ELEKTRİK TESİSLERİNİN TOPRAKLANMASI

ce mevsim değişmelerine değil, ayni zamanda bazı yerlerde, kablodan intişar eden sıcak lık dolayısıyle toprağın kurumasına da ta bidir. Toprak termik direncinin tâyin edil mesinde birkaç metod kullanılır ve bunlar ERA raporları Ref F/T 181 de tarif edilmiş lerdir.

• Çubuklarla yapılan sonda] metodu, top

rağın normal nemli olması halindeki termik

direnci verir. Fakat kablodan intişar edecek

sıcaklıkla toprağın kuruması halindeki deği

şiklik için tbir fikir veremez. Küre metodu ile yapılan tecrübeler çok zaman alır; fakat çu

buk • metoduna nazaran «hakikate bir derece

ye kadar daha yakın değer verir. Küre kul

lanıldığı zaman toprak, stasyoner şartlara

vasıl ğın

oluncaya,kadar, muayyen1 miktarda

ısıjılır. Böyle.çe toprar kuruması mevzubahis

olduğundan; bu metodla elde edilen termik

'3 10 V

İö 40 CÖ »0*00 «10 «*0 **0 <•

_*. Zmmmn ( S a a t ) ŞEKİL : S

rezistans, çubuk metoduyla elde edilenden umumiyetle daha yüksektir.

Misal olarak Şekil: 5, takriben 8 günlük bir müddet zarfında yapman tecrübede; mu ayyen bir toprağın, muhtevi olduğu rutubet değişmelerine göre, termik rezistansının de ğişimini göstermektedir.

İlk 4 gün zarfında ve geçici halin niha yete ermesinden sonra kürenin hemen civa rındaki toprak tamamen kuruduğundan, kü re ysıcaklığiv yükselmiş'ye mûtekabilen termik rezistans 90 dan 122 ye varmıştır. Bundan sonra iklim şartlan değişmiş, topraktaki nem miktarı yükselmiş dolayısıyle termik re zistans 122 den 75 e düşmüştür. s

Bir kablo kapasitesinin tâyininde prob leme bir çok faktörlerin gireceği ve bunların kati bir çözümü pratik olarak imkansızlaştı racağı kolaylıkla takdir edilir. Meselâ, ilk ya pılan hesapları altüst edecek olan; kablo döşendiği' zaman k^zılan^ "toprağın tekrar ka nalı kapatmak için kullanılmasının uygun olamayışı yüzünden kum, kaba toprak ter cih' edilmesi; kablo üstünün, umumiyetle ya pıldığı gibi, yan silindir biçimli beton büz lerle kapatılması; eğer ana caddeler kısa be ton büzlerle' ğeçilmîşse, içlerinin su dolması; güzergâhın bir kısmında kablonun su şebe kesi yakınında olması gibi faktörler dolayı sıyle termik rezistanlar çok değişik olacak ve bunun neticesi, verilen bir yük tipine takri ben tekabül edecek kablonun büyüklüğü tam olarak tespit edilemiyecektir.

Elektrik tesislerinin topraklanması

BÖLÜM : X

YÜKSEK GERİLİM TESİSATINDA ÇALIŞ MALARDA ALINACAK EMNİYET TEDBİR

LERİNDEN TOPRAKLAMAK

Devresi açılmış tesisat kısmı üzerinde ça lışmaya başlamadan evvel, bu kısmın toprak lanmasını lüzumlu kılan sebepler.

a — Umumiyetle yüksek gerilim şebeke leri tesisatında bağlama ameliyeleri ve kontrollar muhtelif kimseler tarafından ya pılır. Devre açıp kapama'ar şifahi, tahriri veyahut telefonla verilen emirlere göre yapıl

Sungur ONAN

T. Müh.

dığından bunların yerine getirilmesinde yan lışlıklar yapılabilir.

b — Çok karışık bağlama tesisatında ve ya aynı konsol üzerinde çok sayıda hatları ihtiva eden tesislerde bu tesislerle kâfi dere cede alışkanlık sahibi olmayan yabancı per sonel, akım devrelerini birbirile karıştırır.

c — Çok sayıda hat tesislerini ihtiva eden bazı mıntakalarda, işletme gerilimleri muh telif olan hatlar arasında bir çaprazlaşma meydana ge'ebildiğinden bu gibi hatlar üze rinde çalışmalarda, herhangi bir dikkatsizlik veya kullanılan alet veyahut cihazın çalış

E.M.M. — 17 18

maması halinde, hatlardan biri kayarak ve yahut yukan doğru fırlıyarak alt veya üstten geçen gerilim altında bulunan diğer bir hat la temas haline gelebilir. Bu ise çalışılan hat tın gerilim altına girmesidir.

d —Devresi açılan tesisata yıldırım isa bet ettiği takdirde, yıldırımın isabet ettiği nokta uzak da olsa aşın gerilimler yine tehli keli olabilirler.

e —Üzerinde çalışılan hat'a yakın olan ve işletmede bulunan kuvvetli akım hatlan nın elektrostatik ve elektromağnetik tesirle ri ciddi tehlike teşkil ederler.

İşçilerin emniyetini sağlamak için alın ması icap eden tedbirler hakkında Nafia Ve kâletinin yönetmeliğindeki 9. cu maddedeki hükümler:

Madde 10 — Umumî kaide olarak, işletme nin mes'ul âmirleri yapılacak işler için gö revlendirecekleri personele mahal, zaman ve işin cinsini tasrih eden ve ehemmiyetini be lirten yazılı talimat vereceklerdir. Aşağıdaki hallerde, yazılı talimattan sarfı nazar edile bilir.

a—Eğer işi yapmakla görevlendirilen şahıs bu iş için kâfi tecrübe ve teknik bilgiyi haiz olur, veyahut yardımcılarının ve kendi emniyetinin icap ettirdiği ihtiyat tedbirleri kendi mes'uliyet altında alabilecek kâfi tali matı haiz bulunursa.

b —Eğer işletmeden mes'ul şahıs bütün devre kesme ve kapamalannı kendi yapar veya yapardan kontrol ederse.

Şifahi olarak veya telefonla verilen emir ler bu emri alan şahsa tekrar ettirilecektir.

Tesisatın bir kısmı üzerinde çalışabilmek için gerilimin kaldırılması gerekiyorsa, devre kapama ve açmalarının muayyen bir vakitte yapılacağını bildirmek kâfi gelmez. Ancak bahse konu teşkil eden tesisat kısmının tama • müe gerilim dışı olcluğunn kesin kanaat gel dikten sonra işe başlanacaktır. Aynı tarzda, işçinin tehlikeye maruz kalmıyacağından emin olunduktan sonra devre yeniden kapanabilir.

Bilgisizlik veya hata yüzünden habersiz olarak kesicilerin ve ayırıcdann kapanma ihtimali dolayısile işçilerin tehlikeye maruz kalmasını önlemek üzere bu gibi adetleri ma nevra mekanizmaları kilitlenmiş veyahut ü zerine (kapamak yasaktır), (hatta çalışılıyor) gibi levhalar asılmış olacaktır.

Açık havada alçak gerilim tesisatında ya

E. M. M — 17 18

pılacak işler için biri işten sorumlu tutulacak en az iki şahıs olması lâzımdır.

Devresi kesilmiş yüksek gerilimli tesisat ta çalışılacağı zaman evvelâ bu tesisat top raklanacak ve kısa devre edilecektir. İşlet menin mes'ul şahıslan işin devamı müdde tince işçileri tehlikeye maruz bırakacak hiç bir devre kapama veya manevraların yapıl masına dikkat edeceklerdir. Kısa devrenin ve topraklamanın kaldırılması ancak bütün iş lerin durduğu ve bunlan yapanların hepsinin haberdar edildiği kesin olarak bilindikten sonra icra edilecektir.

Topraklamalar ve kısa devre etmeler iş yerinin yakınında ve imkân varsa bu iş yeri ille cereyan kaynağı arasında olacaktır. Bun lar, yapılan iş dolayısile hiçbir surette ve hiç bir taraftan kesilmiyecek şekilde olacaktır. Eğer bu iş yeri muhtelif taraflardan gerilim altına konabiliyorsa ve kısa devrelerin adet leri arttırılmış olacak ve uygun şekilde ter tiplemek suretile bu husus nazara alınacak tır.

İhtiyati tedbir olarak devrenin kesilece

ği sürenin tâyini, iş yerile devreye ceryan

verecek merkez arasında yazı ile tesbit edi

lecektir. İkililerin saatleri birbirile tam ola

rak ayar edilecek ve ilâve bir emniyet tedbiri

olarak ta işin bitmesi ile devreyi kapama

arasında biraz zaman gecikmesine dikkat

edilecektir.

