MEMLEKETİMİZDE MEVCUT ELEKTRİK MALZEMESİ SANAYİİNİN DURUMU VE GELİŞME İMKANLARI HAKKINDA RAPOR

yalnız gerilim düşüklüğü esası üzerine değil

ekonomi bakımından takat zayiatı üzerine de

yapmak icabeder.

Yukardaki misâlde : 12 Beygir = 8,8 kw,

cqs 0 = 0,8 için farz etmiştik Buna göre ta

kat zayiatı:

100 . L . N

100. 30 . 8800

P%=

;

k. F . U2 Cos ıs*

= 56 . 6 . 3802 . 0,82

= % 0,75

Takat faktörü ıslah edildiği nisbetin kare

si kadar takat zayiatının da azalacağını görü yoruz. Bu bakımdan sanayide takat faktörü nün ehemmiyeti büyüktür. Takat faktörü is lâhı aynı zamanda bir millî ekonomi proble midir. Senede bu yüzden sarf olunan fuzuli ihtirak maddesi muazzam bir yekûn tutar. Mesafe uzadıkça takat zayiatı dahi artacağın dan alçak gerilim yerine yüksek gerilim ener ji tevzii için tercih edilir ve akını karesi ile artan zayiat bu suretle de azalmış olur.

Memleketimizde mevcut elektrik malzemesi sanayiinin durumu ve gelişmesi imkânları hakkında rapor

Mi ATTEKtN T.MÛh S.LB.

Elektrik Mühendisleri Odasının 1956 yılı faaliyet programının B 9 r b maddesinde «Memlekette mevcut elektrik malzeme sana yiinin durumunun tetkiki ve bu sanayiin g«'İçmesi imkânlarının tesbltl» derpiş edil miş ve bu maksatla İhdas edilmiş olan Ra portörlüğe İdare Heyetince bu ropor hazırla tılmıştır.

Elektrik malzemesi deyimi tatmin edici bir tarif ojmamakla beraber, elektrikten is tifade sağlamak için kullanılan h,er türlü ip tidaî ve mamul malzeme akla gelmektedir.

Bakır, demir, çimento ve diğer birçok ip tidaî maddeler elektrik enerjisi istihsâl, nâ kil, tevzi tesislerinde ve istimalinde doğrudan doğruya rol oynamaktadır.

E'ektrik malzemesi gördüğü esas fonksi yon bakımından konstrüksüyon malzemesi, nâkil malzeme, mücerrit malzeme ve manye tik malzeme olarak teknik literatürde dört ana grupta toplanmaktadır

Elektrik malzemesi kullanıldığı saha iti bariyle de bilhassa mamul malzeme şeklinde münasip bir tasnife imkân vermektedir: Bu tasnifte:

1 — Santra] ve muhavvlle merkezi malzemesi Çevirici makinalar (dizel, su ve buhar türbini, lokomobil), generatör, transfor matör, şalter, seksiyoner, sigorta, röle, redresör, akümülâtÇr, ölçü âleti gibi baş lıca teçhizat.

2 — fîakil ve tevzi hatları malzemesi: Direk (Çelik, betonarme, ahşap), nakil (bakır, çelik takviyeli alüminyum, çelik vs.) izo'âtör, askı tertibatı gibi teçhizat.

—.17

3 — tç tesisat malzemesi: Peşel ve bergman tipi gibi borularla nâ kil, buat, anahtar, sayaç, sigorta, ampul ve benzeri malzeme.

4 — Ütilizasyon malzemesi: Elektrik motorları, elektrikle çalışan en düstri ve ev makineleri ile elektrikle ça lışan bilumum âletler. Bu suretle elektrik malzemesinin fazla çeşitlilik arzettiğine işaret ettikten sonra şu rasını da tebarüz ettirmek yerinde olur ki, bu mevzuda hazırlanacak bir raporun mükem meliyeti, memlekette tafsilâtlı istatistik ma lûmatın mevcudiyetine ve cüz'î de olsa bir miktar tetkikat tahsisatı mevcudiyetine bağ lı bulunmaktadır.

Yerli elektrik malzemesi hakkında top lanmış olan bilgiler, bundan önce hazırlan mış olan raporlar ile yapılmış olan neşriyat ve resmî veya hususî müesseselerdeki ilgili lerden temin edilmiş olup, bunların bir liste si raporun sonuna dercedilmiştir.

Verilen bilgiler daha ziyade büyük çap taki müesseselere inhisar etmektedir.

