KROSBAR ALETLER İLE ÇALIŞAN OTOMATİK TELEFON SANTRALLARI

KROSBAR ALETLERİ ÎLE ÇALIŞAN

Ûtoınotik Telefon Santradan <*>

Çeviren : l Hakkı ORAL

Y. Müh.

(SARF 50 Sistemi)

Kullanılmıakda olan santral tiplerinden adım - adım sistemi, otomatik telefon tekniği sahasında, üstünlüğünü uzun zamandan beri muhafaza etmekte idi. Daha çok itimad edilir, daha çabuk çalışan ve daha az bakım isteyen tesislere ihtiyaç duyulunca krosbar sistemi bunların yerini almaya başladı. Hali - hazırda çok geniş bir saha üzerinde çalışmakda bulunan adım - adım sistemini tamamen ortadan kaldırmak iktisadi bakımdan mahzurludur Bu sebeple krosbar sisteminin mevcut adım - adım cihazları ile müştereken çalışabilmesi lüzumu doğdu. Bu ihtiyacı karşılamak üzere, L M Ericsson, onlu bir esas üzerine kurulma ve doğrudan doğruya darbelerle çalışma bakımından, adım - adım sisteminin hususiyetlerini üzerinde toplayan ARF 50 sistemini hazırladı.

Meselâ: Finlândiyanın Helsinki şehrinde tesis olunmuş bulunan ARF 50 sisteminin krosbar cihazları bir çok senelerden beri, tam bir muvaffakiyetle çalışmaktadır. Mezkûr sistem, mevcut eski adım - adım santrallannın tevsiatı için kullanıldığında, tamamiyle onlarla birlikte çalışacakdır. Hakikaten bir çağırma adım - adım ve krosbar seçici katlarından herhangi birisi diğerinden evvel gelmek üzere, geçmelidir: Birinci grup seçici bir adım - adım seçici, ikincisi bir krosbar seçicisi ve üçüncüsü tekrar bir adım - adım seçicisi olabilir. Böylece sistemlerin birlikde çalışmaları mükemmel bir şekilde temin edilmiş olur.

1. SlSTEMtN KARAKTERİSTİKLERİ :

ARF 50 krosbar sistemi, adım - adım prensibine göre çalışan tekâmmül ettirilmiş bir otomatik telefon sistemidir. Ve abone katlan ile grup seçici katlarını ihtiva eder.

Aşağıda SL - katı ismini vereceğimiz abone katı, arayıcı ve son seçici (bağlayıcı) kat- (*) Tazımız LME Ericsson'un Aralık 1964 tarihli aylıfc mecmuasından çevrilmiştir.

E. MM. 29 - 30

larından teşkil olunmuştur. Münferit seçici katlarının başlıca hususiyetleri, krosbar bağlama, âletlerinin kullanılması, by - path' ve link bağlama prensiplerinin tatbik edilmiş olmasıdır. Aşağıda bu prensiplerin küçük bir hülâsası verilmiştir.

1. l Krosbar Aleti: Otomatik telefon tekniğindeki inkişaflar, uzun ömürlü, çok az bakım isteyen, çalışması daha hızlı ve son derece itimat edilir bağlama aletlerini ortaya çıkarmıştır. Bir otomatik telefon santralının teşkilinde kullanılan başlıca bağlama aletleri elektromagnetik röleler ve seçicilerdir. Tatbikattaki tecrübeler bir otomatik telefon santralının, her hususta, en fazla itimat edilir kısmının röleler olduğunu göstermiştir; binaenaleyh telefon sistemlerini kalitesini tâyin etmek hususunda seçicilerin rolü gayet büyük bir önem kazanmış oluyor. Krosbar bağlama aletlerinin hazırlanmasında, bir seçici için mümkün olabilen en ucuz fiatda ve iyi bir telefon rölesinin hususiyetlerini, havi aletleri imal etmek gayesi gözönünde bulundurulmuştur. Krosbar bağlama aletini, kontak gruplarını kontrol eöVen müşterek kumanda cihazlarını havi bir röle grubu diye tarif edebiliriz.

By-path prensibi

oo-.o»- a ıa o-eı 2-o o

û lO

Link irtibat ve sembolik olarak gösterilişi

Her bir uçta kıymetli madenden yapılmış ikili temas elemanları kullanmak suretiyle mümkün olabilen en iyi kontak vasıflan temin edilmiş bulunmaktadır. Bundan başka aletin mekanik kısımları telefon rölesinde olduğu gibi aşınması az ve bakım masrafları düşük olacak şekilde imal edilmiştir.

Krosbar aletinin çerçevesi içinde düşey vaziyette duran elemanlar grubu, düşey barlar ile; 5, veya 6 adet yatay seçici çubukları, yatay barlar, ve bir de bunlara ait kontak grupları bulunmaktadır. Aletin yüzü çerçeveli bir cam kapak tarafından örtülmüştür/

Her biri 10 ilâ 12 yay takımını ihtiva eden düşey barlardan münasip olanı 5 veya 6 yatay barlardan biri tarafından yakalanır. Her bir yay takımı istenilen tertipte kontaklar temin edecek durumdadır.

1. Z By - Path Prensibi:

Otomatik telefon santrallannda konuşmayı temin etmek maksadı ile kullanılan çok sayıdaki seçicilerin ve onlara ait kontrol aletlerinin mümkün mertebe basit olması istenir. Bir seçicinin konuşma devresine girmesi için geçen zamanın girdikten sonra konuşma ile meşgul tutulduğu zamana kıyasla çok kısa oluşu düşünülürse; seçicileri, çok kısa bir müddet çalışarak işini bitiren münferit bağlama aletlerinden mümkün mertebe müstakil hale koymak ve konuşma devresinin tesisi esnasında seçiciye muvakkaten bağlanan kontrol aletlerinin sayısını azaltmak en iktisadî bir tanzim olacaktır.

Bu esas üzerine inşa edilmiş sistemlere ya müşterek kontrolü sistem prensibinde veya by - path prensibinde çalışıyor denir.