(

Tesisatın topraklanması: Umumiyet iti barile devre harici edilmiş tesisat kısımları üzerinde topraklama yapılmadan çalışmak tehlikeli ve yasaktır. Topraklama irtibat hat lan darbe akımlannın diramik tesir'erine ve sürekli akımların —kısa devre— termik te sirlerine tahammül edebilmelidir.

Emniyet tedbirlerinin tatbik edilmesin de Almanyadaki bazı elektrik müesseseleri tarafından tatbik edilen usul:

1 — Topraklamada daima iki şahıs kul lanılır.

Ç>l'»»m

ŞEKİL: 78

2 — Tesisatın gerilim altında olup ol madığını . tesbite yarıyan yukandaki izolan çubuklu kontrol lâmbasının sağlam olup ol madığı, gerilim altında bulunan tesisat kıs mında veya delk elektriklendirilmesile kon trol edilir.

3 — Üzerinde çalışılacak tesisatın geri lim altında olup olmadığı bahis mevzuu bir numaralı kontrol cihazı ile tesbit edilir.

4 — Kontrol cihazının üçüncü maddede bildirilen kontrol esnasında hakikaten sağ lam olup olmadığını tesbit etmek için de bu lâmba gerilim altında bulunan tesisat kıs mında bir kere daha kontrol edilir.

5 — Bu izolen çubuğa asılı olarak tesbit edilmiş E] topraklama hattı, K, klemensi vasıtasile tesisatın topraklama hattına bağ lanır.

.6 — E, topraklama hattına ait yüksek gerilim sigortasının 1 numaralı kontağı II numaralı izolan çubuk yardımı ile devresi açık olan hattın üzerine konur.

7 — tzolan çubuğun 2 numaralı toprak lama kontağı, devresi açık • olan hatta temas ettirilmek suretile yüksek gerilim sigortası nın hakikaten sağlam olup olmadığı kontrol edfir. Şayet hat gerilim altında, ise, bu tak dirde topraklama hattı üzerinden'bir toprak kısa devresi meydana gelir. Bu esnada hat tın başındaki güç şalteri, şayet yanlışlıkla kapalı bırakılmış ise, derhal faaliyete geçe rek devreyi açar.

8 — Bu kontrollar yapıldıktan ve tesisa tın gerilim, akımsız olduğu tesbit edildikten sonra, iki numaralı kontak üzerinde çalışıla cak hattın kontrol edilen fazına asılı olarak bıral V r . Bilâhare E, topraklama hattı K,

tak, izolan çubuk vasıtasile diğer faz hatları nın üzerine konularak, aynı şekilde Ks ve Kt klemensleri ve dolayısile tesisatın S ve T faz lan topraklanır ve Kv müşterek klemensi va sıtasile kısa devre edilir.

Hat üzerindeki çalışmalar sona erdikten sonra, topraklama irtibatı şu şekilde ka'dırı lır. II numaralı izolan çubuğun 2 numaralı kontağı, topraklanmış vaziyette olmak şarti le, irtibatı çözülecek faz hattı üzerine konur. Faz hattı, bu sayede toprakla daimi temas halinde bulunur. Bu esnada sıraşile Kr. Ks, Kt.. klemensleri çözülerek ait oldukları faz larla olan irtibatları kesilir.

Topraklamalara dair misaller: Tek taraflı beslenen bir kol üzerinde ça lışmak istendiği zaman:

Böyle bir hattın devresi en yakın bağla ma istasyonundan şalter vasıtasile açılır. Hat açma ve çalışma mahallinden topraklanır.

1Açmo

. Tesisattaki mevcut topraklama hattın dan aynı zamanda topraklama için de istifa de edilir. Topraklama tesisatı mevcut değil se,, bu takdirde muvakkat topraklama yapılır.

Çift taraflı beslenen hatlarda çalışmak istendiği zaman :

klemensile Kr topraklama klemensine sıkıca tesbit edilmek suretile, bahis mevzuu hat topraklanır. Bundan sonra, 2 numaralı kon

Bu gibi hallerde umumiyetle yukarıda gö rüldüğü gibi hareket edilir. Gerilim 30 kV. tan aşağı olan istasyonlarda personel olma dığı takdirde bir işçinin iki istasyona gidip gelmesi, birinciyi açtıktan sonra, ikinciyi de açarak o noktayı topraklaması ondan sonra ilk açtığı kısma gelerek • orasını toprakla ması gerekir. Bundan sonra çalışma noktası na gidilir. VDE nizamnamesine göre eğer bi

E. M. M. — 17 İS

rinci istasyonda şalterlerin yabancı bir kim se tarafından yanlışlıkla kapatılması imkânı, kilitleme tertibatı vasıtasile ortadan kaldırıl mış ise, bu takdirde birinci istasyona gidile rek topraklamanın yapılmasına lüzum yok tur.

Kopmuş bir hat üzerinde çalışmak gere kirse veya hattın herhangi bir noktasının kesilmesi bahis mevzuu olduğu zaman, ayrı lan hat parçalarının uçlan, görüldüğü gibi ayrı ayn kısa devre edilerek müştereken top raklanır. Bu gibi hallerde birbirine yakın olan topraklama ve kısa devre noktalarının biribirlerile birleştirilmesi, tehlikeleri önle mesi bakımından şayanı tavsiyedir. Çift hat lı sistemlerde bu gibi tehlikeli durumların temsili gösterilimi şu şekildedir:

B — BİN VOLTTAN AŞAĞI GERİLİM

LERDE TOPRAKLAMALAR:

Umumî Malumat: Dahili elektrik hatlarının topraklanma sında iki kısım göze çarpar. 1 — Topraklama sistemi, 2 — Topraklama malzeme veyahut teçhi zatı.

1 — Topraklama sistemi: Küçük bir re zistans ile elektriki irtibat yapılır. Bunlar vasıtasile toprağa cihazlar bağlanmış olur.

2 — Topraklama malzemeleri: Toprak lamadan maksat ateş tehlikesini bertaraf et mek, şok darbelerini önlemek, hasar ve im kân dahilinde olan ölüm tehlikelerini yoket mektir. İnsanlar elektriki hatlann bulundu ğu borulardaki kaçakları fark etmeden bu borulara veya bunlarla temasta olan metal malzemelere temas edecek olursa arzla bun lar arasında elektriki bir iletken haline ge çer ve hayatını tehlikeye koyar. Bu gibi hPİ lerde topraklama malzemesi olarak rijit ye ince duvar borulan kullanılır. Topraklanma mış sistemlerde yukandaki teh'ikeler baş gösterdiğinden topraklama devreleri, toprak lama nakilleri kullanılır.

Hayati meselelerden maada, topraklan mamış sistemlerde tehlikeli bir alevlenme po tansiyeli meydana gelir. Şayet şekilde görül düğü gibi binanın kirişi boyunca uzanan bir elektriki hat ve sağ köşede kirişin dip kıs mında kirişe çapraz bir şekilde gelen gaz bo rusu bulunacak olursa bu borular arasında elektriki temas, kontak meydana gelir.

Sigorta her iki boru arasındaki temasta üzerine düşen vazifeyi yapamazsa ark husule

Yukarıdaki şekilde, endüksiyon tesirile endüklenen gerilimler işçi üzerinden devrele rini tamamladıklarından tehlikelidir.

Çift hatlardan biri iş'etmede iken diğe rinin uzun bir kısmı üzerinde tamir ve mon ıaj işleri yapmak istendiği zaman, toprakla ma ve kısa devre noktalan alt kısımda bulu nan şekildeki gibi intihap edilir. Bahis mev zuu hat parçalarında kesme veya ayırma ameliyeleri yapılmadan evvel bu noktalar kı sa devre edilerek topraklanır.

E M M — 17 18

/ / L.

Duvor

looru&o

Zemin

Üç fazlı alternatif akün şebekelerinde vücudun akım yoluna girmesi şu şekildedir. Şekil: 86 A durumunda devreye girmemiştir bir şok tesiri olmaz. Şekil: 86 B duru munda ise 220 voltluk şok tesirine maruzdur.

gelir. Bu tehlikeli temas neticesinde arkın ısısı boru içersinde bulunan gaza intikal ede rek gaz alevlenir neticede yangın olur. Bun dan başka, gaz boru'an ile elektrikı borular arasında ark teessüsünden maada, her ikisi arasında tehlikeli sıcaklıklar meydana gelir. Bu gibi hallerde sıcaklığın yükselmesile gaz patlaması olur ki bu da diğeri kadar tehlike lidir.