Bir taraftan İktisat ve Ticaret Vekâleti nin, djğer taraftan Ticaret ve Sanayi Odalar Birliğinin mevcut sanayi hakkında (bu ara da elektrik malzemesi sanayii de dahil) de taylı bilgi toplama faaliyetine giriştik1 erini ve ük çalışma neticelerini 1958 yılında ikmâl edeceklerini öğrenmiş bulunuyoruz. Bu bilgi lerin de istifademize amade kılınması halin de şüphesiz ki durum daha fazla aydınlana caktır.

Şurasını da belirtmek İcap eder ki, ge

rek rapordaki bilgilerin temininde ve gerek se raporun hazırlanmasında hataların asga riye indirilmesine gayret edilmiştir. Buna rağ men gözden kaçmış hatalar ve yanlış bilgiler varsa bunların gösterilmesinin ve düzeltil mesinin, elektrik malzemesi hakkındaki bil gimizin inkişafı bakımından faydalı olacağı nı ifade etmek isteriz.

Memleketimizde Bakır Durumu:

Memleketimizdeki bilinen net bakır re zervi Murgul'da 320.000 ton ve Ergani'de 240.000 ton olmak üzere cem'an 560.000 ton kadardır.

Halen istihsal edilen bakır, blister veya ateşte tasfiye edilmiş bakırdan olup, 16.000 tonu Ergani'de, 7.000 tonu Murgul'da olmak üzere yılda 23.000 tona baliğ olmaktadır. Son olarak yapılmakta olan Murgul tevsiatile yıl lık yekûn istihsal 29.000 tonu bulacaktır. Bu suretle 25 yıl kadar devam edecek bir bakır rezervine sahip bulunmaktadır.

Son yıllarda 9.000 ton kadar bakır mem leket dahilindeki ihtiyaçlara tahsis edilmek te ve mütebakisi ihraç edilmektedir.

Bilindiği gibi blister bakır fennî ve ikti sadî bakımlardan elektrikî nâkil tel çekilme sine müsait bulunmamakta ve ayrıca elektro liz ameliyesile elektrolitik bakır haline sokul ması gerekmektedir. Bu sebepledir ki dahilî ihtiyaca tahsis edilmekte olan blister bakır elektrik işlerinde kullanılamamaktadır.

Elektrolitik tel sıkıntısı ile karşılaşan İller Bankasının âcil ihtiyaçları muvacehesin de, Nafia V., E. î. E. İdaresi, Etibank, İller B., İstanbul E. T. T. İşletmeleri, Ankara İşlet mesi, Makine ve Kimya Endüstrisi ve Stan dartlar Enstitüsü temsilcileri bakır mevzuun da toplanarak 31.1.1956 tarihli bir raporla hulasaten şu hususları tesbit ve tavsiye et miş bulunmaktadır:

Memleket ihtiyacına tahsis edilen mikta rın bir kısmı ve gerekirse yeni tahsislerle 3000 ton bakırın hariçte tasfiye ve mamul şekilde geriye getirilmesi; ödenecek masraf, bakırın % 6 7 gibi bir kesri olarak tahmin edilmiştir. Ayrıca bu bakırdan tâli mahsul o larak çıkacak 90.000 dolarlık altm ve gümüş memleketimize kazandırılmış olacaktır.

Memleketimizde kaçak gayrî fennî tel kullanılmasını önlemek ve blister bakırdaki altın ve gümüşten de istifade edebilmek, ih tiyaca arzedilen bakırın yalnız elektrolitik şe kilde olmasını mecburî kılmaktadır. Bu hu susun tahakkukunu sağlıyacak tedbirler hü kümetçe ele alınmalıdır.

Dünya ve memleketimiz rezervlerinin mahdut oluşu ve sanayide bakırın kazandığı

müstesna durumu dolayısile, memleket dahi lindeki istihlâkin israfı önleyici şekilde bir nizama bağlanması, 6000 volttan yüksek ge rilim hatlarında daha ucuz olan çelik takvi yeli alüminyum nâkillerin kullanılması ve bakır eşya imalâtının tahdit edilmesi husus ları da raporda tavsiye edilmektedir.

