ELEKTRİK MODERN TESİSATLARINDA DEMARAJ AKIMININ EHEMMİYETİ

Elektrik motoru tesisatlarında demaraj akımının ehemmiyeti

Zeki SEBTTAŞ Y. Müh.

Elektrik motorlarının tesisatlarında kul lanılan kablolar ekseriya motorların tesmiye akunlanna ve gerilim düşüklüğü esası üzerine hesaplanmıştır. Halbuki sanayide elektrik mo torlarının ekserisi sık sık demaraj akımına maruz kalmakta ve motor takati bu çalışma rejimi için intihap edilmedikleri için riiötof, kablo aşın ısınmakta ve kullanılan otomatik şalterlerde vazife ğörem'eme"ktedir.

Bilindiği gibi kablo kesit hesaplan yapı lırken motor tesmiye akımına ve enerjinin na kil edileceği mesafeye göre evvelâ uygun bir kesit intihap edilir sonra bu kesit için tali matnamenin tespit etmiş olduğu % S gerilim düşüklüğü kontrol edilir. Alman literatürle rinde ise Motorların" çalışma rejimi ne olursa olsun kesit hesaplarında tesmiye akımı yeri ne daima demaraj akımım görüyoruz ki, bu da şu esaslara istinad etmektedir:

1 — Demaraj akimi nazan itibare alınma dığı takdirde demaraj esnasında motor kle melerindeki gerilim düşüklüğü hesaplanan miktardan akım artış mikdan kadar fazla ola cak ve motor çekiş takati ise bu artış mikda nnın karesi kadar azalacaktır.

2 — Demaraj sık sık tekerrür ettiği za man gerilim değişme alanı büyüyecek ve şe bekenin bağlı olduğu ışık tesisatı daha fazla gerilim düşüklüğüne maruz kalacak ve lâm balann ışık takati gerilim düşme nisbetiriih dört misli azalacaktır.

3 — Motor tesisatı aşın ısıdan tehlikeye girecektir. Esasen Elevatör, otomatik depola ra Hava veya Su veren Kompresör ve Su pom palan gibi makinelerin motorlan sık sık te kerrür eden demaraj akımlârlni Bârşıliyacâk . tâkatta intihap edilmedikleri zaman yalnız tesisat değiİ motorlar da yanmak tehlikesine maruz kalabilecekler, çünkü bu gibi makine motorlarına ekseriya direkt yol verildiği için bu motoriarın tâkatlafını ya anormal büyük intihap etmek yahut hususî iki^sırâ ânkoşlu yani çift kafesli kısa devre fö'tbrld mBtor in tihâbi zarureti hasıl olacaktırr .Aksi, takdirce sık tekerrür edecek demaraj akımı için esa

Ben koruyucu bir otomatik şalter intihabı

bani mümkün olmaz.

Misal olarak etiketi 380/660 Volt, 50 Pe

ribti, 12 B6ygif; 21 Amp. olan bir trifaze sen

kron motorunu alalım. Bu motorun 30 metre

mseafede 380 volt tesisata bağlanması icab

ederse, 21 Amper yerine 27 Ampere dâimi ola

rak 60 derece azamî ısınma için dayanan NGA 4 mm2 kullanılacağını farzedersek, yüzde

olarak gerilim düşüklüğü kontrol hesabı:

İ73 . L . J . Cos 0 173 . 30 . 21. 0,8

e" % =

=

k. S . Ü

56.4 . 380

e % = % ı,ı olur.

Burada talimatnamede tespit edilen % 3

gerilim düşüklüğünü geçmediği için bu motor takati ve tesisat mesafesi için 4 mm2 NGA

kablo kullanmakta bir mahzur olmadığı görü

lür.

Bu niötbr her demaraj da 2 misli akün çe

keceğinden demaraj esnasındaki gerilim dü

şüklüğü ise :

İ73 . L . 42 . 0,8

e%=

=±= % 2",4 olacak &,

56.4. 380

her nekadar bu talimatnamenin tespit ettiği limit dahilinde ise de gerilim düşüklüğünün bu kadar artışının iki misli kadar çekiş mo mentinden bir azalma husule gelmesi bir mahzur teşkil etmektedir. Binâenaleyh mo torlar için iletken kesit hesaplan yapıldığı zaman nominal akım yerine demaraj akımını hesaplamak daha uygun olacaktır:

Yukardaki motorun tesmiye akımı Jn = 21 Amp., Demaraj akımı Ja = 2 X Jn = 42 Amp. 6 mm2 NGA intihap edersek daimî olarak 35 Amp., 10 mm2 intihap edersek da imî olarak 48 Amp. geçirilebileceğine göre yukardaki 4 mm2 NGA kablo yerine 6 mm2 için hesap kontrolünü yapmamız daha doğ ru olacaktır.