İnsanların elektriki kazaya kurban git meleri ya doğrudan doğruya akım yoluna b>

girmeleri veyahut ta akım geçen dirence pa ralel bağlanmalarile olur. Doğru akımdakini şu şekilde şamatize edebiliriz.

Doğru akım şebekesini nötr iletkeni, üç fazlı sistemin nötr noktası topraklanmıştır ve bu topraklanmalara işletme topraklanma sı denir. Topraklanmamış fakat iyi bir şekil de izole edilmiş doğru akım şebekesi iletken lerinden biri ile temas edilirse, temasın teh likesiz olması icap' eder. Bununla beraber, yapfan tecrübeler göstermiştir ki tam ola rak izole edilmiş şebeke mevcut değildir ve pratik bakımından daima az veya çok kuv vetli toprak kısa devresi mevcuttur. Bir ve üç fazlı alternatif akımlarda ise tam izole mevcut olsa bile her iletken civarındaki ilet kenler ve toprakla kondansatör teşkil etti ğinden temas doğru değildir. Şekil 88 iki ilet kenin toprak'a teşkil ettiği C, C, kondansa törlerini göstermektedir. Vücut C, kondansa törü ile temas edecek olursa C, kondansatörü kısa devre olacağından C, kondansatöründen geçen akım vücuttan geçerek devresini ta mamlıyacaktır. Bu toprak kısa devre akımı mının büyüklüğü devreye giren dirençlerden, şebeke geriliminden başka hat uzunluğuna ve frekansa da bağlıdır.'

Temas gerilimi:

ŞEKİL : 88

İşletme bakımından gerilimsiz bulunma ları gereken şalter, motor gövdesi vs. gibi madeni tesisat aksamları, izolasyon hatasın dan do'ayı veya yüksek gerilimde endüksiyon ve enflüens vasıtasile gerilim altına girebil diklerinden bu gibi hallerde tehlikeli olabi lirler. İşletme akımının devresine dahil ol mıyan bir madeni kısım ile toprak üzerinde bulunan ve bir insan tarafından köprülenme

sağlamakla olur. Bu ise iletken kesitlerini uygun bir şekilde seçmek ve herşeyden evvel toprak geçiş direncini mümkün «olduğu kadar küçük almakla temin edilir. Pratik olarak 2 ohmun altında bulunan ve bu değeri uzun müddet muhafaza edecek olan toprak geçiş direncini bulmak, temin etmek zordur. Temas gerilimi 65 volt, toprak geçiş direnci 2 ohm olduğu takdirde toprağa akan hata akımı 65/2 = 32,5 amper bulunur. Sigorta 15 am perlik olduğuna göre bu akımda henüz daha anî olarak atabilecek durumdadır. Bu sebep ten dolayı korunma topraklanması tesisat ve ya cihazın 15 amperden daha büyük bir si gorta ile korunmadığı hallerde kullanılabilir. r a V l a m b S i B u n a rağmen bazı elektrik idareleri 20 am perlik sigortalara dahi müsaade etmektedir.

si kabil olan bir nokta arasındaki gerilime temas gerilimi denir.

Alman nizamnamelerine göre 1000 volt tan aşağı gerilimi haiz tesislerde temas geri liminin 65 volttan küçük olması icap eder. 1000 volttan yüksek gerilimi haiz olan tesis lerde ise umumiyetle toprak direncindeki 125 vo'tluk gerilim düşümüne kabili tecviz naza rüe bakılır. Burada temas eden kimsenin bu gerilimin yalnız bir kısmının köprülenmesi şartı mevcuttur. Misal olarak: Kimya tesis leri gibi, gayrı müsait ahvalde temas gerili minin 40 volttan, ahırlarda ise 24 volttan aşağı olması istenir.

1000 volttan aşağı gerilimlerin gruplara ayri'ması:

Alman nizamnameleri 1000 volttan aşağı gerilimleri dört gruba ayırır:

1 — Gerilimleri 65 volta kadar olan te sisler

2 — Gerilimleri 66 150 volt olan tesisler 3 — Gerilimleri 151 250 volt olan tesis ler 4 — Gerilimleri 250 volttan yukarı olan tesisler

Korunma topraklanması: Korunma topraklanmasında madenî kon strüksiyon aksamı bir iletken vasıtasile top rağa t ağlanır. Prensip şeması şekil 89. daki gibidir.

Tehlikeli bir temas meselâ motorda göv de kısa devresi o'duğu zaman hata yeri oto matik olarak sigortalar veya otomatik şalter lerle açılır. VDE nizamnamesine göre, sigor tanın derhal açılabilmesi için akımın nomi nal değerinin asgari 2,5 misline çıkması ge rekir. Bu setepten iyi ve tesirli korunma el de edebilmek, gövde kısa devresinde müm kün olduğu kadar yüksek akımın geçmesini

Topraklama iletkenleri için asgari kesit ler : Sabit olarak korunmasız döşenmiş ilet kenler : Asgari 4 mm2 bakır. Sabit olarak bo ru içinde korunmuş olarak döşenmiş iletken ler asgarî 1,5 mm2 bakır.

Verilen bu değerlerde mekanik dayanım lılık goz önüne alınmıştır Bu değerlerden maada topraklama iletkeninin kesiti, tesisat iletkenleri kesitinin yansına eşit olması ge rekir. Buna rağmen topraklama iletkenlerinin kesiti 50 mm2 den fazla alınmamaktadır.

Topraklamanın yapılması:

Korunma topraklaması aşağıdaki şekiller de yapılır.

1 — Su borusuna bağlamak suretile bu şekilde topraklamada boruların yek diğerine iletken bir tarzda raptedilmiş olması lâzım dır. Kurşun borularda lehimleme suretile raptedilir. Su borusuna yapılacak irtibatın mümkün olduğu kadar su sayacından evvel olmasına dikkat edilir. Aksi halde su sayacı nı iletken bir şekilde köprülenmesi gerekir. Bunun için de su sayacının ön ve arkasında ki borular iletken bir surette birbirine bağla nır Şekil: 90 B. koprülenmenin nasıl yapıla cağını go"termektedir. Ko'lara ayrılmış şebe kelerde geçiş direnci 0,1 ile 2 ohm arasında dır.

Amerikan nizamnameleri 3 ohm'u geç memesini şart koşar.

2 — Şeritler veya teller yardımı ile dış yüzey topraklamaları yapmak : Şeritlerin ve tellerin kesitleri asgari 50 mm2 olacaktır. Bu şarttan maada şeritlerin kalınlığı 3 mm ol ma'ıdır. Şerit ve telleri toprakta en aşağı 30 cm. derinliğe döşemek gerekir. Malzeme: Galvaniz veya kurşunla kaplanmış çeliktir. Tarla ve killi toprakta yaklaşıklıkla aşağıda gösterilen direnç değerleri elde edilir.

borusu

Toproklomo

V VJ Wo&\»

:JÖO

Tablo :

Uzunluk (metre) 25

Direnç (Ohm)

3 — Boru1 ar yardımı ile : Borular yardı mı üe topraklamalarda, kurşun veya bakirli kaplanmış çelik borular toprağa gömülür. 3 m uzunluğunda 1 2 pustak boru ile tarla toprağında takriben 30 olurduk toprak geçiş direnci elde edilir. Şayet aralannda 3 er m bulunan birden fazla boru kullanılırsa daha küçük direnç elde edilir.

Amerikan nizamnamelerine göre galva nizli demir veya çelik boru kullanıldığı tak dirde borunun kutru 3/4 inçten W&olm*. vacak Tecrübe edilmiş demire müteallik ol mayan çubuk şeklinde iletkenler kullanılırca bunların kutru 1/2 inen ten aşağı yapılamaz. Geçiş direnci olarak 25 ohm kabul eder.

4 — Toprak levhalar yardımı üe : Kur

şunlanmış veya galvanizli çelik levhalar kul

lanılır. Büyük'ük bakımından levhaların 0,5

m» İlk alam ve 3 mm kalmlığı haiz olması

gerekir. Ve dik olarak toprağa yerleştirilir.

Bu büyüklükte levhaların toprak geçiş diren

ci takriben 40 ohm, 1 m* İlk levhaların, geçiş

direnci ise 30 ohm kadardır. Birçok levha ol

duğu takdirde aradaki uzaklığı 3 m tutmak

icap eder.

.

'

yukarıdaki direnç değerleri normal tar

la toprağı ve küld toprak içindir. Islak kumda

bunun üç mislini, kuruda 5, Çakılda ise 10

mislini almak icap eder.