Çıplak Bakır Tel Sanayii: Memleketimizdeki orta ve büyük çapta bakır işlerile iştigâl eden firmalar İstanbul' da temerküz etmiş bulunmaktadır. İstanbul'da bakır işlerile uğraşan 24 fir madan 16 tanesi bakır levha ve yalnız 8 i esas itibarile som ve örgülü çıplak bakır tel imâl ettiği gibi bu firmaların bazıları lâstik İzole li bakır tel ve emaye izoleli tel imalâtına da geçmiş bulunmaktadırlar. Halen ham madde olarak en fazla blister bakır ve hariçten ithâl edildiği takdirde elektrolitik bakır kullanılmaktadır. Mezkûr sekiz tesiste kullanılan bağlı takat yekûnu 1000 beygir gücüne yaklaşmakta ve senelik imalât 2000 tonu bulmaktadır. Bununla be rat er günde 2 3 posta çalıştırılmak ve blister bakır yerine elektrolitik bakır kul1 anılmak şartile istihsâl kapasitesinin yılda 6000 tonu bulacağı mümkün görülmektedir. Ayrıca kaini bakır tellerden daha ince kesitte ve bükülebilen örme tel imâl eden kuvvei muharrike ihtiyacı 2 beygir gücü dû nunda bulunan müteaddit küçük müesseseler de mevcuttur. Halen memleketimizde tel imalinde kul lanılan blister bakırın eritilmesi ve redük törlerle kısmen arıtılması suretile elde edilen bakır, matlup olan % 99,90 safiyete çıkama makta ve bu sebeple de elektrolitik bakırın elektrikî ve mihaniki evsafını taşıyan tel'er elde edilememektedir. Nafia Vekâletinde il gililer arasında yapılan görüşmelerde bu hu sus da nazarı itibare alınarak, memleketimiz de elektrikî nakil olarak blister bakırın tasfi yesile elde edilen tellerin kullanılması uygun görülmemiştir. Söz konusu olan imalâthanelerde kulla nılan hadde eb'adı ve toleranslar Alman stan dartlarına uygundur. Halen elde edilen mamuller bir muayene ye tâbi tutu'mamakta ve bu yüzden arızalı veya standartlara uymıyan teller de piyasaya arzedilmektedir.

tzole Kablo İmalâtı: İstanbul'da Kauçuk ve Kablo Fabrikası T. A. Ş. gibi bazı firmalar her türlü alçak ge rilim için izole kablo imalâtı yapmaktadırlar. Ancak bunların kapasitelerini tesbit etmek mümkün olamamıştır. Bilhassa, Fındıklı'daki Kavel firmasının

E. M. M.' — 17 18

tesislerinde vasat voltajlar için hava hattı ve

yeraltı kabloları imal edilebildiği gibi, flek

zible çıplak ve izole nakil, som çubuk, plâstik

ve kauçukla izole veya örgülü muhtelif alçak

voltaj enerji ve telefon kordon ve kabloları

imal edilebilmektedir.

Bu müessesenin mühim teçhizatı meya

nında, izolâsyon elektrikî gerilim muayene

âleti ve nakillerin mihaniki ve elektrikî ev

safını ölçen cihazları havi bir lâboratuvan

vardır.

Elektrolitik Bakır İmâli:

/

Kalen memleketimizde kullanılan elek

trolitik bakırın ithalâtla karşılandığı malû

mumuzdur.

Türkiye'de ilk defa olarak elektrolitik ba

kır imali için mühim bir teşebbüse geçilmiş

olup yılda 4000 ton imalât yapacak bir tesisin

kurulması derpiş edilmektedir. Bu tesis

9.929.000 TL. na (5.250.000 TL. döviz) malo

lacaktır. Bunun % 49,5 Türkiye Sanayi Kal

kınma Bankasınca, mütebakisi de hususi mû

teşebbislerce temin gedilmektedir. Lüzumlu

dövizin Dünya Bankasınca hissemize düşen

paradan ödeneceği öğrenilmiştir.

Alman Demag firmasile varılan mutaba

kata nazaran döviz çıktıktan 1,5 2 yıl son

ra tesis yine bu firma tarafından ikmâl edil

miş olacaktır.

Etibank'tan fabrikaya ham madde olarak

yılda 4000 ton blister bakır verilmesi için ob

siyon alınmıştır.

Halihazır plândaki yıllık 4000 ton imalâ

tın 2000 tonu muhtelif eb'atta bakır tel ola

rak çıkarılacaktır.

Fabrikanın projesi o şekilde hazırlanmış

tır ki, umumî yıllık kapasitenin pek az kül

fetle 4000 tondan 6000 tona çıkarılması müm

kün olacaktır.

Kurulacak tesis, ayrıca bir ingot döküm

hanesini, ekstrüziyon usulü ile fil maşin ve

profil çıkaracak 1250 tonluk bir hidrolik pre

si, fil maşinden tel çekme cihazları ve tel ör

gü çıp^k kablo yapan teçhizatı ve bir levha

haddesini ihtiva edecektir. Ayrıca elektrolik

mahsullerini kıymetlendirip yılda 1000 ton

CuSO4 elde edilecektir. Fabrikanın temel inşaatı bitmiş olup bu

tesisat siparişe bağlanmıştır.

