin bu deneyiminin ödülü, kendi mesleğini icra ederken sahip olacağı geniş perspektif ve yaratıcılık olacaktır. Bu felsefenin esasını oluşturan ikinci ayak da şüphesiz öğrencinin alacağı mühendislik derslerinden başlayarak, ileride mesleğini yaparken karşılaşacağı problemlere bakışına kadar temel bilimler bakış açısının ve matematik dilinin kullanılmasının önemini anlaması olacaktır. Alacağı derslerde ilgileneceği konular, temel bilim kuram ve kanunları üzerine oturan uygulamalar olacaklarından bunları fiziksel, kimyasal ya da biyolojik bakış açısı çerçevesinde modellemesi ve bu modelini matematiğin sağladığı o zengin dil ile ifade etmesi gerektiğidir.

Bu yaklaşım öğrencilerin bilgiyi bir beşeri ve entelektüel zenginlik olarak anlaması, temel bilimlerin sorgulamayı felsefi yorumlara götürerek evrenselleştirdiğini kavraması, bir bilim okuryazarı olarak kendisini karşılaşacağı herhangi bir sorunda hem eskiye, hem yeniye, hem teknik olana hem de sanat olana bakması gereğine göre yetişmesini sağlayacaktır.

Bu çalışma çerçevesinde altını çizmemiz gereken başka bir husus da, temel bilimlerin bir toplum için neden yaşamsal olduğudur şüphesiz. Bir toplumda temel bilimlere yeteri kadar önem verilmiyor ve daha da kötüsü, temel bilimler öncelikli olmaktan çıkartılıp, boş uğraşlar gibi gösteriliyorsa o toplum için kesinlikle gelişmeden ve sürdürülebilirlikten bahsedilemez. Mesleği ve eğitimi her ne olursa olsun bu tür toplumlarda yaşayan bireyler öncelikle kendi mesleklerinde geri kalmışlı-

ğı, mesleki etik yoksunluğunu ve dışa bağımlılığı görecekler

Mühendislikte günümüz uygulamaları yeni ve özgün bilgiye

ve bununla beraber toplumsal yaşamda da kültürsüzlüğü,

ihtiyaç duymaktadır. Geldiğimiz noktada yeni teknoloji ürecehaleti ve kırılamaz klişelerin yaşamlarını tek tipleştirdiğini

tebilmek, o teknolojinin ardındaki temel bilgiyi üretmekle

tecrübe edeceklerdir.

olabilmektedir. Bu bilgi o denli karmaşıklaşmıştır ki, temel

Son günlerde toplumumuz için de benzer tehlike çanları

bilimlerin alanlarının da bu bilgiyi üretebilmeleri için birlikte

çalmaktadır. Sayıları yüz doksanın üzerinde üniversiteyle,

çalışıyor ve öğreniyor olmaları gerekmektedir. Tıp, biyoçebunlardan birçoğunun kimi popüler kaygılarla açmış

şitlilik, uzay bilimleri, savunma sanayi bu bilgiye en

oldukları birinci ve ikinci eğitim programlarıyla,

çok gereksinim duyan alanlar olmanın ötesinde

üdüvimibsbçleeguöençeidglinizriivposieirdnelstltrniümiermoornisrkkgdaeieiolttrçednekaelaermıdtmeğieredanliıuğeelsnetyaiyşiredtarnestibmıarnumhdnaanreaepkri.nkvlıuaöelvbaeBmalağpai,bnulrrcaaiir:ermorankeaçnykÜsmhldoucıebolzkainarklleıseelaüneraşırnnmynruiböeıidgyviytğinzlaeereeardnnrortesgsieeçktiiebknmlsttelyaaeatedraeedhdykii-mnığan-e, r,iii-bnlagaiilşeıünrıdenauutöoryeydzkmbggıtnMiuaüaldmkldnüagatahemübkaekyndiialn,egütılrdoenaim.ymriiGsteıütleeieyezikkhlelktdntbnneiioiiğyollgaviolmoieçjyijniiizgiünsnükürapmdrmrşüooügıgelbrbmeabzaüelbralünieniılaloğşzmneaişiymtldbğştaiufıaorıiamrsltkirrimlldestraukedaalulrnlaliyağıılrğvclaya,lmıeiyılaknknlagöraaoıeivü.nermkyekşnstmTtieosaaglüeimanedğaüzmlkmlıoçuaarbmgüv.nyyeyieeragTzaılircurkeecebaaakğlkimratuküfhiasaytalraeceişımaamcezaltlplıısaklibalrrayeanv,komirerelltlbtitaomasadbalrpeadylreoa,lmnaaıonuyrgrpsaluem.eıaçyıinytlrröçiBaiulddeamziurunnkkea-ı,

şanan sorun topluma yanlış aksettiril- üretmekle olabilmektedir. gelişen ağ yapılarının bir sonucudur.