Amerikan nizamnameleri elektrot ile

topraklamada, elektrodun kenarları 2 feet

olan kare şeklinde o'masını şart koşar en

£ a * ve bu elektrotların bakır olduğu tak

dirde kalınlığının 0,06 inch demir veya çelik

olması halinde 1/4 inch olmalıdır der. Amerikan nizamnamelerine göre toprak lama iletkenleri: Dahili akün sistemlerinde toprak'ama üetkeni olarak eksiz bakır ilet ken kullanılır. Boruların rijit olması lâzımdır. Korozyona müsait şartlarda yalnız bakır kul lanüır.

b — 150 voltta, bütün dahüi sistemlerde topraklamalar için su borusu toprakla mada kullanılabilir. Band'la bağlantı temin edüecek yerlerde, vidanın tesbit edüeceğı kı sımların sıkı bir temas temin etmek maksa dile temizlenmesi gerekir. Vidasız, tecrübe edümiş bir bağlantı kullanıldığı takdirde sı kıştırıcı somunlar kullanılır.

c— otomatik atıcüarı olmayan yerler de esas enerji kaynağı üe irtibatı kesmek için topraklamalar yapılır.

d — Sistem'er için toprak hattının tesi sinde, muayyen olmadığı veya metal borular içersine konulduğu zaman ve iletken örtüle rek tecrit edilirse, istenilen nizamnamedeki şartların tatbikidir.

e Herhangi mekanik arızalara kar sı ihmal verilmiyen hassalardan korumak maksadile. metal, odun ve bunlara eşdeğer korunma muhafazaları fe ö r t ü * * * kornn ma yapılır. Yıldırım tutucu topraklanma bat Tn anti mağnetik materyaller tarafından muhafaza edilir, bundan maksat örtüvasıta süe muhafaza edilen topraklama telinin her M uTuüe elektrik! teması temin etmesidir. Topraklama hattı no 4 ten küçük otaamaj f Yı dırım tutucuların topraklama ilet kenleri diğer topraklama elektrotları ile te S S S bulunmayacak, bu gibi devrelerde kul lanılan malzeme ve buna benzer şeyler pra ük olarak en aşağı 25 feetlik mesafede bulu nacak. Tek iletken kullanıldığı takdirde top

raklama irtibat iletkeni büyüklüğü no 6 dan küçük olabilir.

g — Topraklama boruları büyüklüğü 1 1/2 inch ten büyük olmayacak.

h — Topraklamada kullanılan boru ve hatların büyüklüğü aşağıda verilen değerler den küçük olamaz.

TABLO

Bora, metal hat ve ba na benzer malzemeler İçinde bulanan toprak lama İrtibat iletkeni nin çok yaklaşıkla ta hammül edebileceği akım defteri

Balar hattın büyüklüğü

Boruların nominal buyttklfkjrfi

0 30 amper

31 100 » 101 200 » 201 500 » 500 amp. den yuk.

No. 10 No. 6 No. 4 No. 2

1/2 İnch

1/2 » 1/2 » 3/4 » 1»

Topraklamanın kontrolü:

Nizamnameye uygun olarak yapılan top raklamanın işletmeye girmeden evvel ve gir dikten sonra muntazam olarak kontrol edil mesi lâzımdır. Bunun için aşağıdaki tecrübe ler yapılır.

a — Topraklamanın İyi çalışıp çalışma dığının tesbiti: Bunu tesbit etmek maksadi le toprak1 anmış olan şebekede topraklanmış tesisat aksamında suni olarak bir gövde kı sa devresi meydana getirilir. Koruma toprak laması uygun yapıldığı takdirde sigortanın ani olarak atması icap eder. Tecrübe yapılır ken topraklama civarında bazı kısımlarda tehlikeli gerilimler meydana geldiğinden tec rübe esnasında dikkatli olmalıdır b — Ampermetre ve voltmetiv. yardımı ile kontrol: Topraklanmış şebekede K toprak klemensi, topraklanmamış olan bir iletkenle takriben 30 ohm'luk direnç ve ampermetre

50 a

üzerinden sigortadan sonra birleştirilir. Tec

rübe R fazında yapıldığını farz edeLm şekil

den, kuvvetli olarak çizilen devreden geçen

I akımı teorik bakımdan müscit olan R (işlet

me topraklaması) = 0 ve Rs (koruma top '

raklaması^ = 0 halinde hat dirençleri yok

Faz gerilimi

sanacak olursa I =•

değerin

dedir.

Bu I akımı koruma topraklamasının Rs geçiş direncinde »ir gerilim düşümü meyda na getirecektir. Hu gerilini JüşümünÛ ölç mek için de topraklamadan 20 m uzağa çelik bir sonda] borusa göm010r. Ba borunun ge çiş direnci azami 29 ohm Kadar olmalıdır, iç direnci 3000 ohm kadar olan voltmetre döv reye sokulur. Bu şekilde toprak geçiş direnci

ölçülen gerilim

Rs =

bulunur. Bu

Akım

ölçüler esnasında tehlikeli adım gerilimleri meydana gelebileceğinden dikkatli olmak ge rekir. İzole etmek küçük adımlar atmak su retile tehlikenin önüne geçilebilir.

c — Topraklama direncini ölçen aletler yardımı ile kontrol:

Toprak geçiş direnci bu aletler vasıtasile doğrudan doğruya ölçülebilir.

580/220 *

Sıfırlamak: Tesisat aksamı ile, topraklanmış nötr iletken arasında irtibat husule getirmeye sı .fır'ama denir. Tariften anlaşılacağı gibi sıfır lama ancak topraklanmış nötr iletkenini ha iz olan şebekelerde yapılabilir. Bunun gayesi her gövde kısa devresini bir kısa devreye tahvil etmek ve bu şekilde devrenin açılma sını temin etmektir. Kısa devre meydana ge lir gelmez devrenin hemen açılabilmesi, si gortadan nominal akımın 2,5 mislinin geçme

sini temin edebilmek, sıfır iletkeninin iyi se çimine bağlıdır. Asgari kvfllanılabilecek ke sitler torpaklama bahsinde verilenlerin aynı dır. Sıfır iletkenini bir çok defa topraklamak icap eder. Bilhassa akım kaynağının, trans formatörün bulunduğu mahallerde geçiş di renci 2 ohm'u geçmeyen işletme topraklama ları yapmak gerekir. Bir şebekede bütün şe beke derivasyonlarını, büyük müstehlik ci hazlarını topraklamak icap eder. Burada dik kat edilecek nokta,, sıfır iletkeninin bütün topraklamalarla, irtibatta olmasıdır. Sıfır iletkeni, üe iletken bir irtibat olmadan top raklamak ..mjemnudur. , . . ,/ ,' ,;

Sıfır iletkeninin koptuğunu farz edelim şekilden, görüleceği üzeıe, anahtar çevrildiği takdirde her ne kadar, L" lâjnbası, yanmıya çaksa ?d"a kopma noktasının, sağ tarafında bulunan sıfır iletkeni parçası, motorun göv desi toprağa nazaran faz gerilimini alır. Sıfır il&kerünitf k opması büyük bir tehlike yarat tığından, sıfır iletkeninin de ihtimamla dö şenmesi istenir. Bundan başka koruma hattı olarak' çiöşentniş olan sıfır iletkeninin devre sine'sigojta'konmaz. '

Korunma hattı sistemi: . •

Bû sistem fabrika gibi özelbir akım kay nağı tarafından veya sargılan müstakil özel bir transformatör üzerinden beslenen tesis lerde kullanılabilir. Metodun esası, koruna

den kurtarması bakımından bu tertip avan tajlıdır. Bu montajda en mühim parça ko runma şalteri olup bu şalterin elektromikna tısma ait olan yüksek iç direçli. bobin, bir voltmetre gibi, korunacak olan tesisat aksa mı ile yardımcı topraklama, arasına bağlan mıştır. Şekil 94 ten görüldüğü üzere, bir göv de kısa devresi meydana' gelecek .olursa, top rağa nazaran temas gerilimi meydana gelir. Bu gerilim tesirile şalter devreyi keser. Ko runma1 topraklaması ve sıfırlamaya nazaran burada kesilmede gerilim rol oynar.

Koruma şalterinin 200 ohmluk yardımcı topraklama için 22 ^ 2 voltluk temas gerili î 6D

<Ş 5o

E 40 ^ol 30

& e 20

cak olan tekmil tesisat arasında iletken irti bat temin etmek ve bu irtibatı bütün boru, demir kons'trüksıyûnlara şamil kılarak, ilet keni topraklamaktan ibarettir. Sistemin fay dası toprak kısa devresini iş'ar eden bir tertibatın bulunması halinde topraklama di rencinin 20 30 ohm alınabilmesıdir. İzolas yon kontrolü olmadığı takdirde toprak geçiş direnci 65 volt/Sigorta kesme akımından bü yük olamaz. Korunma hattının kesiti için bu radada korunma topraklamasındaki aynı as gari kesitler caridir.