Bir alet gurubunun, bu gurubun aletleri için müşterek olan bir cihaz tarafından kontrol edilmesi bakımından, bunlar müşterek kontrollü sistemlerdir; veya aynı zamanda, alet gruplarının kontrol ve kumandası konuşma yolundan ayn bir geçit üzerinden yapıldığından by - path sistemi olarakda adlandırılır.

Tatbıkatda, herbir bağlama işleminde yalnız bir seçiciyi kontrol eden müşterek cihazlı sistemlere birinci isim, ve aynı anda bir kaç seçicinin çalışmasını düzenleyen sistemlere de ikinci isim verilir. L M Ericsson krosbar sisteminde müşterek cihaz, marker, birden fazla seçiciye hizmet ettiğinden dolayı sisteme by - path sıfatı verilmiştir.

Müşterek röle cihazının çalışma zamanı çok kısadır, dolayısiyle lüzumu görülen kontrol cihazlarının sayısı çok az olacaktır. Bunun için sistemin maliyetine pek az tesir eden bu cihazların hazırlanmasında son derece itina edilir,- elemanların kullanılması ve arzu edilen bütün emniyet tetbirlerinin alınması mümkündür.

A ve B aboneleri arasındaki bağlantının basitleştirilmiş şematik diyagramı.

Bundan başka, konuşma devresindeki seçicilerin, aşınmaya maruz bulunan bütün karışık mekanik tertıbatdan azade olması, bunlara çok güvenilir bir çalışma sistemi bahsetmiştir.

Azami itimat ve asgari bakım masrafını temin etme hususunda, by - path sisteminin ortaya koyduğu büyük imkânlar, LM Ericsson krosbar sisteminde, konuşma devresi ve müşterek cihazın her ikisinde de adımlama mekaniğini ve mekanik seçicileri birleştiren müşterek kontrol aletlerini kullanan diğer sistemlerden tamamiyle farklı ve yeni bir şekilde kullanılmıştır.

1. 3 Link irtibat:

Link irtibat, bir seçici katının, birbiri ardısıra gelen 2 veya daha fazla kısmı katlara •bölünerek aralarında bir nevi irtibatın yapıl-

K M M. 29-30

dığını ifade eder; LM Ericsson krosbar ARP 50 sisteminde her kısmî kat bir çok krosbar aletini ihtiva eder. Muhtelif katların aletleri arasındaki bağlantılar, herhangi bir kısmi kat aletlerinden birisinin, bu guruba dahil bütün kısmî katlardaki aletlere veya ekserisine bağlanması mümkün olacak tarzda tanzim edilmiştir. Bu şekilde, bir seçici katının kapasitesi, bir bütün olarak, katın esas - krosbar aleti düşey barlarının - kapasitesinden çok daha fazla olacaktır.

Şematik diyagram

Bir seçici kat kapasitesinin çoğaltılmasındaki esas gaye, şüphesizki katdaki ıımıımî yığılmayı azaltmaktır. Link prensibinin tatbikile tekamül ettirilmiş guruplamalarda münasip irtibatların noksanlığı, dahili yığılma ismini vereceğimiz, bazı yığılmaların doğmasına sebep olur. Bununla beraber L M Ericsson krosbar ARF 50 sisteminde dahili yığılmalar, şartı seçmelerin ithali ile oldukça azalmıştır. Şartî seçme, bağlama devresi kısmî kat aletlerinden birisinin, ancak istenilen güzergâhta serbest çıkışı ihtiva eden bir giriş ucu bulunduğu vakit seçileceğini ifade eder.

1. 4 Röleler: 1. 41 Normal Röleler:

ARF 50 krosbar sisteminde LM Ericsson RAF tipi röleler kullanılır. Bobin bir somun ile röle şasesine tesbit edilmiştir. Armatürün

sivri ucu röle şasesinin ön tarafındaki bir çıkıntı üzerine dayanır ve şaseye tesbit edilmiş bir yay vasıtasile yana doğru ve düşey olarak hareket eder. Armatür sipiral bir yay ile çekilir ve eski durumuna getirilir. Her bir yay takımı röle şasesine bir vida ile tesbit olunmuştur, ve şasedeki bir delik ile yanyana bulunan takımın ön kısmındaki küçük bir çıkıntıya takılarak gerilmiştir.

Yay takımları, pimler yerine tarakların

yukarı, kalması ile çalışır. Bu, röleye son de

rece uzun bir ömür verir ve gerekli bakımı

azaltır

Aynı zamanda, yaratılan çok mükemmel bir mağnatik saha çalışmanın süratli olmasını temin eder.

1. 42 Çok Bobinli Röle:

By-path prensibini ARF 50 sistemine tatbik edilmesi halinde, J fazla miktarda yay takımları olan ve bir çok röleler üzerinde paralel olarak çalışacak kontakları bulunan rölelerin kullanılmasına lüzum vardır. Bu iği bir düzene koymak ve az yer kaplamasını temin etmek üzere çok bobinli hususi tip bir röle yapılmıştır.

Umumiyetle, röle 10 adet mağnet ve 10 adet kontak grubu ihtiva eder. Bir mağnete akım gönderilince, armatürü çalışarak alâkalı yay takımını hareket ettirir:

Bütün kontaklar ikili tipde yapılmış olup, temas bütün röle için müşterek olan bir şerit ile münferit yaylar arasında vuku'u bulur. Şerit sabittir, yaylar hareket eder. Her yay takımının azami 12 kontağı vardır. Müşterek kontak şeridi her iki ucundan lehimleme yer-

Hıritaafal

rt'-'tnap Itfarfer Una l , «î^«, |

E M M 29 - 3U

Blok diyagram

\Yrrllcet •—— Heril

fOKHfi.

