Enerji fiyatlarında artış sürüyor

ENERJİ 18

Oğuz TÜRKYILMAZ Makina Mühendisleri Odası Enerji Komisyonu Başkanı

1Temmuz 2008’de uygulanmaya başlanan, elektrik ve doğalgaz fiyatlarının otomatik olarak düzenlenmesine

olanak veren Maliyet Bazlı

Fiyatlandırma (MBF) öncesinde,

elektrik fiyatları arttırıldı. Konutlarda

elektriğin çıplak fiyatına yapılan

yüzde 25.72 oranında zamla, fiyat

0.121053 YTL/kilovat saatten (kWh),

0.15219 YTL/kWh’e yükseldi. 2007

sonunda 0.10244 YTL/kWh olan

konutlarda elektriğin çıplak fiyatı;

yılın ilk altı ayında, yüzde 48.56 artış

görmüş oldu.

Kendi elektrik faturamdan (BEDAŞ) hareketle yaptığım hesaplamaya göre elektrik kullanma maliyeti 2007’ye göre, Temmuz

bundan Her ne kadar, kamu sektöründe görece en yüksek

sonra da sürekli artmaya devam edecektir.

ücretliler olan Özelleştirme İdaresi ve EPDK başkanları,

2008’de yüzde 45.01 oranında artmıştır. (Tablo 1) 2008 Temmuz rakamları Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu’nun (EPDK) İnternet sitesinde yer alan rakamlardır.

Her ne kadar, kamu sektöründe görece en yüksek ücretliler olan

Elektrik Mühendisleri Odası’nın analizlerine göre asgari yaşam standartlarına göre bir ailenin aylık elektrik tüketimi 230 kWh’dir. Bu durumda, bir ailenin ödeyeceği elektrik faturası bu yılın, ilk altı ayında 35.06 YTL’den, 52.16 YTL’ye

yüzde 45 oranında bir artışı fazla bulmasalar da; her yıl ücretleri, gerçekleşen değil, gerçekleşenin gerisinde kalan hedeflenen enflasyon oranında, tek haneli, düşük ücret artışları alan milyonlarca işçi, memur ve emekli

Özelleştirme İdaresi ve EPDK başkanları, yüzde 45 oranında bir artışı fazla bulmasalar da; her yıl ücretleri, gerçekleşen değil, gerçekleşenin gerisinde kalan

yükselmiştir. Beş yıl boyunca elektrik fiyatını arttırmamakla övünen siyasi iktidar, IMF’ye verilen taahhütler doğrultusunda 6 ayda yüzde 45

için bu artış kayda değer bir artıştır.

doğalgaz, kömür fiyatları bazında aşağıda incelenmektedir.

makalesindeki saptamalar bu durumu ortaya koymaktadır:

hedeflenen enflasyon oranında, tek haneli, düşük ücret artışları alan milyonlarca işçi, memur ve emekli

oranında zam yapmıştır. Elektrik fiyatlarının sabit tutulduğu dönemde, diğer enerji girdilerinin fiyatlarında

Benzinde 2.5 yıllık artış yüzde 100’e Dayandı

için bu artış kayda değer bir artıştır. MBF uygulaması ile elektrik fiyatları

çok ciddi artışlar yaşanmıştır. Bu artışlar, petrol, LPG-otogaz,

Petrol fiyatlarında dünyada esas olarak son bir yılda hızla artış

yaşanmasına karşın,

TABLO 1: Konut Elektrik Faturası Hesabı

ülkemizde artışlar

Satış Fiyatı (YTL/kWh)

2007 ARALIK 0.10244

2008 OCAK

2008 TEMMUZ

süreklidir. EPDK Petrol Raporu’ndan alınan

0.12053

0.15219

bilgilere göre 2005’ten

DİĞER MALİYETLER

bu yana kurşunsuz

Perakende Satış Hizmet Bedeli

%1.48

%1.3

%1.05

benzin satış fiyatının

İletim Sistemi Kullanım Bedeli

%3.65

%3.50

%2.77

yüzde 54.78, motorin 50

Dağıtım Sistemi Kullanım Bedeli HİZMET BEDELLERİ ARA TOPLAM TRT Payı Enerji Fonu

%15.97 %21.10 %2.44 %1.22

%17.70 %22.50 %2.44 %1.22

%14.09 %18.01 %2.44 %1.22

satış fiyatının yüzde 81.18, 6 no’lu fueloil fiyatının yüzde 177.19 oranında arttığını göstermektedir. (Tablo 2)