diği gibi bölümlerin kapatılması değil, kimi üniversitelerde bu bölümlere öğ-

Bu bilgi o denli

Bilişim ve uzay çağında bilginin sahibi

renci alınmaması kararıdır. Bu soruna karmaşıklaşmıştır ki, temel olamadan uygulamasının sahibi olmak,

ydtsgüöAmileöağeeilsşkriğnlrıkikcleöleeşlaiinrnpeltlhyiniiircrkardnleoiireeiolğbardemdlbik.lnaıneeşiirirnmşıialltnytgikeiikdöirmtstü.ağoçeoNneprebntekliloüevunmbbpeymyciirülearliusiskklzmkiemaıtagbkrlel,uçeiilekbreknrsiirmüife,igaylnnbitaearldeüukkkdleerlidyyscaeçaaidışeelrkrıağrdavmalhieealetsaimşlinsrasnıbtdamirae-yisamrdakıdlsakıibaşatadçıkirnt.bbıaiğç-uiılyiiölnmabğgibllreegierrrinyleiiniikkyütmoaerlreaeçotnkaelltlmabıeşridıalıymnilroaı.nerrılvesdaeralbiöBinldiuemabgmryğliüiaerdneinnçrberivBeoaonluedğinknibgeüolyygdirüayınlbrliaiaepnly,icasannlıiaknüagsrnidükalirfsödialaltağkaenıayystnairrlhdcanö.delteıiaozTaıktasbrlresderisıteanmdmtaacukthdreğrığleıiiğüğelehbulayıebmiinaimknnrebpüduludeiaomelardekokytmndelemuatmünolakyuneerşalagşcrdaikürmhiaenuıtnonnrieharlıüebdşçkuiodktrçouulmlıasılbdrkkihke.iudutlrkueaBaoeğnszvrpidğutdklıvagelaiemimauulimldtdynemlluaıuiereiezrnnze----l..

İşin acı tarafı, bu tür olayların bu coğrafya üzerinde ilk defa oluyor olmamasıdır.

sal araştırma laboratuvarlarına ve araştırma merkezlerine dayandığı herkesin bilgisi

Şimdi birilerinin yere göğe sığdıramadahilindedir. Buralarda üretilecek bilgi ve

dığı, üzerine diziler yazılan, yazılan dizio bilgiyi yukarıda açıklamaya çalıştığımız

ler üzerine kavgalar edilen, saraylarında

felsefede yetiştirilmiş mühendislerin kuloturulmaya çalışılan, sanki yıkılmamış,

lanması ancak topluma bir sıçrama yaptısanki yıkılması kendi hatası değilmiş

rabilir. Aksi takdirde, uzak diyarların keşfi

gibi anlatılan Osmanlı’dan ve ona olan

(büyük keşifler) döneminde, kolonileşme

hayranlıktan bahsediyoruz. Medresesine

ve sanayileşme dönemlerinde kendi sınır-

İbn-i Rüşt’ü ve onun fikirlerini sokamaları dışına çıkamamanın bedelini neredeyse

yan Osmanlı, onun yerine aklı öne çıkartan

özgürlüğüyle ödeyecek olan bu topraklar için

filozofları ve bu düşüncelere değer verenleri

aynı mukadderat uzak gezegenlerin keşfinde,

kafir ilan eden İmam Gazali’yi medresesine

uzayın yaşanılır bir ortam haline gelmesi yarışında

bani yapmıştır. Osmanlı’da matematik, astronomi

da yaşanacaktır.

gibi bilimler medreseye giremezken sorgulayan düşünceyi

Neden tüm gençlerimize önce temel bilimleri öğrenecek ve

tamamen reddeden, fıkıh, tefsir ve Kuran’dan başka bir şeyle ilgilenmeyen bir medrese çıkar karşımıza. Fatih’in

onlara ilgi duymalarını sağlayacak bir bakış açısı kazandırmalıyız sorusuyla bitirelim. Gençlerimiz hangi dalda ilerlemek

bile kıramadığı bu tutuculuk daha o zamandan yıkılmaya başlayan bir Osmanlı’yı karşımıza koyar.

isterlerse istesinler bu gibi bir ilgiye sahip olduklarında temel bilim kültürünün etkisiyle sorunları doğru tanımlayabilen, bu

Temel bilimler bir toplum için neden bu denli önemlidir

sorunlara üzerinde doğru yöntemlerle düşünülmüş çözümsorusuna kısaca birkaç maddede yanıt aramaya çalışalım.

ler önerebilen matematiksel ve bilimsel düşünce yöntemini

Temel bilimler ve temel bilim eğitimi, yaşamın her alahayatlarına geçirebilen bireyler olarak geleceğe gerçekçi ve

nında bilimsel birikimi anlayabilen, eski ve yeniyi sürekli

açık gözlerle bakabilen, planlarını akılcılıkla yapan bireyler

sorgulayabilen, aynı zamanda yeni bilgi üretebilen bireylerin

olacaklardır. Bilim okuryazarı birey sayısı bir toplumdaki

yetişmesini sağlar. Yeni bilgi üreten bir toplum içinde olmak

sanatı, felsefeyi ve sosyal hayatı düzenler. Evreni öğrenme

özellikle mühendisler için o denli yaşamsaldır ki, büyük ölisteğiyle dolu bir bireyin kendisini tanımak isteğini duymaçekli ekonomik ve pratik yarar sağlayacak uygulamalar ancak

yacağını düşünemeyiz. Kendisini bilen bir toplum, şüphesiz

üretilen bu yeni bilgiyle hayata geçirilebilir. Ortada yeni bir

bilim, teknoloji, kültür ve sanat alanlarında da ne istediğini

bilgi yoksa yeni bir uygulama da olmayacaktır. Modern uybilecek, gereksinim duyduğu yaşam kalitesinin inşasına uğgulamalar o bilgiyi üreten toplumlardan satın alınacak ve

raşacaktır. Unutulmamalıdır ki zaman gelecekteki ihtişama

böylelikle bilgi üreten toplumların bu bilimsel çabalarının

ulaşmak için kullanılmalıdır. Bilim ve akla sırtını dönenlerin

finansmanı sizin üzerinizden sağlanacaktır.

ise ulaşacakları tek gelecek karanlığın ta kendisidir.