6 6 6 b 6 o o ö0 öÛ

6 ö bööo û û

6b b ö

î6

g

6 ö0 b û ûOb e, 6

öb6û 6bo Ûbbb

oooo O-o-o ooo

6 ••> û otb 666

ü o o o o

0c

O 0 0

o c

oo o

o0 o0

ooooo

O •0

0 OC

1 l

5" 2o

0o 1

c >6

i6

9 •

oo -6

il

1 > o o1

0ı

1 ' ;;

Ö S

ö 6 ö

§ ö0

û O

b6

ûû û0

b ö O

6 66 û

§ ö b

§

t bû 0o

öb 6â ö

bb ö6 b

6 6 b 6

â b û6 b

4i

b ûö

6b

b6 6âûi b6 ob

ö 6 b 6 b b 6. 6 b 6

6 û öö AöbO6ö

û6 6ööbbb ö6

Ö6 b b 6 b Ob 6 b

Ö 6 ö Öö öö b 6 ö ö 6 ö û 6 b b b 6ö

ö ö û ö ö d d ö bö

ö ö 6 b b b b b öb ö û ö ö 6 6 6 6 66

b b û 4 b b b i*

r>njtr nhy Aıfj

0 00 0

oo --

o- o0 oo- •

0 oo o >o

o0

0 0 o o 0 o - o o 0 •O 0

O0 00

ro 0o

o£

0 Oo

m = 8 için SL - katının gruplama plânı

lerile teçhiz edilmiştir, ve her biri 5 yay takımı ihtiva edecek şekilde tamamiyle ayrı iki kısma bölünebilir.

Çok bobinli rölelerin birkaçı (azamî 8) bir araya getirilerek bir çerçeve içine yerleştirilir. Rölenin boyutları 72 x 107 x 194 mm (2"27/32 x4"7/32xT'41/64) dir. .

1. 43 Küçük Röle :

Telefon sistemlerinin planlanmasında, ekseriya, normal rölelerin teknik imkânları bütün ihtiyaçlarımızı sağlayamaz ve bu rölelerin kullanılması, muayyen hallerde, • son derece pahalıya mal olan lüzumsuz yer işgaline

sebeb olur. Bundan dolayı, LM Ericsson küçük röleyi hazırlamıştır. Yalnız bir yay takımı bulunan bu küçük rölelerden altısı, bir normal röle için ayrılan yere veya iki tanesi doğrudan doğrayan normal röle üzerine monte edilebilir.

1. 44 Polarize Röle :

Armatür bobinin merkezinden geçen ve içeriye veya dışarıya doğru yapacağı hareketle kontakları veya kontak yaylarını çalıştırır. Armatür, merkezleyiciler vasıtasile tamamiyle merkezi bir vaziyette de durur ve bobinden

f

I»-W<

• o

o• -0 o

-o 0-

oV o ooo

ooo o0 o •oo

o0 • ooo

•0 • 0

f1

o!

o 1 O|

l •oı

| 01

1 Ol

oı l Ol

| •Oj

it * '

( 0 o •o

B00J*9<

•oo

•ç 1 l o

•o

^i

'1

^ . 1 1

4 1 i 1

Ma- 'ı

11 ~ ,

1t o t

JM< 1

11 • p o 0

,,

« 1 1

1 ^1

ı;0e- ı

üo

ooo

P

»M-»» '

* -oo0 1 ^

l1 |

?

11 [1

; 1

• 0

[oooo [-0-

[OOOO

Loooo

oooo-l ooooj oooo-l ooooj

i1

1 6

1 1 ; i ', 1 1 1 ö6

s î

ûg

ö öö06o ûûöö0 ö6

'OOOOO 30

*3

'Ooo>öo< 30 lOooıoo 30

Ğ <J 0 b ö ö ö 6 ö 6 ö 6 6

6 *.

<6

6 ûû 6û

û ö

öö

^oooloo 3O . roubt Uft* UİKrtitn

'

/*

&-<^—

lay

O -OO -0 -O OOO O-OO-O-O O O

o o o -oo

oc oo o

-o -oo o -o

O-O O <5 -O

-O-O <3-O

Fınttts ffl

X K ft U k efor r

r6

£

J

6 ö

S

ö"

~

â

ûö

d

î

m = 5 için SL - katının gnıplama plânı

i 6

6 û

g 6 6 â,

geçen akım işaretine göre iki yönden birini geçerek hareket eder.

1. 5 Ana Devre :

LM Ericsson tarafından imal edilen krosbar sisteminin teknik devresi çok güzel bir şekilde tanzim edilmiştir. Böylece, teşhis edici, taksim edici ve röle devresi gibi bir kaç ana devre ile bütün sistem kolayca teşkil olunabilir. Bunun, sistemin anlaşılması hususunda, bakım teknisyenleri ve santral

mühendisleri için çok büyük bir faydası vardır.

2. SiSTEMiN ŞEMATtK İZAHI: • 2. l Bağlama Prensipleri :

E. M. M 29-30

Şekil 3, iki A ve B aboneleri arasındaki bağlantıyı gösterir basit bir prensip semasıdır. Umumiyetle seçici için kullanılan şematik şekil burada düşey barları göstermektedir. S, GV ve LV seçici katlarından herbiri

GV - Katı için raklama

2 ilâ 4 kısmî katı ihtiva eden ve SLM, GVM markerleri vasıtasüe bağlanmıştır.

Çağıran taraf, A, telefonunu kaldırdığı vakit, onun hat aleti bir SLM (solda) markerini yakalar, Marker, aboneyi arayıcı S ve röle takımı SR üzerinden boş bir registere bağlar. Abone çevir sesini alır ve istenilen numaranın birinci rakkamını çevirir; bu sayıyı alan register, hemen grup seçicinin GVM markerini çağırarak B abonesinin birinci rakkamını ona gönderir. Gurup seçici markeri, bu numara ile çağrılan abonenin hangi 1000 li guruba ait olduğunu tefrik ederek, SR den gelen hattı istenilen grubun bir son seçici röle takımı LKR'e bağlar. Şimdi register ve marker boşalmıştır. Ve yeni bir çağırmaya hazır vaziyetde bekler. Müteakip 3 rakkam LKR role takımına bağlı register tarafından alınır.

Son seçici üzerinden geçen bağlantı, SLM (sağda) markeri tarafından temin edilir. Marker, son 3 rakkamı (LKR'e bağlı) bir registerden alır ve çağrılan abone hattını yakalar. Bu şekilde A ve B aboneleri arasındaki irtibat tamamlanmış olur ve yeni bir çağırmayı cevaplandırmak için marker ile register derhal boşalır. Son rakkam alındıktan O 5 san. kadar sonra LKR'den zü akımı gönderilir.