Fonlar Toplamı

Bu tablonun işaret ettiği

Belediye Tüketim Vergisi

diğer bir husus da,

KDV (Satış Fiyatı+Hizmet Bedelleri) X 0.18 %21.80

Toplam Hizmet Bedelleri, Vergiler

%52.66

Konut Tüketicisine Maliyet (YTL/kWh)

0.1564

%22.05 %54.31 0.1934

%21.24 %49.01 0.2268

vergilerin yüksekliğidir. Şükrü Kızılot’un 17.6.2008 tarihli

“Rafineri Fiyatına

Yüzde 180 Vergi

3.60 YTL’ye satılan benzinden 1.4765 YTL Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), 55 Ykr Katma Değer Vergisi (KDV) olmak üzere toplam 2.03 YTL vergi alınıyor.

Rafineri çıkış fiyatı olan 1.13 YTL’yi, ÖTV ve KDV toplamı olan 2.03 YTL ile kıyasladığımızda, benzinde; rafineri çıkış fiyatının yüzde 180’i kadar vergi alınıyor. Nakliye, EPDK payı, bayi kárı vs. derken pompa satış fiyatı 3.60 YTL’ye çıkıyor. (İlginçtir; Tüpraş ve EPDK, akaryakıtın rafineri çıkış fiyatını ‘devlet sırrı’ gibi gizli tutuyor. İnternet sitesinde ve sorulduğunda açıklamıyor!)

Verginin de vergisi var

Bu arada ilginç bir durum da verginin vergisi ile ilgili. Benzinden

TABLO 2: Petrol Ürünleri Fiyatları Kurşunsuz Benzin 95 Oktan Vergisiz

2005 OCAK 2006 OCAK 2007 OCAK 2008 OCAK 2008 TEMMUZ

0.58

0.82

0.99

1.13

alınan KDV hesaplanırken, 1.4765 YTL olan ÖTV’nin de yüzde 18 KDV’si hesaplanıp, fiyata ekleniyor. Başka bir anlatımla, 1.4765 YTL olan

41.38

70.69

96.55

94.83

ÖTV’den, 27 Ykr de KDV alınıyor.

Kurşunsuz Benzin 95 Oktan Vergili

2.30

2.58

2.78

3.09

3.60

Benzinde, verginin vergisi alınmıyor

TOPLAM ARTIŞ % Motorin 50 Vergisiz TOPLAM ARTIŞ % Motorin 50 vergili TOPLAM ARTIŞ %

12.17

20.87

34.35

56.52

0.65

0.89

1.06

1.26

1.35

36.92

63.08

93.85

107.69

1.86

2.15

2.35

2.60

3.37

15.59

26.34

39.79

81.18

olsa, benzin fiyatı 27 Ykr ucuz olacak. Petrol ithal eden ülkelerin tümü, ham petrolü yaklaşık aynı fiyata alıyorlar. Türkiye’de fiyatın yüksek olması ‘insafsız vergiler’den kaynaklanıyor.”

6 no’lu Fueloil vergisiz

0.28

0.46

0.54

0.74

0.87

Öte yanda, motorine uygulanan

64.29

92.86

164.29

210.71

vergilerin arttırılması ile motorin ve

0.57

0.79

0.88

1.58

benzin arasındaki fiyat farkı azalmıştır.

38.60

54.39

177.19

LPG ve otogaz fiyatlarındaki artışlar

Tablo 3’de gösterilmektedir.

Doğalgazda yüzde 88 Fiyat Artışı

2005-Temmuz 2008 döneminde, konut/işyeri vb. tüketicilere uygulanmak üzere BOTAŞ’ın dağıtım şirketlerine uyguladığı satış fiyatları Tablo 4’de gösterilmektedir. Bu rakamlara gaz dağıtım şirketlerinin uyguladığı ve 5.5 sente kadar varan birim hizmet ve amortisman bedelleri eklendiğinde, Ankara, İstanbul, İzmit gibi kentlerde doğalgaz satış fiyatı 0.700 YTL/metreküpü aşmaktadır.