Son tahminlere göre tesisler Ekim 1958

de işletmeye açılacaktır.

ELEKTRİK ŞEBEKELERtNE AİT KONS TRÜKS İYONDA EN ÇOK KULLANILAN KARABÜK ÇELİK MAMULLERİNE DAİR

MALÛMAT

Karabük'te Demir Çelik sanayii müesse sesi haddehanesinde ray,, putrel, betonarme demiri, muhtelif profiller, lamalar ve köşe

E M. M. — 17 18

bentler gibi belli başlı mamuller imâl edilip mecmu kapasite takriben 150.000 (Ton/yıl) dır.

Ray ve betonarme demiri gibi mamuller için mevcut olan ihtiyaç karşısında istihsalâ tın kısmı küllisi bu guruplarda toplanmakta dır.

Bunlar haricinde kalan ve elektrik şebe kelerine ait konstrüksiyonlarda en çok kul' lanılan I, U, L, dikdörtgen ve kare kesitli çe lik mamulleri ise her yıl için hazırlanan ima lât iş programlarına ve bunlara müessir olan ihtiyaca göre tesbit edilmektedir. Bu gibi programlardaki miktarlar müessesenin kapa sitesini ifade etmediği gibi hiç bir taahhüdü de mutazammın bulunmamaktadır.

1956 yılında muhtelif I ve U kesitli ma mullerden 10.000 ton kadar, dikdörtgen ve kare kesitli mamullerden 13.000 ton kadar ve nihayet L kesitli mamullerden (köşebent) 10.000 ton kadar istihsal edildiği tahmin edil mektedir.

Başlıca mamuller de şunlardır: I — NP 16 ilâ 36 I — NP 8 ilâ 10 U — NP 16 ilâ 30 U — NP 6,5 ilâ 8. Lama 40 x 10 ilâ 100 x 10 Kare 26 x 26 ilâ 40 x 40 Köşebent 40 x 40 x 4 ilâ 80 x 80 x 14 Muhtelif eb'atta konstürksiyon çubukları.

Halen fabrikanın kapasitesini yılda 750.000 tona çıkarmak üzere tevsiat işine fii len başlanmıştır.

Betonarme Direk İmâli: Normal beton dökme usulü ile yapılan betonarme direkler memleketimizde mahdut yerlerde alçak gerilim şebekelerinde kullanıl mış olmakla beraber, bu tip direk imalinde son zamanlara kadar esaslı teşebbüslere giri şilmemiştir.

Beton T. A. Ş. İzmir'de kurduğu bir te sis'e son zamanlarda santrifüj usulle beto narme direk imaline başlamış bulunmakta dır. Şirketin sermayesi 2.000.000 TL. olup bu nun dörtte biri döviz yatırımına gitmiştir.

Bir Alman firması olan Beton Schlen derwerke A. G., tesisin projesini hazırlamış ve tesisat da aynı firmadan temin edilmiştir.

Gerek hava hattı direklerini ve gerekse traverslerini imâl edebilen bu fabrikanın ka pasitesi halen yılda 8000 direk olup yerli ka lıp'arın da ilâvesile kapasite kolayca yılda 30.000 direğe yükseltilecektir. Direkler, orta sı boş olup 450 dozlu betondan yapılmakta ve 300 kilogram/Cm2 gerilmeye mütehammil

bulunmaktadır. Bunların gerek alçak gerilim

hatlarında ve gerekse 66.000 volta kadar yük

sek gerilim hatlarında kullanılması müm

kündür.

Direk nakliyatı İzmir bölgesi için malî

bir külfet olmamakla beraber, uzak yerlere

nakliyattan DD. Yollannca tatbik edilmekte

olan 10 Kş/Ton. Km. civarındaki tarife ca

zip bulunmamaktadır. Meselâ bir ton direğin

İzmir'den Ankara'ya nakli 0,10 x 700 = 70 TL.

munzam masrafın yapılmasını icap ettirmek

tedir.

•

Son alınan bilgilere göre, şimdiye kadar

yapılan direk adedi 8000 i bulmuştur. Bu di

reklere karşı rağbet tatmin edici bulunmak

tadır. Bunu tebarüz ettirmek üzere İstanbul

İ. E. T. T. İşletmesinin Londra asfaltı boyun

ca bü direkleri kullandığını söyleyebiliriz.