Bir santralin bağlantı diyagramı Şek. 4 ve 5 de gösterilmiştir. Seçiciler Şek. 4 de her zamanki işaretlerle çizilmiş olup Şek. 5 de ise

01*1

Bir lokal bağlantının zayıflama grafiği düşey ve yatay barlar düşey ve yatay hatlarla temsil edilmiştir.

Şek. 3 deki iki bağlama katı, S ve LV, hakikatde SLM müşterek markeri ile birlikte bir gurup halüıde çalışmaktadır. Şek. 4 ve 5 de gösterilen santralda 1. ve 2. gurup seçicileri (1-GV ve 2 - GV) mevcutdur. I-GV ye, aynı santraldaki muhtelif 10000 li guruplara

Adım - adım sistemi ile müştereken çalışan bir krosbar santralının şematik diyagramı

b ib «b 4, - ' ss—---- . ------ 55-

Diyafoni zayıflaması gösterir grafik

K M. M. 20-80

giden devreler, diğer santrallara ve hususi servislere giden jonksiyonlar bağlanmıştır. Muhtelif 1000 lı abone guruplarına giden yollar II - GV ye bağlıdır.

Abone katı SL ve gurup seçici katlan GV olmak üzere yalnız iki cins bağlama katı kullanılmıştır.

Z. Z Abone Katı SL :

Abone hatları 1000 li guruplar halinde toplanmıştır. Böyle bir 1000 li guruba giren ve çıkan trafik, 4 kısmî katı (SLA, SLB, SLC ve SLD) ihtiva eden SL abone katı 'tarafından temin olunur. Her bir 1000 li gurubun bir SL markeri vardır.

Şek 6 de, m = 8 li bir SL katı için guruplama planı görülmektedir. Krosbar aletlerile çalışan LM Ericsson by - path sisteminin umumi prensipleri kadar sembolleri de l kısımda izah edilmiştir.

Şek. 6 m = 5 li bir gurup için aynı planlamayı gösterir.

SLA ve SLB kısmî katlan hem giren ve hem de çıkan trafik için kullanılmasına mukabil SLC ve SLD yalnız giren trafik için tesis olunmuştur SLD düşey barlan son seçici role takımına (LKR) bağlanmıştır. Düşey barların her bin 20 hatlıktır ve dolayısile 1000 hatlık bir abone gurubu, her bin 20 abonelik guruplardan 50 tanesini ihtiva etmektedir. Bu guruplardan 10 tanesi, sonradan görüleceği gibi, 200 hatlık bir taligurub teşkil eder. 20 hatlık guruplar, sayısı trafiğe göre tesbit edilen ve paralel olarak çalışan düşey barlara bağlanır. Şek. 15 de, 20 abone için 8 SLA, m = 8, düşeybarlan ve Şek. 7 da ise 5 SLA, m = 5, düşeybarlan bulunan birer kat görülmektedir. SLA düşeybarlan paralel bulunan SLB düşeybarlarına irtibatlandınlır.

SLB - düşey - barlarından bazılan, yalnız çıkan trafik için kullanılacağı cihetle, doğrudan doğruya SR arayıcı röle takımına yol alır. Giren trafik için ayrılan SLB düşeybarlan, m = 5 için SL - katının raklanması

E M M 29-30

» O- o- q j1

11 1c & ft * •• o-

» »• o. »• o.

1 11

1 ı1 ı l ı 11 t ı ı |ı o- » »• o e-

'ı 1

1 1

*1 1 t

ı '1

1 1,

1 l 1,

1ı

* * 4 6 *»

i** ***

A 4

4îî4

» * * » *4

lf

400 OfHtl}

GV - katının gruplanm plânı

paralel bulunan SLC düşeybarlarına bağlanmış olup onlarda SLD düşeybarlan üzerinde paralel olarak çalışmaktadır.

Sayılan trafiğe göre tâyin edilen SR Role takımları fiş ve j ak vasıtasile bağlanır. Çağıran aboneyi tağdiye edecek röleler ve işaret verme röleleri bu guruba dahildir.

Fiş ve j ak vasıtasile bağlanan LKR son seçici röle takımının sayısı trafiğe göre tesbıt edilir. Bunlar, çağrılan aboneyi besleyen röleleri, SL marketinin irtibatını temin eden röleleri ve işaretleşme rölelerini ihtiva eder.

Her 6 LKR röle takımına bir register verilmek üzere, SL - gurubunun register"leri sabit olarak LKR röle takımına bağlanmıştır. Registerler, çağıran abone tarafından çevrilen son 3 rakkamı almak ve bunları derhal, devreye iştirak edecek olan SL - markerine göndermek üzere teçhiz olunmuşlardır.

SL Marker gurubu, SL abone katındaki trafiğin kumanda ve kontrol vazifesini ifa eder.

Bir SL - marker gurubu, paralel çalışan iki ayn markeri ihtiva eder. Markerlerden her biri bir anda yalnız bir çağırmayı cevaplandırabilir ve netice olarak gurubumuz aynı anda iki ayn çağırmayı karşılayabiliyor demektir. Yalnız, aynı anda, aynı 200 hatlık bir tali guruptan gelen veya aynı SLD kısmı katı üzerinden devreye -giren iki çağırma ce-

I2S 00 ı ı ' —'-----'

Si -imge im -SI I-ev Jt-fv

10.000 Hatlık bir santralın yerleştirilmesi .

vaplandınlamaz. Bununla beraber bu tahditlerin trafik kapasitesini düşürmeleri pek o kadar kolay değildir. Bundan başka markerlerden biri, çok az bif gecikme ile bütün trafiği karşılayabilir. Bir marker giren çağırmalar kadar çıkan çağırmalara da hizmet eder. Çıkan çağırmalar için, SL markerinin bir kısmı, çağıran abonenin teşhisinde ve bir kısmında bu aboneyi, boş bir register girişi bulunan bir arayıcı röle takımına bağlamakta kullanılır.