İthal kömür fiyatları yerli kömürü geçti

Kömür fiyatları dünya ölçeğinde artış eğilimindedir. Temmuz 2007’de kalitesine göre, liman teslimi 120-145 dolar/ton arasında değişen ısınma amaçlı kömür fiyatlarının, Haziran 2008’de, 260-280 dolar/ton arasına ulaştığı, liman teslimi satış fiyatı 75-85 dolar/ton arasında olan 6 bin kilokalori (kcal)/kilogram (kg) ithal toz kömür fiyatları ise 190-200 dolar/ton’a yükseldiği görülmektedir. Haziran 2008’de perakende satış fiyatları ise ısınma amaçlı kömürlerde ortalama 350-400 dolar/ton, toz kömür fiyatları ise 220-230 dolar/ton aralığında seyretmektedir.

Yerli kömürde fiyat artış oranları yüzde 48.67 ile yüzde 71.98 arasında gerçekleşirken, ithal kömürde yüzde 100’ü çok aşmıştır.

Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) analizlerine göre TKİ üretimi (Soma) ocak teslimi (FOB) kömürlerle ithal kömür liman teslimi fiyatları kalori bazında karşılaştırıldığı şu tablo ortaya çıkmaktadır:

TKİ parça kömür, torbalı, 1000 kcal/kg fiyatı: 3.2 sent.

İthal parça kömür, torbalı, 1000 kcal/kg fiyatı: 5.8 sent.

TKİ toz kömür, 1000 kcal/kg fiyatı: 1.5 sent.

İthal toz kömür, 1000 kcal/kg fiyatı: 3.6 sent.

2007 yılsonu itibarı ile yaklaşık 20 milyon ton kömür ithalatı gerçekleşmiş olup, 2 milyar dolar döviz ödemesi yapılmıştır.

Enerji ithalat faturası büyüyor

Türkiye enerji girdileri ithalatının faturası hızla artmaktadır. Petrol fiyatları hızlı bir şekilde artmaktadır. Dünya Gazetesi’nin 3 Temmuz 2008 tarihli haberine göre, petrol ithalatında varil başına, Ocak 2007’de 52.3 dolar, Aralık 2007’de 89.1 dolar ödeyen Türkiye’nin 2008 Mart ayında ödediği rakam 97 dolara ulaşmıştır. Bugün bu rakam 100 doları fazlasıyla aşmıştır. Yılda ortalama 173 milyon varil petrol ithal eden ülkemizin petrol ithalatı faturası, fiyatlarda 1 dolarlık artışla 173 milyon dolar, 10 dolarlık bir artışla 1.73 milyar dolar artmaktadır. Petrol varil fiyatının 150 dolar düzeyinde gerçekleşmesi durumunda, ham petrol ithalat faturası 26 milyar dolara yükselecektir.

Doğalgaz fiyatları da petrol fiyatlarına bağlı olarak yükselmektedir. Bugün 380-400 Amerikan Doları (USD) /1000 metreküp aralığında olan doğalgaz alım fiyatlarının, yıl sonunda Gazprom Başkanı Miller’in tahminleri doğrultusunda 1000 metreküp başına 500

19 ENERJİ

USD’ye yükselmesi halinde, ülkemiz 36 milyar metreküp ithalat için 18 milyar dolar ödeyecektir. Doğalgaz ithalatının yaklaşık yüzde 15 kadarını (2007’de 5 milyar 697 milyon metreküp) LNG olarak Cezayir ve Nijerya’dan ithal eden Türkiye boru ile ithal edilen doğalgazdan daha pahalı olan ve fiyatları daha da yükselecek olan LNG’ye de yüklü faturalar ödeyecektir.

Sonuç ve öneriler

MBF uygulamasıyla, siyasi otoritenin elektrik fiyatları üzerinde denetim yetkisi kalmamış, fiyatların oluşumu özel sektörün giderek hakim olduğu piyasanın istemlerine bırakılmıştır. Oysa yapılması gerekenler şöyle özetlenebilir:

1- Enerji üretiminde ağırlık; yerli, yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklarına verilmelidir. Enerji planlamaları, ulusal ve kamusal çıkarların korunmasını ve toplumsal yararın arttırılmasını, yurttaşların ucuz, sürekli ve güvenilir enerjiye kolaylıkla erişebilmesini hedeflemelidir.