Betonarme direklerde, demir direğe na

zaran demir tasarrufu yapmak imkânı olma

sı ve bu suretle de döviz külfetini tahfif ga

yesile. Sanayi Vekâleti, ilgililerce bu tip di

reklerin imkan nisbetinde fazla kullanılma

masının teminini bir yazıyla tamim etmiş bu

lunmaktadır.

Transformatör tmâU :

Memleketimizde ilk; defa olarak transfor matör için teşebbüs safhasına geçilmiştir. Etibak,, Sınaî Tatbikat T. A. Ş. ile Le Mat6 riel Electique S W (Fransız) müesseseleri bu maksatla 2.000.000 TL. sermayeli bir şirket kurmuş bulunmaktadırlar. Makina ve teçhi zatı Fransızlarca temin edilecek olan fabri kanın İzmir'de kurulacağı ve 1958 yılında faaliyete geçeceği ilgililerce bildirilmektedir.

Westinghouse firmasının lisansı (Le Ma teriel Electrique S W, Amerikan Westing house firmasının Fransa'daki lisansiyesidir) ile imâl edilecek olan transformatörler 25 650 kVA takatında tevzi transformatörleri ola caktır.

Memleketimizde 1955 yılında belediye elektrik şebekelerindeki tevzi transformatör ün 500.000 kVA'ya baliğ olmuştur. Bunlara İstanbul Silahtar santralındaki büyük boy transformatörleri de eklersek, yekûn 750.000 kVA'ya yükselir. Yüksek gerilimli bölge şebe kelerinde ve sanayi müesseselerdeki transfor matörler de hesaba katılırsa Türkiye'deki yekûn transformatör kapasitesinin 1 milyon civarında bulunacağı tahmin edilebilir. (Ek teki tabloya bakınız.)

Türkiye'de heryıl % 10 istihlâk artışı o lacağına ve mevcut transformatörlerin de za man zaman yenileceğine göre memleketimi zin normal olarak 0 500 kVA. arasında 75.000 100.000 kVA kapasite ilâvesine ihtiyacı var dır.

Sınaî tatbikat T. A. Ş. 100.000 kVA civar nndaki yıllık istihsal kapasitesile, transfor matör ihtiyacımızın mühim bir kısmını, kar şılamış olacak demektir.

Son olarak alınan bilgilere göre fabrika binası ikmal edilmekte olup teçhizatm büyük bir kısmı montaj yerine gelmiştir. 1958 yılı Haziran ayında imalâtı geçileceği tahmin edil mektedir.

Transformatörden başka şafter ve seksi yoner gibi hat ünitelerinin de bu müesseBece imaline geçilmesi üzerinden ehemmiyetle du rulmaktadır.

Madeni Direk vesair Konstrüksiyon İmalâtı: 1955 yılında kurulan Madenî İmalât T. A. Ş. bilcümle çelik ve saç montaj işleri, direk, köprü, depo tankları, betoniyer, gezer köp rü, vinç,, cebri boru, kapak, vana gibi imalât la meşgul olmak üzere kurulmuştur. 1957 yı lında fiilen imalâta geçmiş olup, imalât ka pasitesi yılda 3.000 tondur. Ankara'da Atatürk Orman Çiftliği civarında bir fabrikaya sahip bulunmaktadır.

Müesseseye özel teşebbüsçe % 50 den faz la bir iştirak vardır. Başlıca iştir aklar İş Ban kası, Etibank, Sümerbank, Makine Kimya ve COME Türk adlı Fransız gurubudur.

Şalter. Transformatör ve Buşingler İçin Maden! Yağlar: : Bozulan şalter, transformatör ve buşing yağları muhtelif aletlere temizlenebilirse de sonunda atılacak olan bu yağların yerine ye nisini koymak icap eder. Memleketimizdeki yekûn transformatör kapasitesi 1 milyon kVA mertebesinde olup, bunlarda en az 1000 ton kadar madenî yağ kullanılmaktadır. Bu nun da bir kesrini her yıl yenilemek icabe der.

Madenî yağ Petrol Ofis, Mobüoil vesair yakıt satıcılarından temin edilmektedir. Şu rasını da belirtmek icabederki Petrol Ofiste bulunan aletlerle madenî yağlan muayene etmek mümkün görülmektedir.

tzolâtör İmali.: Sümerbankça, ince seramik mamulleri ve bu arada elektrik izolatörü yapacak bir müessesenin kuruıması ve buna, ilgili resmî müesseselerle hususî sektörün iştirakinin te mini hususunda çalışılmaktadır. Yapılan etüdlere göre imalât yılda 13 000 ton olacak ve bunun 1.500 tonu yüksek ve al çak gerilim izolatörü olacaktır. Ham madde etüdleri bitmek üzere olup şimdiki tasavvurlara göre 1960 yılında ima lâta geçi'ecektir. Elektrik Lâmbası, (Ampul) İmali: Memleketimizin elektrik lâmbası veya ampul ihtiyacı, bundan bir kaç yıl önce İs

tanbul'da kurulmuş olan General Elektrik TAO, kısaca GETAO tesisleri ile karşılanmak tadır.