Giren çağırmalar için, marker son seçici röle takımının teşhisini çağrılan abonenin kaydını ve çağıran son seçici röle takımından çağrılan aboneye yapılması gereken irtibatın teminini mümkün kılan kısımları ihtiva etmektedir.

PBX - TRAFİĞİNE TAHSiS EDiLEN SL GRUBU

Giren çok sayıdaki PBX - Trafiğinin işini kolaylaştırmak için, sisteme SLC kısmî katından hat rölelerine doğrudan .irtibatı bulunan SL gurupları ilâve edilmiştir. Mezkûr irtibat,, PBX - abonelerine gelen esas trafiği geçirir. Fazla trafik, SLA ve SLB kısmî katlan üzerinden her zamanki yolu takip edecektir.

2. 3 Gurup Seçici Katı:

I. GV birinci gurup seçici katı,

II. GV ikinci gurup seçici katı, ve gurup seçici katının tâyini» v. s. için ayni tipde bir gurup seçici katı kullanılır. Fark, yalnız bu muhtelif katlarla irtibatda bulunan registerlerde kendini gösterir.

Şekil 8 de, gurup seçici katının tanzim şekli gösterilmiştir. Bu kat GVA ve GVB olmak üzere iki kısmî katı ihtiva eder. Ve bunlardan GVA - düşeybarlan 80 (8 krosbarlar aleti) GVB - düşeybarlar 120 (12 krosbar aleti) üniteli olarak şekilde tesis olunmuştur.

Bir gurup seçici ünitesinin 80 girişinden, aynı 400 lük çıkışın istenilen bir girişine gidilir. 400 lıük çıkış, değişik sayıdaki çıkışları bulunan diziler vasıtasıle de tanzim edilebilir. Böylece her birinin 20 çıkışı bulunan 20 dizi veya 40 çıkışı bulunan 10 dizi teşkil etmek mümkündür. Hattâ, aynı bir gurup seçici katında, meselâ 10, 20 ve 40 gibi muhtelif sayıda çıkışları bulunan dizileri teşkil etmek imkânı da vardır.

Gurup seçici markeri GVM iki kısımdan teşekkül eder. Birincisi numaralan GV gurubunun registerinden alarak hemen istenilen tarafa gönderir; ikincisi, güzergâhı by - path vasıtasile kayıd ederek A - ve B - katlarının aletlerini çalıştmr.

Markerin ikinci kısmında,, çağırmalan, müsavi olarak, muhtelif dizilerin çıkışlarına taksim eden bir çağırma tevzi ünitesi de mevcutdur.

I. GV ve II. GV katlarının registerleri 6 giriş başına bir register olmak üzere, sabit bir şekilde, katlanna bağlanmıştır.

Bunlar, çağıran abonenin çevirdiği bir veya bir kaç numarayı alarak derhal GVM markerine gönderirler.

OGV katının Register'leri de I. GV/II GV katlarında olduğu gibi aynı şekilde bağlanmıştır. Bununla beraber bu registerler, yakalanınca, derhal kendilende numaraların gitmesi istenen ana santralın jonksiyonlanndan hırını yakalayacak ve numarayıda oraya nakledecek şekilde hazırlanmıştır. Şayet çağırma, bu ana santrala girecek veya onun üzerinden geçecekse ilk olarak yakalanan jonksiyon bu iş de kullanılır. Maamafih çağırmanın lokal olması veya ayn değişik bir güzergâh kullanan bir santrala ait olması hallerinde OGV den bu ana santrala giden yol kesilir ve çağırma, OGV nin normal bir gurup seçicisi

şeklinde çalışmasile yoluna devam eder. Bu değişik veya lokal güzergâhdan 19 tane kadar bağlanabilir.

Gurup seçicilerin tâyininde kullanılan OGV - E katı, yukarıda anlatılan OGV katının çok büyüdüğü hallerde, kullanılır. 5 adet girişi ve 60 adet çıkışı vardır ki, bunlar 10 taneye kadar güzergâhı karşılayacak şekilde tanzim edilebilir. Bir register ve bir mar-ker sabit olarak, kata bağlanmış olup, hepsi, beraberce bir gurup teşkil ederler.

3. TRAFiK GÜZERGAHI:

ARF 50 tipindeki bir otomatik, telefon santrakndaki trafik güzergâhı şekil. 9 da gösterilmiştir. Diyagramda ARF 50 santralı normal bir adım - adım santralı ile müşterek çalışmaktadır. Şemayı, 5 haneli telefon numarası olan bir sahada iki - telli Jonksiyon devresini kullanan bir trafik güzergâhını izah etmek üzere seçtik. Üç - telli devrelerin kullanılması halinde Jonksiyon röle takımlarına' (FIR ve FUR) ihtiyaç olmayacağı tabi'idir.

3. l Lokal Aboneler Arasındaki Çağırmalar

Şekil. 9 daki 1. Nolu santralın abonelerinden biri telefonunu açınca, çağrılan SL marken çağıran abone hattını teşhis eder.

Marker, birinci gurup seçici katının serbest bir registerine girişi bulunan bir SR röle takımına haiz boş bir çıkışı, bir by - path üzerinden, yakalar. Şartı seçme yardımı ile serbest bir SLA - SLB inki seçilir; alâkalı düşey ve yatay barlar çalıştırılır. Abone, kendisine çevir sesini gönderecek olan bir registere bağlanmış olur ve SL - markeri yeni bir çağırmanın hizmetine girmek üzere boşalır.

Şimdi abone istediği numarayı çevirmeye başlayabilir ve ilk rakkamı birinci gurup seçici katının regısteri alır. Register birinci gurup seçici markerini, I. GVM, çağırır ve numarayı, derhal, birinci gurup seçici katındaki güzergâhı tâyin edecek olan bu markere gönderir. İşaretleşme prensibi 6.15 inci kısımda izah edilmiştir. Marker, arzu edilen güzergâhtaki boş çıkışlardan birini bir by - path vasıtasıle seçer, bu çıkışa varacak olan serbest bir devrenin yatay ve düşey barlarını çalıştırır. Bu ameliye tamamlandıktan sonra marker ve register yeni bir çağırmayı cevaplandırmak üzere boşalır.