Korunma montajı: Korunma topraklamasındaki alçak di rençli toprak geçiş direncini temin güçlüğün

5w> S »

10»

UpraVlamo dlunö Ohm

minde ve 800 ohmluk topraklama için de 65 volttan küçük bir temas geriliminde devreyi açması gerekir. Şekilde bu sınırlar kesintili çizilmiştir. Çizgi halindeki koruma şalterinin açma gerilimlerini göstermektedir.

Yardımcı topraklamanın teşkili: Yardımcı topraklamada şubeli su şebeke sinin su borularından veya özel topraklama lardan istifade edilir. Yardımcı topraklama larda toprak .geçışt direncinin çok küçük ol ması lüzumlu 'olmadığından toprağa 1 + 2

D TT

t\

tadır. Topraklama olarak şubelere ayrılmış su şebekesi kullanılacak olursa toprak geçiş direncinin küçüklüğünden hiçbir zaman te mas gerilimi husule gelmez. Koruma ve top raklama iletkenlerinin izole edilerek döşen mesi halinde izolasyonun kesintisiz devam etmesi gerekir. Koruma ve topraklama ilet kenleri için asgari kesit korunmuş olarak döşemede 1,5 mm2, korunmasız döşemede ise bu değer asgari 4 mm2 kesitinde olmalıdır.

a t Toprak kelepçesi b : Galvanizli gaz borusu c: Kablo pabuca d: Sıcak galvanizli demir şerit 3 x 50 mm1 e : Sıcak galvanizli toprak levhası, 3 mm. ka lınlık

a: Koruma İletkeni b : Toprak iletkeni c: Bobin d: Köprü m. kadar gömülü 1 in. lik demir boru kâli gelir. Yardımcı topraklamanın diğer topraklama lardan müessir olmasının önüne geçmek için iki topraklama arasındaki mesafenin asgarî 10 metre olması lâzımdır.

Bir şebekenin nötr iletkeni topraklama olarak kullanılmaz.

Koruma ve topraklama iletkenlerinin te sisi :

Direkt veya endirekt hiçbir irtibat koru ma ve topraklama i1 etkenleri arasında bulun mamalı. Bu gibi irtibat işletme esnasında da hi olmamalı böyle bir irtibat olacak olursa koruma şalterinin bobini köprülenerek şal ter vazifesini yapamaz. Koruma iletkeninin izole ve ştalpanser boruları içinde çıplak ola rak çeki'ebilmesine rağmen herhangibir monta] hatasından dolayı koruma şalterinin bobininin köprülenmesine mani olmak için koruma ve topraklama iletkeninin izole edil miş olarak çekilmesi daha iyidir. Bazı elektrik idareleri bunu mecbur tutmak

a: Koruma iletkeni b: Toprak iletkeni c: Bobin g: Su borusu i : Su sayacının köprülenmesi h : Ana boru H : Toprak klemensl K: Gövdv. klemensl

Alçak Gerilim Şebekelerinde Toprakla malar : Alçak gerilim tesisatının darbe mukave meti 5 6 0 kV. arasında değiştiğinden yürü yen aşın gerilim dalgaları müstehlik için tehlike teşkil ederler. Bu şebekelerde kullanı

lacak olan paratonerlerin akım iletme kabili yetinin ve gerilim düşürme derecelerinin mümkün mertebe büyük olmasına ve bilhas sa paratonerlerin üzerine düşen vazifeyi la yıkı ile yapabilmesi için de topraklamanın gayet iyi, itinalı yapılması lâzımdır. Toprak lamanın gayet iyi derecede yapılması koru manın emniyetle yapılması bakımından öne mi büyüktür. Topraklama tesisatının direnci büyük olursa büyük bir gerilim düşümü hu sule geleceğinden paratonerin klemensleri arasında atâama~meydâna gelebilir. Yüksek gerilim şebekelerine nazaran toprak iletken lerinin evsafı burada daha büyük rol oynar. Yıldırımdan korunma tesisatındaki toprakla ma direncinin değeri normal olarak 10 ohm' dur. Bu değer paratonerde bulunan sigorta nın emniyetle eriyebiDmesini temin etmek maksadile alınır. Bundan büyük alınması doğru değildir.

C — NİZAMNAMELER

Bayındırlık Bakanlığı Kuvvetli Cereyanlı Elektrik Dağıtım Tesisatının Bakım, İşletme ve Tesisine dair Yönetmelik

Madde 14, 15, 16, 17, 18, 19 ve 20 de top raklama çeşitleri hakkında malumat veril mektedir.

Madde 21 — Topraklama irtibat nakilleri üzerine ne sigorta ne de açak konulamaz, bu nakiller muhtemel toprak, ceryanlanna ta hammül edecek şekilde ebatlandınlmalıdır.

Elektrodu topraklama noktasına veya te sisata bağlayan nakiller mümkün oldukça elektrodun madeninin cinsinden olmalıdırlar, bakırdan iseler kesitleri en az 16 mm2 olma lıdır. Eğer bakırdan başka bir madenden ise ler kesitleri hiç olmazsa aynı nakliyetl vere cek ebatta hesaplanmalıdır. Gizli veya ulaşı lamaz yerde bulunan nakiller en az 50 mm2 lik bir kesite malik olmalıdırlar.

Topraklama noktası ile topraklanacak tesisat kısımları arasından nakiller, ya bakır dan veyahut hiç olmazsa bakır kadar ömrü olan bir madenden imal edilmiş bulunmalı dır.

Eğer bakır kullanılırsa nakilin kesiti 16 mm2 olacaktır. Eğer başka bir maden kulla nılırsa kesit bakır nakille, elde edilecek naki liyetin aynını verecek ebatta olmalıdır.

Topraklama nakilleri icap eden kontrol lan yapabi mek için bağlanmış oldukları te sisat kısımlarından gerektiği zaman kolay lıkla ayrılabilir durumda olmalıdırlar. Bilu mum İrtibat ve bağlamaların mekanik ba kımdan ömürleri uzun ve nakiliyetleri iyi ol malıdır.

Topraklanacak tesisat kısımları toplayıcı hatlara bağlanarak topraklama noktasına bunlar vasıtasile rabtedilmelidirler.

Topraklama nakilleri, bağlantıları ve ir tibatları kolayca tanınabilecek şekilde olma lıdırlar. Toprağa gömülü olmayan kısımlar da bu nakiller bütün uzunlukları boyunca ulaşabilir vaziyette olman. Ve binaların ya nabilen kısımlarından ayrılmış oldukları gi bi korozyon ile mekanik tahribata karşı da korunmuş bulunmalıdırlar.

İmkân oldukça servis topraklaması nakil lerinin sert dirsekler göstermemesi teinin edilmelidir.

Madde 22 — Topraklaniadaİr'kisîmlari: ih« tiva eden bina ve açık hava tesisatından iti baren toprak elektroduna kadar 24 cü mad denin lüzumlu kıldığı en az her yanm metre kare elektrot sathı İçin bir bağlama hattı çe kilmiş olacaktır. Binalara hemen girişlerin de veyahut açık hava tesisatına bağlandıkla rı noktalarda bu hatlar, sökülmesi kolay bir bağlantı ile teçhiz edilerek kontrol imkânı sağlanmış olacaktır.

Bu yönetmelikte binaya giriş veya açık hava tesisatına bağlanış noktası (topraklama noktası) ismini alır.

Koruma topraklamalarının bütün top raklama noktalan ile servis topraklamalan nınkiler arasındaki irtibat emin, uzun ömür lü ve büyük nakiliyette olmalıdır. Buna mu kabil müstakil toprakların topraklama nok talan birbirlerinden, koruma ve servis topla malarının topraklama noktalarından ayn olacaktır.

Madde 23 — Topraklama için tercihan sun'î elektrodlar kullanılacaktır. Bundan maa da binalar içinde veya açık hava istasyonla rında bulunan tabii elektrotlardan daimi ola rak zemini ile iyi bir temas imkanı bağışlı yanlar, sun'î topraklarla birlikte koruma ve servis toprağı olarak kullanılabilirler. Sun'î toprak kullanmaktan, eğer bunların yapıl ması fevkalade güçlüklere mal olur ve toprak mukavemeti. 2 ohm'dan az olan bir tabii elektrot temin etmek imkânı olursa sarfına zar edilebilir.

Yüksek gerilimli tesisatın korunma ve servis topraklarının tesir sahası haricine dü şen alçak gerilimli tesisat kısımları için top rak mukavemeti 20 ohm'dan az olmak şartile iyi tabii elektrotlar ile iktifa olunabilir.