2- Kamusal planlama, kamusal üretim ve yerli kaynak kullanımını reddeden, bu

alandaki yatırımların aksama, gerileme ve gibi Türkiye Elektrik Kurumu (TEK)

gecikmesinin temel nedenini oluşturan

bünyesinde birleştirilmelidir.

özelleştirme uygulamalarından

4- Özel sektör tarafından yapılan

vazgeçilmelidir.

enerji yatırımlarını kamusal çıkarları

gözeten bir anlayışla mali denetimin yanı

sıra teknik olarak ta

denetlenmesine imkan veren

düzenlemeler bir an önce

yürürlüğe konmalıdır.

5- Enerji açısından dışa

bağımlı olan ülkemizde

enerjinin verimli ve etkin

kullanımı ulusal politika

haline getirilmelidir.

Öngörülen tasarruf

hedeflerine ulaşmak için,

gerekli düzenlemeler bir an

önce yürürlüğe konulmalıdır.

Sanayi üretiminde enerji

yoğunluğunun bugünkü

0.39’dan OECD üyesi ülkeler

ortalaması olan 0.19 düzeyine

düşürülmesi için planlama Tayfun AKGÜL yapılmalıdır.

6- Prof. Dr. Osman

3- Enerji sektöründeki kamu

Sevaioğlu’nun hesaplarına göre, elektrik

kurumlarını küçültme, işlevsizleştirme,

üretiminde ithal kömürün girdi maliyeti

özelleştirme amaçlı politika ve

7.88 Ykr/kWh, doğalgazın 10.08 Ykr/

uygulamalar son bulmalı; mevcut kamu

kWh , Elbistan kömürünün ise 2.463 Ykr/

kuruluşları etkinleştirilmeli ve

kWh’dir. Elektrik üretimi; enerji üretim

güçlendirilmelidir. Bu kapsamda;

maliyetleri yüksek olan ithal doğalgaz ve

doğalgaz ve petrol arama, üretim, iletim, kömüre değil, yerli linyit, hidrolik, rüzgar,

rafinaj, dağıtım ve satış faaliyetlerinin

jeotermal kaynaklara dayandırılmalıdır.

entegre bir yapı içinde sürdürülmesi için

7- Enerji ürünlerinin fiyatlarını

BOTAŞ ve TPAO, Türkiye Petrol ve Doğal Gaz Kurumu bünyesinde; elektrik üretim, iletim, dağıtım faaliyetleri bütünlük içinde olması için de, EÜAŞ, TEİAŞ, TEDAŞ, TETAŞ, eskiden olduğu

katlayan yüksek oranlı dolaylı vergiler ve KDV mutlaka düşürülmelidir. Petrol ürünleri fiyatları içinde yüzde 150’lere varan dolaylı vergiler azaltılmalı, KDV oranı yüzde 18’den yüzde 1’e düşürülmelidir. Ⅵ

Tablo 3. LPG ve Otogaz Fiyatları (YTL)

LPG 12 kg Tüp İstanbul TOPLAM ARTIŞ % Otogaz İstanbul TOPLAM ARTIŞ %

2005 OCAK 23.50 1.14 -

2006 OCAK 31.50 34.00 1.39 21.93

2007 OCAK 36.00 53.19 1.44 26.32

43.00

47.00

82.98

1.73

1.92

51 75

68.42

Tablo 4. BOTAŞ Doğalgaz Fiyatları

ÖTV Dahil-KDV Hariç (YTL/m3) ÖTV-KDV Dahil (YTL/m3) TOPLAM ARTIŞ %

2005 OCAK 0.288212 0.340090 -

2006 OCAK 0.356699 0.420905 23.76

2007 OCAK 0.456862 0.539097 58.52

0.498090 0.540848

0.587746 0.638201

72.82

87.66

Enerji üretiminde ağırlık; yerli, yeni ve yenilenebilir enerji kaynaklarına verilmelidir. Enerji planlamaları, ulusal ve kamusal çıkarların korunmasını ve toplumsal yararın arttırılmasını, yurttaşların ucuz, sürekli ve güvenilir enerjiye kolaylıkla erişebilmesini hedeflemelidir. Kamusal planlama, kamusal üretim ve yerli kaynak kullanımını reddeden, bu alandaki yatırımların aksama, gerileme ve gecikmesinin temel nedenini oluşturan özelleştirme uygulamalarından vazgeçilmelidir.