İkinci rakkam II. GV katının bir registeri tarafından alınır. Register bu rakkamı, derhal II. GV merkezine gönderir Merkez çağırmayı ikinci gurup seçici katı üzerinden istenilen 1000 li gurubun LKR röle takımına

bağlar. Bundan sonra marker ve register, yeni bir çağırmayı karşılamak üzere boşalır.

Son röle takımı vasıtasile bağlanan SL regısteri çevrilen son üç rakkamı alır. Bu rakkamlar, derhal, çağırmayı SL - katı üzerinden istenilen aboneye bağlanacak olan, SLM markenne gönderilir. Sonra marker ve register, yeni bir çağırmayı cevaplandırmak üzere, boşalır.

Çağrılan abone serbest ise, LKR röle takımından zil akımı gönderilir.

Şayet çağrılan abone meşgul bulunuyorsa, çağıran abone, LKR röle takımından meşgul sesi alacaktır. Ve kısa bir zaman (bu önceden tesbit edilir ve umumiyetle 2 dakikadır.) sonra «devre harici» ne (6. l inci kısımda izah edilecektir.) bağlanacaktır.

Daha çok sayıda Gurup seçici katlan bulunan bir santraldaki lokal çağırmalar için gereken ameliye de tamamile aynıdır; tabi'i bu ameliye bir gurup seçici katı tarafından daha yapılmış oluyor. Bazan iki rakkam için bir veya daha çok sayıda gurup seçici katının bulunması faydalıdır. Sonra, Güzergâhın tâyininde kullanılan numara grupları için lüzumlu ameliye tamamiyleeaynı olacaktır.

3. 2 Müşterek Çalışan Adım - adım Tipindeki Otomatik telefon santralı için yapılan Çıkan Çağırmalar:

SL ve birinci gurup seçici katlarındaki ameliye 3. l kısımda anlatıldığı gibi cereyan eder. Sonra, çağırma bir FUR çıkan jonksiyon röle takımı üzerine bağlanır ve numaralar çağıran abonenin kadranı tarafından adım - adım santralına gönderilir.

3. 3 Müşterek Çalışan Adım - adım Tipindeki Otomatik telefon santralından gelen çağırmalar:

Diğer bir adım - adım santralından gelen çağırmalar, ikinci grup seçici katının registerine bağlı bulunan FIR giren jonksiyon hat röle takımlarına gelir. Çevrilen ikinci rakamın kadran darbeleri register tarafından alınır ve II. GVM markerine gönderilir. Marker çağırmayı seçici kattan geçirdikten sonra kendisi ve register boşalır. Gelen çağırma 3.1 inci kısımda anlatıldığı gibi, SL - katından geçerek yoluna devam eder.

3. 4 Hususi Servisler için Yapılan Çıkan Çağırmalar:

Hususî servisler için yapılan çağırmalar, müşterek çalışan santrallara gönderilen çağırmalar gibi aynı yolu takip edecektir.

E. M M 20-30

3S

Bazan, birkaç otomatik santralı bulunan

lokal bir şebekede muayyen hususi servisler

herbir santrala bağlanmış olup diğerleri mer

kezi bir vaziyetde bulunurlar Hususi servi

sin güzergâhı, bu güzergâha ait kod'un on

ekini nakledecek olan register tarafından ta

yin edilir.

.

3. 5 Giren Şehirlerarası Çağırmaları:

Giren şehirlerarası çağırmalarına, müşterek çalışan santrallardan gelen çağırmalar gibi aynı tarzda yol verilir.

Şayet telefon sistemi, devrenin verilmesi veya boşaltılması hususlarındaki kolaylıkları sağlayacak şekilde hazırlanmışsa, şehirlerarasındaki operatör bu ameliyeyi ikmal edebilir. Meşgul işareti, şehirlerarası masasındaki bir lambayı yakmak suretile de verilebilir.

4. TRAFiK KAPASİTESİ:

Otomatik telefon santrallarmdaki alet sayısı hesabıle Erlang, Bernoulli ve dünya çapında şöhret yapmış diğer şahıslar meşgul olmuşlardır. Dr. Jacobueus, bunların formüllerine dayanarak link sisteme tatbik edilebilecek formülleri teferruatıle hazırlamıştır.

Alet sayısının» hesap tarzı ve tatbikatda kullanılmakda olan grafik eğrileri «Alet sayısının hesabı» isimli kıtapda gösterilmiştir.

Muhtelif büyüklüklerde yapılan SL - katlarının kapasitesini 20 abone başına SLA - düşeybarlannın sayısını ifade eden ve umumi-' yetle m ile gösterilen miktar tâyin eder. m nın en çok kullanılan değerleri 5 ile 8 dir.

SLC - düşeybarlanndan hat röle takımlarına bazan doğrudan doğruya geçerek muamele gören PBX - giren trafiğini nazarı itibare alamazsak ve çıkan, giren trafik miktarının eşit olduklarını kabul edersek, yukarıda gösterilen m in kıymetleri, aşağı yukarı mütekabilen 65 E ve 130 E lik bir kat gurubu başına isabet eden toplam trafiğe (giren ve çıkan) tekabül eder.

Bir gurup seçici katının çıkışları, 10 ilâ 60 veya daha çok sayıdaki kullanılışlı diziler halinde tanzim edilebilir; 20 ve 40 en çok kullanılan değerlerdir. Çıkışların tanzimdeki bu yüksek fileksibılite, devrelerin mümkün olabildiği kadar fazla kullanılmasını temin ettiğinden dolayı ARF 50 krosbar sistemini çok ekonomik bir hale getirmiştir.

Meselâ, 100 E lik bir trafik taşıyan güzergâh için, 60 randıman altında istenilen jonksiyon sayısı, tam randımanla çalışmak için la-

zım gelen sayıdan yalnız % 3 - 4 kadar fazla tutar.

5. SİSTEMİN TEKNiK HUSUSİYETLERİ :

5. l Bağlama Müddetleri:

Sistemin süra'tli çalışmasını aşağıdaki bağlama müddetleri gösterir.