Madde 24 — Koruma ve servis toprakla n için tesisedilen elekrotlann mecmuu mües sir satıhlan en az mevcut yüksek geri limli sistemlerin adedi kadar metre kare olmalıdır. Eğer aynı zamanda alçak gerilimli

sistemler de varsa mecmuu müessir satıh enaz bir metre kare arttırılacaktır.

Zayıf ceryanlı devrelerin ve alçak geri limli tesisat devrelerinin ve diğer taraftan da toprak kablosunun devresi açılmamış havai hatların topraklanması için her vaziyette sathı en az 0,5 metre kare olan ayn bir elek trot tesis edilecektir. Eğer umumi telefon §e bekesıle bir bağlantı mevcutsa bu bağlantı nın gerilim Mmitörleri için müessir sathı en az 0,5 metre kare olan ilâve bir elektrot tesis edilecektir. Her müstakil toprağın elektrodu ve toprak hatları birbirinden ve umumi ko ruma ve servis toprağından tamamile ayn olacaktır.

Mecmu müesses takati 300 kVAyı teca vüz etmeyen ve yüksek gerilimli ceryanı al çak gerilimli cereyana tahvil eden transfor matör merkezlerinde, koruma ve servis top rağı olan yüksek gerilim tarafına bir adet müessir sathı en az'0,5 metre olan bir elektrot tesis etmek kâfidir. Buna mukabil eğer alçak gerilim tarafında birbirlerinden hissedilecek kadar farklı gerilimleri ihtiva eden muhtelif sistemler varsa, her sistem için ayn bir sis tem tesis etmek icap eder. Bu topraklamala rın herbiri, müessir sathı en az 0,5 metre ka re olan müstakil bir elektrodu havi olacaktır.

Eğer arazinin durumu elektrotlar ihdası na az müsait ise, yukarıda zikredilen eb'ad, 25 inci maddenin şartlarına göre attınlacak tır.

Madde 25 — Toprak mukavemeti, beher metre karede müessir satıh başına 24. cü maddedeki gibi hesaplanmakla beraber. Biz zat toprakla bu toprağa giden hat arasında her kutbun topraklanmasında hasıl olacak ceryandan dolayı gerilim düşüklüğü 50 vol tu geçmemelidir. Şu kadarki toprağa giden ceryanm 5 amperden az olmıyacağı farz edil miş olacaktır.

24. cü maddede tesbit edilen asgarî eb'ad yukarki paragraf ann şartlarını yerine getir meğe kâfi gelmezse, elektrotların müessir sa tıhlarını arttırmak veya aym emniyeti temin edecek başka tertibat almak icap eder.

Madde 26 — Sun'i bir elektrot, ya plak lar ya borular veya şeritlerle teşkil edilir, bunlar, evsafı bozulmayacak madenlerden veya bu işe elverişli madenî kütlelerden yapıl mış olmalıdır.

Bakır plaklar en az 2 mm ve demir saç lar ise en az 3 mm kalınlıkta olmalıdır.

Elektrottan teşkil edecek borulann iç ça pı en az 50 mm ve uzunluklan da en az 2 m.

olacaktır. Bir elektrodu teşkil eden müstakil borular birbirlerinden en az iki metre mesa feye vaz olunacaktır.

Bir elektrodu teşkil eden şeritler eğer bakırdan iseler en az 90 mm2 kesitinde ve en az 3 mm kalınlığında, eğer demirden ise ler kesitleri 150 mm2 den ve kalınlıklan 5 mm den az olamaz.

Madde 27 — Bütün elektrotlar, tekmil sa tıhlan ceryanın intikaline iştirak eder şekil de gömüleceklerdir. Koruma ve servis toprak lamalarının elektrotları île müstakil toprak lamaların elektrotları ve bağlama hatları. Birbirlerinden tamamile kabili tefrik ve yek diğerine mütekabilen tesirleri altında bulun duramayacak şekilde olmalıdırlar. Aynı şart lar müstakil topraklamaların kendi araların daki duruma da şamildir.

Madde 28 — Alçak gerilimli alternatif ceryanlı tesisatta sistemin nötr noktası 19. cu maddeye göre yapılmış müstakil bir toprak lamaya bağlamak suretiyle doğrudan doğru ya topraklanacaktır.

Gerilimleri birbirinden hissedilir derece de farklı olan alçak gerilimli hatlar aynı transformatör merkezinden çıktıklan tak dirde, işbu alçak gerilimli şebekelerin herbi rinin nötr noktası müstakil olarak toprak lanacaktır.

Bir sistemin nötr noktasından çıkan her nakil (nötr ile topraklama) olarak kullanıl maksızın şebekede yayılırsa bu nakil zemine nazaran gerilim arzeden bir nakil sayılır.

Eğer alçak gerilimli bir tevzi şebekesinin nötr hattı normal olarak topraklanmış ve da hili tesisata, koruma toprağı olarak (nötr ile topraklama) kullanılmak için girmiş ise, alet lerin kasalan, nakillerin madeni kılıflan gi bi ulaşılabilir ve bu nötr vasıtasile topraklan mış durumda bulunan kısımlarla toprak ara sında kısa devre halinde 50 volttan yüksek bir gerilim hasıl olmamasına ve hasıl olduğu takdirde de bir kaç saniyeden fazla sürme mesine dikkat edilecektir.

Nötr vasıtasile topraklanan alçak geri limli tesisatta nötr hattına cereyan naklet meyen bi1 cümle aletlerin çeşitli kısunlan izol man hatası vukuu ihtimaline göre hususî ko ruma tedbirleri alınması icabeden bütün hat lann madenî kılıfları bağlanmalıdır. Aynı za manda nötr hattına, hususî topraklama prizle ri bulunan madenî parçalar, tabii olarak ze minle iyi bir temas halinde bulunan ve mü cavir nakil"er tarafından vaki olacak deşarj lara maruz kalacak kısımlar da bağlanmalı

dır. Nihayet nötr vasıtasile topraklanan al çak gerilimli havai şebekelerde damlar üze rindeki dam direkleri, buna benzer durumda f'p.n işçiler tarafından havai hatta çalışırken ^okunulması ihtimali olan bilcümle madenî parçalar, yapılan işin süresince madenî ola rak yakınlarındaki nötr nakiline bağlanma lıdır.

Nötr vasıtasile topraklanan alçak geri limli havai şebekelerde nötr nakillerinin ke siti ve mekanik mukavemeti her yerde en az nötrden gayrı hatların' mekanik mukave meti kadar olmalıdır.

*r .Eğer nötr vasıtasile topraklanmış alçak gerilimli havai hat şebekelerinde, bir veya birkaç transformatör merkezinden çıkan nötr nakilleri merkezlerin dışında birbirine rapte dilmiş ise (buklajh. nötrler), bu nötrler şebe kenin bazı . kısımlarının devreleri kesildiği anlarda ne şebekenin hiçbir yerinde ne de transformotör merkezleri içindeki seksiyo nerler vaşıtasi'e kesilmiyecektir. Bunların seksiyonerleri devreden ayrılmalarını ancak bir alet vasıtasile mürrikün kılabilmelidir. Eğer aksine olarak bu gibi şebekelerde, muh telif şubelerin nötr nakileri yalnız bir trans formatörden çıkarlar ve bunun haricinde hiç bir nötr hattına raptedilmemiş bulunurlarsa, bu takdirde işbu .transformatör merkezinde ayrı bir alete lüzum olmaksızın müstakilen kesilebilir durumda olabilir. Nötr nakilleri nin ve diğer nakillerin açaklan ve seksiyo nerleri nötr hattı raptedilmeksizin hiç bir hat narçası devreye bağlanamıyacak şekilde tertiplenmelidir. Alet vasıtasile açılması ka bil olmayan seksiyonerler için nötr nakili ile diğer nakiller arasında böyle bir takyide lü zum yoktur,, fakat buna mukabil, seksiyoner ler üzerinde nötr hattının en sonu olarak devre..harici edilmesi lâzım, geldiğine ve dev reye bağlanırken evvelâ bu hattın bağlanma sı icap ettiğine dair yazalı bir ikaz bulunması şarttır.

Madde 29 — Her topraklama tesisatı ku rulduğunda kontrola tabi tutulacaktır. Ulaşı labilir kısımları ise bilâhare esaslı bir suret te iki veya dört senede bir muayeneye tabi tutulacaktır. Bu meyanda toprak mukave meti ölçülecek ve müşahede edilen bilcümle arızalar derhal giderilecektir.

Elektrotların iyi muhafazasına elverişli olmayan zeminlerde bunlar ve irtibat hatları en az her on senede bir açılarak kontrol edi lecektir. Bu kontrollarda elde edilen netice lere göre yapılacak tadilat ve diğer kontrol larda elde edilen neticeler birlikte kaydedi lerek saklanacaktır.