GETAO'nun 5 mılyon'uk sermayesinin <% 66 sı Amerikan General Electric firmasın ca ve mütebakisi de İş Bankası ile Vehbi Koç müesseselerince konulmuştur.

Yapılan tahminlere göre Türkiye'nin yıl lık ampul ihtiyacı 8 milyon adettir. Sözü ge çen fabrikanın kapasitesi bu miktarın üstün de olup 13 milyona kadar yükseltilmiştir. Bu suretle mevcut fazla imalât kapasitesinden dolayı ampul ihracatı yapmak gerekmekte dir. Halen yapılan imalât 5 watla 300 wat arasındaki ampullere inhisar etmektedir.

Ampul imalinde kullanılan malzemeler den ince cam tüp, cam kavanoz ve volfram tel dışardan getirilmektedir. Ampullerin kai delerindeki madenî dip kısım, makina Kim ya Endüstrisince memleketimizde imal edil mektedir. Cam kavanozun Türkiye'de imali için lüzumlu tesisat, GETAO tarafından te min edilmiş ve Paşabahçe Cam fabrikasına kurulmuşsa da camın kalitesinin kifayetsiz olduğu ve neticede bu teşebbüsün şimdilik işe yaramadığı ifade edilmektedir. Ayrıca, ima lâtta kullanılan malzemenin % 60 inin yerli ve % 40 inin ithal malı olduğu söylenmiştir.

Halen GETAO sermayesini artırmağa gayret sarfetmekte olup yukarıda zikredilen cam kavanozlara ilâveten flüoresan aydınlat ma teçhizatı ve lâmbaları Ve buz dolabı ve çamaşır makinesi gibi muhtelif elektrik mal zemesi imal etmek tasavvurundadır.

I

MUHTELİF DAHİLİ TESİSAT MALZEMESİ ve MÜSTEHLİK MALZEMESİ

Dahil tesisatta kullanılmak üzere mem leketimizde, boru, plâstik ve kauçuk izoleli tel gibi malzemelerin imaline geçiMiği gibi, kaynak makinası, elektrikli ızgara, ısıtıcı, ça maşır makinası gibi mütenevvi müstehlik malzemesi de yerli müesseselerce yapılmağa başlanmıştır.

Tflhmin edileceği gibi bu teşebbüslerin karşılaştıkları güçlüklerin başında dışardan ithâ1 edilen iptidaî elektrik malzemesinin ko layca temin edilememesi gelmektedir

Memleketimizde sözü geçen imalât hak kında istatistik bilgi edinmek imkânı hasıl olamamıştır. Bu hususta Ticaret ve Sanayi Odpion Birliği ve Ticaret ve fktisat Vekâleti tarafından yapılan çalışmaların ikmali so nunda dpha fazla aydınlanmış olacağımız muhakkaktır.

YABANCI SERMAYE ve ELEKTRİK MALZEMESİ

E'ektrık malzemesinin imali için lüzum lu olan tesisat ile iptidaî maddelerin dışar

E M M. — 17 18

dan ithal edilmesi mecburiyeti karşısında ya bancı sermayenin de bu sahada iştirakini görmek pek tabiidir. Nitekim yabancı serma yeye dair meı î kanunî mevzuat çerçevesi da nüinde, bugüne kadar girişilen teşebbüsler memnuniyet verici olmuştur.

Yabancı sermayenin elektrik malzeme imalâtına girişi ekseriya yerli sermayedarlar la beraber iştirak halinde olmaktadır.

Ele alınan başlıca imalât mevzuları şun lardır :

Transformatör imâl ve tamiri, Plâstik izolen tel ve kablo Çamaşır makinası, süpürge, elektrik mo torları Neon lâmbaları Elektrik makinalan için kömür imali Transformatörlü kaynak makinası Radyo imali Pil, batarya ve akümülâtör imali Dizel imali. Yapılan yatırımlar ekteki cetvelden de görüleceği gibi, yerli sermaye 10.409.809 TL., yabancı sermaye 18.639.252 TL. mukabili ol mak üzere cem'an 29.049.061 TL. kadar dır. (•)

YERLİ ELEKTRİK MALZEMESİ SANAYİİNİN İNKİŞAFI İMKİNLARI

• Memleketimizde elektrik malzemesi ima

linin, döviz kazandırma, ham madde ve işçi

lik imkânlarımızı kıymetlendirme bakımın

dan büyük faydalar sağlayacağı malûmumuz

dur.