173 . 30.42 . 0,8

e % c=

= % 1,2

56.6.380 . , 4

Bilhassa mesafe arttıği zaman hesabâtı

K.M.M. — 17>18

yalnız gerilim düşüklüğü esası üzerine değil

ekonomi bakımından takat zayiatı üzerine de

yapmak icabeder.

Yukardaki misâlde : 12 Beygir = 8,8 kw,

cqs 0 = 0,8 için farz etmiştik Buna göre ta

kat zayiatı:

100 . L . N

100. 30 . 8800

P%=

;

k. F . U2 Cos ıs*

= 56 . 6 . 3802 . 0,82

= % 0,75

Takat faktörü ıslah edildiği nisbetin kare

si kadar takat zayiatının da azalacağını görü yoruz. Bu bakımdan sanayide takat faktörü nün ehemmiyeti büyüktür. Takat faktörü is lâhı aynı zamanda bir millî ekonomi proble midir. Senede bu yüzden sarf olunan fuzuli ihtirak maddesi muazzam bir yekûn tutar. Mesafe uzadıkça takat zayiatı dahi artacağın dan alçak gerilim yerine yüksek gerilim ener ji tevzii için tercih edilir ve akını karesi ile artan zayiat bu suretle de azalmış olur.

Memleketimizde mevcut elektrik malzemesi sanayiinin durumu ve gelişmesi imkânları hakkında rapor

Mi ATTEKtN T.MÛh S.LB.

Elektrik Mühendisleri Odasının 1956 yılı faaliyet programının B 9 r b maddesinde «Memlekette mevcut elektrik malzeme sana yiinin durumunun tetkiki ve bu sanayiin g«'İçmesi imkânlarının tesbltl» derpiş edil miş ve bu maksatla İhdas edilmiş olan Ra portörlüğe İdare Heyetince bu ropor hazırla tılmıştır.

Elektrik malzemesi deyimi tatmin edici bir tarif ojmamakla beraber, elektrikten is tifade sağlamak için kullanılan h,er türlü ip tidaî ve mamul malzeme akla gelmektedir.

Bakır, demir, çimento ve diğer birçok ip tidaî maddeler elektrik enerjisi istihsâl, nâ kil, tevzi tesislerinde ve istimalinde doğrudan doğruya rol oynamaktadır.

E'ektrik malzemesi gördüğü esas fonksi yon bakımından konstrüksüyon malzemesi, nâkil malzeme, mücerrit malzeme ve manye tik malzeme olarak teknik literatürde dört ana grupta toplanmaktadır

Elektrik malzemesi kullanıldığı saha iti bariyle de bilhassa mamul malzeme şeklinde münasip bir tasnife imkân vermektedir: Bu tasnifte:

1 — Santra] ve muhavvlle merkezi malzemesi Çevirici makinalar (dizel, su ve buhar türbini, lokomobil), generatör, transfor matör, şalter, seksiyoner, sigorta, röle, redresör, akümülâtÇr, ölçü âleti gibi baş lıca teçhizat.

2 — fîakil ve tevzi hatları malzemesi: Direk (Çelik, betonarme, ahşap), nakil (bakır, çelik takviyeli alüminyum, çelik vs.) izo'âtör, askı tertibatı gibi teçhizat.

—.17

3 — tç tesisat malzemesi: Peşel ve bergman tipi gibi borularla nâ kil, buat, anahtar, sayaç, sigorta, ampul ve benzeri malzeme.

4 — Ütilizasyon malzemesi: Elektrik motorları, elektrikle çalışan en düstri ve ev makineleri ile elektrikle ça lışan bilumum âletler. Bu suretle elektrik malzemesinin fazla çeşitlilik arzettiğine işaret ettikten sonra şu rasını da tebarüz ettirmek yerinde olur ki, bu mevzuda hazırlanacak bir raporun mükem meliyeti, memlekette tafsilâtlı istatistik ma lûmatın mevcudiyetine ve cüz'î de olsa bir miktar tetkikat tahsisatı mevcudiyetine bağ lı bulunmaktadır.

Yerli elektrik malzemesi hakkında top lanmış olan bilgiler, bundan önce hazırlan mış olan raporlar ile yapılmış olan neşriyat ve resmî veya hususî müesseselerdeki ilgili lerden temin edilmiş olup, bunların bir liste si raporun sonuna dercedilmiştir.

Verilen bilgiler daha ziyade büyük çap taki müesseselere inhisar etmektedir.

Bir taraftan İktisat ve Ticaret Vekâleti nin, djğer taraftan Ticaret ve Sanayi Odalar Birliğinin mevcut sanayi hakkında (bu ara da elektrik malzemesi sanayii de dahil) de taylı bilgi toplama faaliyetine giriştik1 erini ve ük çalışma neticelerini 1958 yılında ikmâl edeceklerini öğrenmiş bulunuyoruz. Bu bilgi lerin de istifademize amade kılınması halin de şüphesiz ki durum daha fazla aydınlana caktır.

Şurasını da belirtmek İcap eder ki, ge