Madde 107 — Madenî direkler ile beto narme direkler, hat ile toprak arasındaki ge rilim 250 voltu geçtiği takdirde topraklana caktır. Topraklama ışı IV A faslmdaki şartlara uygun olarak yapılacaktır. Gidiş gelaçe elverişli yerlerde tesirli bir toprak te min etmek mümkün olmadığı takdirde kaza tehlikşsine mani olmak üzere hususi tedbir ler alınacaktır.

Betonarme direklerin izolatör konsolları topraklanacaktır. Koruma telini havi olan hatlarda bütün uzunluğunca 16 mm2 lik ba kır telin nâkiliyetine hiç olmazsa müsavi bir nakilıyet arz etmeleri şartile topraklama için betonarme demirleri kullanılabilir. Betonarme demirlerine irtibat yapılırken bu tertibatla rın kontrolü kolay ve korozyona karşı muha faza edilmiş olmaları lâzımdır.

Toprak teli direğe,' kolayca kontrol edile bilecek ve uzun ömürlü olabilecek şekilde tesbit edilmelidir.

Müsait zeminlerde elektrotların herbiri nin topraklama mukavemeti 20 ohm'dan faz la olmayacaktır. Eğer zemin müsait değilde elektrotların sathını arttırmak suretile bu mukavemet mümkün mertebe küçültülecek tir. Direkleri birbirine bir toprak nakili ile bağ^nmış bulunan hatların, müsait zeminle re dikilmiş bulunan bütün direkleri toprak lanmalıdır. Birbiri ardısıra gelen toprak priz leri arasında hiçbir surette bir kilomentre den fazla mesafe bulunmamalıdır. Bir toprak nakili ile pararlel olarak tertiplenmiş bu'u nân bütün elektrotların toprak mukavemeti lalettayin bir prizde ölçülmek suretile hiçbir yerde 20 ohm'u tecavüz etmiyecektir.

. Ağaç direklerin üzerinde bulunan havai hat .açaklan şasesi veya kumanda mekaniz ması bundan evveli şartlara göre toprakla nacaktır. Ayrıca kumanda mekanizması üze rine servis gerilimine tekabül eden izolatör ler vaz edilecektir.

T. C. D. D. Yollan İşletmesi elektrik tesi satı işleri keşif ve şartnamesinde TOPRAK LAMALARA DAİR MADDELER :

Madde 192 — Güvenlik altına alınacak kısımlar toprak içersine gömülen büyük yü zeyli madenî levha şerit, boru \e bu gibi şey lere iletken bir surette bağlanacaktır.

Medde 193 — Güvenlik topraklaması, göv de kaçaklarında sigortalann kısa bir zaman da devreyi kesebîlmeleri için kaçak akımla rını sigorta tesmiye akımının 2,5 katı (kes me akımı) derecesine çıkarabilecek surette yapılmalı veya bu mümkün olmadığı takdir

E. M. M. — 17 l f

de, dokuma geriliminin 65 yoltu geçmemesi ni sağlamalıdır.

Madde 194 — Topraklama direnci R aşa ğıda yazılı formüllerdeki değeri hiçbir suret te geçmiyecektir.

Topraklanmış Şebekelerde :

Faz ile toprak arasındaki gerilimin yarısı

Sigortanın kesme akımı

Topraklanmamış Şebekelerde :

Sigortanın kesme

İşletme topraklamasının enerji üretim

merkezindeki topraklama tertibatı aşağıdaki

formüle uyması şarttır.

R—

Şebekede topraklanmış olan en küçük

akım sarfedlciye ait sigortanın kesme

akımı

Sıfırlama tertibatı tatbik olunan tesisat ta topraklama:

Madde 196 — Sıfırlama tatbik olunan ve ya sıfır hattı çıplak olarak çekilen tesisatta sıfır hattı ile iletken bir bağlantı yapmadan topraklamak yasaktır.

Çıplak Sıfır Hattı: Madde 197 — Sıfır hattı en az santral ve ya transformatör merkezi yanında ve şebeke kollarının sonunda topraklanmış olması ve nihayetlerdeki topraklama intişar direncinin 5 ohm'dan fazla bulunmaması. 50 m. uzunlu ğunda şerit topraklama tertibatı kâfi. d — Topraklamanın aynı zamanda sıfır hattına da bağlanması: Sabit olmıyan sarfe dicilerin topraklanması:

Madde 198 — Taşınabilir akım sarfedici lerinin kordonlanndaki sıfır hattı bu aletle rin madenî kısımlarının sıfırlanması veya topraklanması için kullanılamaz. Bu gibi aletler aynı kordon içersinde bulunan özel bir topraklama iletkeni ile sabit tesisatın sı fır hattına bağlanacaktır.

Madde 201 — Sent ve tel topraklamaları: Bunlar en az 30 cm. derinliğe gömülecek ve tellerin kesiti 50 mm2 den şeritlerin kalınlığı ise 3 mm den aşağı olmayacaktır. Çelik halat veya şerit kullanıldığında, yüzeyleri galvani ze veya kurşunlanmış olacaktır.

Madde 203 — Boru topraklamalar: Boru ların çapları 50 mm den aşağı olmıyacaktır. Çelik borular galvanize edilmiş veya kur şunlanmış veyahut bakırlanmış olacaktır. Tarla toprağında 3 m. boyundaki bir borunun intişar direnci ortalama 30 ohm'dur. Daha az direnç sağlanması için müteaddit boruların

E M M 17 18

paralel bağlanması gerektiğinde boruların arasında en az üçer metre mesafe bırakılma lıdır.

Madde 204 — Topraklama levhaları: Ba kır levhalar en az iki mm. çelik levhalar en az 3 mm. kalınlığında ve 0,5 m2 bir taraflı yüzeyde olacaktır. Çelik levhalar galvanize veya kurşunlanmış olacaktır.

Madde 205 — Levhalar dik olarak topra ğa gömülecektir. Tarla toprağında bir taraf lı 0.5 m2 yüzeyli bir levhanın intişar direnci ortalama 4 ohm.'dur. 1 m2 yüzeyde ise 30 ohm. dur.

Madde 206 — Müteaddit levhaların paralel bağlanması lâzım geldiğinde aralarında en az 3 er m. mesafe bulunacaktır.

Madde 207 — Levhalar kok kömürü içe risine gömülmüyecektir.

Topraklama tertibatına ait bağlantı hat ları :

Madde 208 — Bağlantı hatları açık çekil diği takdirde mihaniki veya kimyevî etkiler den korunacaktır. İletkenler kolay muayene edilebilecek surette konulmalıdır.

Madde 209 — İletkenlerin muhafazasız olarak duvar içersine konması yasaktır.

Madde 210 — Bağlantı yerleri: Bağlantı lar gayet itinalı yapılmalıdır. Bağlantılar kay nak veya çift perçin veyahut da çift vida ile yapılmalıdır. Bağlantı yerleri pasa karşı iki defa boyanacaktır.

Madde 211 — Topraklamalara ait bağlan tı iletkenleri nakiliyet bakımından faz hattı nın ayn kesidine eşit keşide malik olacaktır.

Madde 212 — Nakiliyet ve mihaniki ba kımdan (direnç) bakıra muadil maktada ol mak şartile iç tesislerde alimunyum iletken kullanılabilir. Bu takdirde boru çapı tâyinin de hakiki kesitler göz önüne alınır.

b — Yabancı nizamname: YDE nizamna mesi :

VDE nizamnamesine göre topraklamalar dörde ayrılır.

' 1 — Tesisat ve aletlerin temkinli çalış ması için lüzumlu olan topraklama: işletme topraklaması.

2 — Yüksek temas gerilimlerine karşı in sanın korunması için işletme akün devresine ait olmayan kısımların topraklanması: Koru yucu topraklama.

3 — Elektriki nakil veya tesisat kısımla rının devreden çıkarılmasında veya çalışma esnasında insanin korunması için tedbirler:

Topraklama ve kısa devreleme :

4 — Yıldırım devresinin sebep olduğu çarpma akımını toprağa sevketmek için bir tesisat kısmının topraklanması: Yıldırım top raklama.

1 kV tan aşağı gerilimlerde temas gerili

mi 65 V. kabul edilmiştir. Bunun üstündeki

gerilimlerde ise 125 V. olarak kabul edilmiş

tir;

.."'."•

Topraklama direnci, şebekenin toprak lanmış veya topraklanmamış haldeki formül ler bizim talimatnamedekinin aynıdır ve o tarzda hesap yapılır.