Fennî hususiyetleri icabı dışardan ithal

edî1"

" vrr4 <Vpn vf7i teçhizat ve

malzeme dışında pek çok elektrik malzeme

sinin memleket içinde imali mümkün görül

mektedir. Bundpn önceki kısımda görüldüğü

veçhile memleketimizde ampul ve radyo ima

lâtı ihtiyaca yetecek bir seviyeye yükselmiş

tir. Çıplak bakır tel imalâtı kapasitesi ve ka

litesi ıtibarıle ibtiyaca cevap verecek bir du

ruma getirilebilir. Santrifüj usulle betonar me d i w k Iı ıOII, kappsite itibariyle ihtiyaca

nazaran kifayetsizce de, yeni bir çığıra yol

arınış brlu maktadır. Tevzi transformatörü

imalinde girişilen teşebbüsün tahakkuku bir

yıl meselesidir ve şüphesiz ki ihtiyacı karşı

layacak mertebededir Elektrolitik bakır me

selesinde de ilk adım atılmıştır. Diğer taraf

tan memlekette izole tel ve kablo imalinde

ve muhtelif teçhizat ve âletlerin imaline' doğ

ru ciddî pdımlar atılmıştır.

Bütün bu gelişmelere rağmen, yapılacak işlerin vüs'atına nazaran henüz malzeme ima linde başlangıçtayız. Bu sahadaki çahşmale

(*) Bu rakamlar 1957 başlarında derlenmişti.

nmıza daha büyük bir hızla devam etmek

zorundayız.

Malzeme sanayiindeki çalışmalarımız

bilhassa, şimdiye kadar yapılmış büyük elek

trik yatırımlarını justifiye etme noktası na

zarından ayrı bir ehemmiyet kazanmaktadır.

Daha açıkça tasrih etmek icab ederse, elek

trik tevzii ile istihlakinde kullanılan malze

me için yapılan yatırımları da santral ve

transmisyon tesislerine yapılan yatırımlar

mertebesine çıkarmakladır ki elektrifikasyon

dâvamızı en müsbet bir muvaffakiyete ulaş

tırabiliriz.

'>

Elektrik malzemesi imalâtını memleket

çapında bir mesele olarak ele alırken, faali

yetlerimizi bilhassa şu sahalarda teksif etme

mize lüzum görülmektedir:

1 — İhtiyaçların tesbiti:

Memleketimizde imâl edilebilecek malze

me cinslerinin tesbiti ve bunlara olan ihtiya

cımızın iyice tahmin edilmesi icap etmekte

dir.

2 — Standardizasyon:

Yerli olarak yapılması derpiş edilen mal

zemeye ait her türlü standartların bir an ev vel hazırlanması ve kurulacak imalât tesis lerinin bu standartlara uygun iş görmeleri nin temini icap eder.

3 — Kolaylıklar:

Yerli malzeme imâî edecek müteşebbis lerin ham madde ve tesisat ihtiyaçlarını za manında temin etmeleri için ve faaliyetleri ni teşvik edici esaslara bağlamak için lüzum lu tedbirlerin alınması icap eder.

4 — Yabancı Sermaye :

Memleketimizde elektrik malzemesi ima li için yabancı sermayenin de bu sahada yar dımını beklemek ve bunu teşvik edici tedbir leri devam ettirmek icap eder.

5 — İşbirliği: Memleketimizde elektrik islerile ilgili müesseselerin işbirliğine ve malzeme mesele lerini daha rasyonel olarak halletmek üzere münasip zamanlarda görüş, fikir ve faaliyet lerini tanzim etmek üzere «Malzeme Toplan tıları» ihdas etmelerine ihtiyaç görülmekte dir.

İmalât Mevzuu

I — Transformatör imal ve tamiri.

II — Plastik lzoleli tel ve kablo.

III — 1. Çamaşır M., Süpürge. E. Motoru

2. » » » » IV — Neon ve Flüoresan lâmba

V — Elektrik Maklnalan Kö mürü

VI — Transformatörlü kaynak maklnalan teçhizatı.

VII — 1. Radyo İmali

2. »

*

VIII — Elektrik, H Gazı, Su sa ati.