Aboneler Katı (SL - Katı) :

SL - markeri çıkan bir çağırmayı registere 300 ms içinde bağlar. Buna göre abone telefonunu daha kulağına götürmeden çevir sesi kulaklığa gelmiş demektir.

Bir giren çağırmanın abone katından geçerek istenilen aboneye bağlanması 350 ms sürer. Bu zaman zarfında marker abonenin PBX olup olmadığını tefrik eder. Ve aynı zamanda abonenin meşgul veya serbest olduğu da teşhis edilir

Bu müddetlere, darbe rölesinin boşalması için geçen 120 ms lik zaman dahil değildir.

Grup Seçici Katı :

Bir gurup seçici markerinin, rakkamlan kaydetmesi ve aletleri istenilen güzergâhı temin etmek üzere çalıştırması için takriben 100 ms lik bir zaman geçer.

5. 2 İşletme Bilgileri:

Sistemin çalışma gerilimi, 54 V ile 68 V arasında değişebilmek üzere, 60 volt dur.

Akım tağdiye köprüsünde normal 2 x 500 omluk tağdiye bobinleri vardır, fakat istenirse kullanılan abone telefon tipine göre diğer tağdiye bobinleride seçilebilir.

5. 3 Transmisyon Bilgileri:

ABONE HATTI:

Sistem normal çalışma geriliminde, 15000 om kaçakh ve 1500 om mukavemetli (telefon mukavemeti de dahil) bir abone hat buklesine müsaittir.

KADRAN:

Kadranın dönme hızı, saniyede 8 ilâ 12 darbe gönderebilecek kadardır. LM Ericsson cihazlarile daha mükemmel değerlerde elde edilebilir. Fakat krosbar'ın adım - adım sistemlerile müşterek çalışacağı nazan itıbare alındığından bu tahdit konulmuştur. Darbe nisbetı 30/70 ile 70/30 arasında değişir.

Bu geniş çalışma sayesinde abone telefo-

E M. M. 29 - 30

nunda lüzumu görülecek ayarlar asgarî bir hadde indirilmiştir.

ZAYIFLAMA :

Lokal bir santralın içinden geçen - repartitorden repartıtore bağlı ve 500 om O° ile nihayetlenmiş - bir devrenin 800 c/s deki zayıflaması 0.07 N. (0.61 DB) den azdır; tabiî bu ölçüde santral kabloları nazarı ıtibare alınmıyor. Bu zayıflamanın 300 - 3400 c/s lik bir frekans bandı içinde aldığı değerler şekil 10 den görülebilir.

Santral kabloları yukarıdaki zayıflama değerlerine takriben 300 -1000 c/3 de 0.04 N (0.35 de) ve 3400 0/5 de ise 0,06 N (0.52 db) kadar bir zayıflama ilâve edilecektir. Daha büyük kapasiteli kondansatörler kullanmak stıretile alçak frekanslardaki tekmil zayıflama azaltılabilir.

DENGESİZLİK :

Dengesizlik gürültü ve diyafoni doğurur; bu sebeple dengesizlik değerlerinin gürültü ve diyafoni değerlerine göre tesbit edildiğini söyleyebiliriz.

GÜRÜLTÜ:

Bir telefon santralında gürültü redresörler ve santralın kendisi tarafından yaratılır. Santral taşıyıcı akımdaki hızlı değişmeler sebebiyle gürültüye sebep olur.

Redresör "tarafından beslenen bir bataryanın yüksüz kutuplan arasından psofometrik olarak ölçülen gürültülü seviyesinin 2"mv tu geçmeyeceği garanti edilir.

Santraldan gelen ilâve gürültü besleme bobinlerindeki zayıflama ile giderilir. Ve böylece besleme bobinlerinden sonrada 2 mv değeri idame ettirilmiş olur.

DiYAFONi:

Diyafoniye alçak frekanslarda mücavir SR veya LKR röle takımları ve yüksek frekanslarda ise Mücavir aletler veya santral kablo nakilleri sebep olabilir. Bağlantıların % 95 i için elde edilen kıymetler grafik olarak şek. 11 de çizilmiştir. Diyafoni zayıflamasının 800 c/s de ki değeri. 9.8 N (85 dB) den ve 300 - 3400 c/s lik bütün frekans bendindeki değerleride 8.4 N (73 dB) den daha iyi olduğu bu eğriden görülebilir. Tabii burada görülen değerler, repartitorden çıkıp santralden geçtikten sonra aynı repetitörde 60D om 0° ile uçlandınlmış bağlantılara aittir.

E.M M 29-30

JONKSlYON DEVRELERİ:

ARF 50 krosbar santrallan ve müşterek • çalışan santraller arasındaki jonksiyon devreleri 2 veya 3 nakilli tipten biri olabilir.

iki. Nakilli Jonksiyon Devreler! :

için hususi role takımlarına jonksiyon hat röle takımları (FIR ve FUR) ihtiyaç vardır: Ve normal olarak bukle mukavemeti 1600 om olan bir hatta (asgari 20000 om kaçaklı) müsaade edilebilir. Hususi jonksiyon hat röle takımları vasıtasile müsaade edilebilen hat mukavemeti epeyice çoğaltılabilir.

Üç Nakilli Jonksiyon devreleri için röle takımlarına lüzum yoktur. Bu halde hat için 1600 omluk bir bukle'mukavemetine ve asgari 20000 om hık bir kaçağa müsaade edilmektedir.

6. SiSTEMiN TEKNiK TEFERRUATI: 6. l

Hattın devre harici edilmesi:

ARF 50 sistemi, meşgul durumunu arzedebilen bir sistemdir ve 'bundan dolayı yığılma halinde, meşgul vaziyetine düşen alet tarafından meşgul sesi gönderilir. Çağırılan abone meşgul bulunuyorsa LKR röle takımı meşgul sesini gönderir.ve şayet yığılma alet kifayetsizliğinden ileri geliyorsa meşgul sesi bir ev-slki katın registeri tarafından gönderilir.