İşletme topraklanmasınla^ eb'.atlandınl

ması: Bu topraklamaya şu kısımlar dahil

edilmiştir. Hat toprak ve yıldız noktası ge

rilimlerinin ölçülmesinde kullanılan gerilim

trafoları, toprak kısa devresi söndürme tesis

leri, aşın gerilim paratonerleri

:

İşletme topraklaması şöyle eb'adlandınlj

mıştır: •

a — İşletme, topraklaması öyle eb'adlan dınlmış olmalıdır ki, işletme şartlan altında aletlerin çalışması kusursuz olsun. İşletme topraklamasında gerilim düşümü 125 voltu aştığı takdirde toprak hatları, nüfuz eden gerilimden dolayı İzole edilmelidir. Toprakla manın doğacak olan gerilimden hiçbir tehli ke meydana getirmiyecek şekilde yapılmış ol ması gerekir.

. b — Uzun zaman akım şevkine müsait iş letme topraklamasında akımın devamlı olu şu ile toprak tabakasının ısınması neticesin de yayılma direncinin yükselmesi lâzımdır.

c — İşletme topraklamaları şayet işlet me ölçüsünde, çalışmada gerilim düşümü topraklama mevkiinde 125 volt altında ise yalnız toprak koruma tertibatı ile bağlanabi lir. Diğer taraftan işletme gerilimi öyle seçil melidirki toprak koruma tertibatında işlet me topraklamasından geçen nfrımın tesisi ile 125 volttan büyük bir gerilim hasıl olmasın,

0140. 18 de elektrikli tesislerin çalışması esnasında topraklamalar ve kısa devrelerden bahsedilmiştir.

a — ön tesislerin irtibat parçalan emni yetli kontak teşkil etmelidir. Bunlar en yük sek akım değerine göre ebatlandırümışlardır. (en az 200 amperlik devamlı akım)

b — ön tesislerin tel hattan bakırdan ol ma'ı ve en a 25' mm lik bir kesiti haiz ol malıdır. Buna dair değerler:

TABLO:

Bakır tel halatın Devamlı en yüksek kısa devre

kesiti mmt

akımı amper

0141. 23 yıldırım topraklaması tesisine ait

tir.

Yıldınm akımının toprağa, tesisatın top

raklayıcısının yayılma direncinde gerilim

düşümü meydana gelmeksizin makledilmeli

dir. Yıldırım: akımının akması esnasında ha

sıl olan dalga geriliminin

' 1 — Yıldırım «inmının yükselme ve, de

vamına

. 2 — Yıldırım akımının maksimum de

ğerine

. ,. .

3 — Toprak nev'i ve onun darbe yayıl ma direncine .bağlı olduğu bildirilmektedir.

0141.24 Havaî hatlarda koruma tesisine aittir... , , •

0141 25 Havaî hatlann koruma tellerinden bahsedilmektedir.

a — Toprak tel halattan intizamlı yer leştirilirse yıldırım çarpmasına karşı tesirli bir korunma yapılmış olur.

b —, Tahta direkli havai hatlarda toprak tel hatlannın en az 100 200 metreae top raklanması lâzımdır.

0141.26 Santral ve trafo merkezlerinde Yıldırım topraklaması şu şekilde olacaktır :

a — Havai hatlann toprak tel halattan santrala kadar sevk edilmeli ve santralın top raklama tesisatı ile bağlanmalı ,

b — Santral ve trafo merkezlerinin bina parafudrlan mümkün mertebe yüksek geri lim toprak hatlarından ayn bir şekilde yer leştirilmeli ve hususî topraklayıcı ile toprak lanman

0141. 3 Havaî hatlann, direk şalterlerinin •ve direklerin koruma topraklamasında geri lim düşümü 125 vo'ttan küçük olmalıdır.

D — TOPRAKLAMALAR ÜZERİNDE TATBİKAT :

Bir kV. tan yüksek gerilimlerde toprak kısa devre akımının 125 volttan yüksek geri limler meydana getirmemesi istenir. Temas gerilimi 125 volt kabul edilmiştir.

: Emniyet' topraklaması için kabili tecviz direnç

VW W V—

3G0/21O V

i.

126 Volt V

ohm.

toprak kısa devre akımı

Havai hatlarda toprak kısa devre akımı

aşağıdaki amprik formüllerden hesaplanır.

Toprak nakili olan hatlarda

Gerilim (kV). Hattın uzunluğu (Km.) I=

Toprak nakili olmayan hatlarda

UL

Çift toprak nakili olan hatlarda

u. L

Sıfır noktası topraklanmış şebeke

101 de görüldüğü gibidir.

Şekil

Toprak dirençlerinin hesabı: Ağaç direkler VDE ye göre 100 700 met rede topraklanmahdır. Bizim nizamnamemiz de topraklamalar arasındaki mesafenin 1 km. yi geçmemesi yazılıdır. Sıfır noktasının top rak direnci: 1 kv. tan aşağı gerilimlerde te mas gerilimi 65 volttur. Topraklama direnci ise şu formüllerden hesaplanır : Topraklanmış şebekelerde

Topraklığa nazaran gerilimin yarısı

Topraklanmamış şebekelerde

Havai şebekelerde, direklere 300 metre de bir parafadır konmalıdır. Parafudrlann topraklama direnci normal olarak 10 ohm'u geçmemeli.

__/\AAAA/\A 1

j AMVAV UW \MAA— I—\A/VWlA—

Sıfır noktası topraklanmış şebeke şekil 100 de görüldüğü gibidir. Toprak dirençleri nin hesabı.

En büyük akım alacının akımı 14.2,5 = 35 amper, buna göre transformatörün sıfır nok tasının toprak direnci:

Rt =

= 1,86 ohm.

Birinci motorun maden! kısımlarının

bağlanacağı toprak direnci

R,=

= 8,8 ohm.

5x2,5

İkinci motorun direnci

R. = 14 x 2,5

3,14 ohm.

Sıfır noktası topraklanmamış şebeke Sıfır noktası topraklanmamış şebekede bi rinci motorun toprak direnci 65/12,5 = 5,2 ohm. dan küçük o acaktır. İkinci motorun R = 65/35 = 1,86 ohmdan küçük olmalı.

Söndürücünün besabı: 154 kV. luk 200 Km. uzunluğunda enerji nakil hattının nötrü söndürücü üzerinden topraklanacaktır. X söndürücüsünün hesabı. X = 1/3 u> co bu formülden

Co : hattın toprak ile teşkil ettiği kapasite Co = 2,246. 10 • P. w = 2 n . 50 = 314

X = 1/3.314.2,246.10 » = 454 ohm. bulunur.

3ÖO/22O V

•UA

İ0I

f: rS : O 'Uetk^lflden^prâ'ğa se^ieiı akim İ c : Ğ Ü&ĞenlnaiâafWprâ&a geçeiri atain Ig: Ib + Ic toplamı * ' ' ' in : Söndürücüden geçen atom NA, NB, NC: Hatlarih gerilimi 200 Km. İlk 15 kV. luk havai. hatta toprak

Mtic

laması. U.L

• == 15 X 200^0 = 8,5 amper

R = 125/8,5 = 14,6 ohm.'

;ı>: ' ı J V ; )

'i l' •'(SltiS r!t1hi = r •. t

:ırff! :

— SON —

İSTİFADE EDfLENt KAüNAKLAB fc

••'• r ; X ? " ' f • . r , : , v •• ' i

Frotectfoî^ d$ transîriissi<i>nı;systemB against'r Ughtniög '" " : . T

Audels new electric library

Staödafd' hrâhWtiobljrfor'elebtricarengine!era; r^fSefveîırîfifle=dYtîoâ)1^' 7 •••^" '• " ' '

Erdungen in Wechselstromanlagen über 1 kV

Elektroteknik mecmualaji'. ;;i lt ~ı

Dış tesisat yönetmeliği tahlil ve izahı.

Kuvvetli Cereyanlı Elektrik Dağıtım Tesisatir nın Bakım, İşletme ve Tesisine dair YM melik (•)

V^ D^ E. Alman nizamnamesi •• v

i.îi

ÜCRETLERİ

Yazı cinsi a) İlmî telif makale b) İlmî tercüme makale c) Plân, proje ve tesislerin tanıtılması

Mecmua tası.

— cj

25 TL. 20 TL.

15 TL.

nri,J;ın, tanıtılmasj çe,_g e) Havadisler

10 TL. i

& 'Neşriyat Encümeninin Notu :

Bu çalışmanın hazırlanmasından sonra b\i Yönetmelik tadil edilmiş olup yenl Tallmatname lB/.wvj.a,.

tarth've 9382 sayılı Resmi Gazetede neşredllBSlstlr. Topraklama mevzuunda yapılan tadilât cüz'l

olup\Ne^ĞXe^Syefi; haiz değildir.

\