IX — Pil ve Akümülâtör X — Dizel imali

(1957 başlarındaki durum)

t

Yerli Hissedar

'Yabancı Hissedar

Etlbank, Sınai Tatbikat T.A.Ş.

Kavel Ltd. Ş.

Le Materiel Eleo trluqe S. W.

Siemens, ALMAN

Mataş T. A. Ş.

Hoover, İNGİLİZ

Sermaye T.L.

Yeril

Yabancı

1.400 000

750 000

1.000.000 721.000

— 874.720

Nuri Berent, Gür men Odabaşıoğlu

Leon Faraci D. K. Yovanidl Türk Mühendisler Ltd O Türk Philips T.A.Ş. Burla B.

MKE

6 Müstakil teşebbüs 2 Müstakil teşebbüs

Westlnghouse Air Brake, AMERİKAN

Establiss Neon Saadl LÜBNAN

SoclĞte Le Carbon Lorralne, FRANSIZ

Soud Bel SPRL BELÇİKA

N. W Phillips HOLLANDA

AGA Swenska A. B İSVEÇ

Sooi6t6 Compteurs et Moteurs Aster

6 Müstakil teşebbüs

2 Müstakil teşebbüs

1.392 500

125 000

50 000

25.000

70.000

58.000

1.333.334

9.600 000 666.666

224 000

200 000

4 080.000 1531.476

2.063.466 2 883.400

Yekûn

10.409.809 18.639.252

Bütün bu hususlarda E^ktrik Mühendis leri Odasına düşen organizatörlük vazifesinin ehemim, etini müdrik olduğumuza kani bu lunuyoruz.

TEMAS EDİLEN MÜESSESELER 1 — İktisat ve Ticaret Vekâleti 2 — Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği 3 — Ticaret ve İktisat Vekâleti, İstanbul

San. Baş. Müf.

5 — EİE İdaresi Genel Direktörlüğü 6 — Etibank, Sınaî Tatbikat T. A. Ş. 7 — Petrol Ofis 8 — General Electric T.A.O." 9 — Türk Philips T. A. Ş. 10 — filer Bankası 11 — Madenî İmalât T. A. Ş. 12 — Sümerbank Umum Müdürlüğü

BAŞLICA MEHAZLAR 1 — R. Sanıhan ve C. Elginkan müessesesi

nin elektrolitik bakır. hk. hazırlattıkla rı etüt Elektrik şebekelerine ait konstrüksi yonlarda en çok kullanılan Karabük Çe lik mamullerine dair tarafımdan hazır lanan rapor 3 — G. Mutdoğan'ın İstanbulda mevcut çıp lak bakır tel sanayiine dair etüt raporu 4 — Elektrik Müh. Odası Bülten No. 1 b — G. Mutdoğan ve A. Gençli'in Beton T. A. Ş. hk. tetkik raporu. 6 — Nafia V. de elektrolitik bakır hk. İlgili lerin iştirak ettiği ıoplantıya ait 31/1 1956 tarihli rapor.

7 İktisat ve Ticaret Vekâletince yabancı sermaye hk. yapılan neşriyat

8 E. İ. E. İdaresince Türkiyede mevcut transformatör gücü. hk. hazırlanan ra por.

_ EK —

BELDE MÜESSESELERİNDE SANTRALDA VE SANTRAL DIŞINDAKİ TRANSFORMATÖRLERİN

GÇÜLERİNE GÖRE SIRALANIŞI (1955)

Beldenin adı ANKARA (Şehir)

Toplam İZMİR (Şehir)

Toplam İSTANBUL (Şehir)

DİĞER BELDE Müesseseleri Toplam

GENEL TOPLAM

Gücü (kVA) ( 1 100)

Adedl Gücü

6.621

33 2.039

6.753

240 14.413

4 782

307 21.178

4.882

547 35.591

Gücü (kVA) (101 250)

Adedi OücU

68 12 214

»^ 65 15.200

193 33 184

326 60 598

64 11.389 216 39 949

67 12.033 542 100.547

Gücü (kVA) (251 500) Adedi Gücü

49 18.215

35 17.400

159 62.420

243 98 035

4 9 22.680 47 17.780

52 23.980 290 115.815

Gücü (kVA) 500 den yukarı Adedi GücO

1.200

11 . 9.840

4 3200 18 21.010

13 194 400 105 208.990

19 İU8 800 134 239 840

17 12 500

7 030

36 211.300 142 246.870

226 (Adet) 1521 (Adet)

1747 (Adet)

;252.195 (kVA) 498 823 (kVA)

751.018 (kVA)

E. M M. 17 15