Bağlama devrelerini lüzumsuz yere işgal etmemek için, çağıran abonenin sonunu getiremiyeceği bir bağlantı (yığılma, çağırılan abonenin meşgul olması ve evvelden tesbit edilen bir müddet - umumiyetle 2 dak - zarfında cevap vermiyen bir aboneye raslanması hallerinin sebep olduğu) yapmasına müsaade edilemez. Bu muayyen periyottan sonra SR röle takımındaki bir zaman kontrolörü bağlantının boşalmasını ve hat röle takımından meşgul sesinin gönderilmesini temin eder. Buna «hattın devre harici edilmesi» denir. Registerlerden birinin evvelden tâyin edilen bir periyottan (umumiyetle 20 saniye) daha fazla tutuk kalması halinde de çağıran abone hattın devre harici edilmesi vaziyetine düğer.

6. 2 Konuşma Devresinin Kesilmesi: Sistem normal.olarak çağıran taraf telefonu kapadığı vakit konuşma devresi kesilecek şekilde hazırlanmıştır. Bağlantı çağıran abone tarafından tutulur. Çağıran abone telefonu kapadıktan bir müddet (önceden tesbit edilir.) sonra yeni bir çağırma yapabilir.

6. 3 PBX Aboneleri:

PBX - hattan bir 1000 lik guruba (54 - katı) bağlanabilir; yalnız bunun için SL mar-

keri bu ise hizmet edecek olan röle takımlarını ihtiva etmelidir.

Bir PBX abonesinin hatlan bir sıra halinde bulunmak mecburiyetinde olmayıp 1000 lik gurubun içinde her hangi bir yeri işgal edebilir. Bu herbir PBX abone için yedek numara bulundurma mecburiyetini ortadan kaldırması sebebile aşikar bir fayda temin etmektedir.

Bundan başka PBX gurupları içindeki münferit numaralan çağırmak imkânıda vardır. (Gece servisi.) istenirse gece servisindeki münferit numaralar üzerinde PBX abonelerini aramak kolaylığını da temin edilebilir. Bu son kolaylığı elde etmek üzere hususi bir PBX - gurup numarası kullanılmaktadır.

6. 4 İkili Müşterek Hat :

Sistem münferit sayaçlı ve her birinin müstakil (gizli) konuşma imkânı olan iki aboneyi müşterek bir hattan çıkartmak imkânı sağlanmaktadır.

Bir ikili müşterek hat SLA - paralel dizilerinde iki yer işgal eder ve dolayısile 500 adet ikili müşterek hat (1000 abone) bir SL gurubuna bağlanabilir. Diğer bir sistemde bir ikili müşterek hat için* SLA - paralel dizilerinde yalnız bir yer tahsis edilmiştir. Bu sebeple normal abonelerin bağlanabildiği bir SL gurubuna 1000 ikili müşterek hat (2000 abone) bağlanabilecek demektir. Aynı, müşterek hattı kullanan iki abonenin telefon numaralan yalnız 1000vler hanesinde fark eder, diğer haneleri aynı halır. Meselâ 25314 ve 26314

İkili müşterek hat abonelerinden birinin diğerile konuşma için bilinen telefon numarası yerine hususi bir numara çevirmesi kâfidir. (Meselâ) 09) bundan sonra, çağıran abone birinci gurup seçici tarafından müşterek hatta zil akımını gönderecek olan bir alete bağlanır.

Konuşmaların gizli olması için müşterek hattın ayrıldığı noktaya bir cihaz koymak lâzımdır.

6. 5 Kasalı Telefonlar:

Kasasına para atılınca konuşabilen kasalı telefonların kullanılmasını kolaylaştırmak üzere bütün SR hat arayıcı devreleri, çağıran abone hat buklesinde çağrılan abonenin cevap vermesi üzerine paranın kasaya ithalini temin edecek olan ters bir akımla teçhiz olunmuştur. Parasız konuşulması istenen servis telefonlan için bu ters akım dev-

reden çıkarılır. Kasalı telefon çağırmalarının tefrik edilmesi, cevaplandırmasıda mümkündür. Böyle bir kasalı telefon çağırmasının isteğini yerine getirmek üzere operatör bir işaret alır.

Bundan başka kasalı telefon çağırmalanndan muayyen yerler de bağlanabilir. Otomatik aletler normal olarak LM EricSson'un kendi kasalı telefonlan için hazırlanmıştır. Fakat diğer tipteki kasalı telefonlannda bağlanmasını temin etmek üzere kolaylıkla tadilat yapılabilir.

6. 6 Abone Sayaçtan :

Her bir abone hattına tahsis edilmiş bulanan bir sayaç heı1 bir çağırma için normal olarak çağrılan taraf cevap verdikçe bir kademe üerler. Şüphesiz servis telefonlan gibi arzu edilen bazı hatların sayaçlan durdurulabilir.

Sistem, bir çağırmanın yapılması halinde çalışan-sayaçlara göre de tanzim edilebilir.

6. 7 Zaman Mesafe ölçüsü :

Otomatik telefon servisinin maliyeti ko- • nuşmanın süresine ve konuşan aboneler arasındaki mesafeye bağlıdır. Bunun için konuşma ücretini tâyin eden en mükemmel usullerden biri bu iki faktör - zaman mesafe ölçüsü - ile orantılı olanıdır. LM Ericsson, bir konuşma esnasında, çağıran abone sayacına darbelerin gönderildiği ve darbe frekansının aboneler arasındaki mesafe ile orantılı olduğu sisteme iltizam eder.

Tatbikatta aboneler arası mesafesi ve dolayısile konuşma ücreti önceden tesbit edilen sahalar veya telefon numaralarının ilk rakkamına göre tâyin edilir.

Böylece ARF 50 sisteminde, ücretin tâyini için SR röle takımı, I. GV veya II. GV den seçilen yol veya çıkan Jonksiyon ile işbirliği yapılmıştır.

Nihayet, eğer ücret çıkan Jonksiyonlarla tesbit edilmiyorsa, alâkalı röle takımı sonraki rakkamlara göre çalışacak olan bir sayaç ile teçhiz edilmelidir.

Bu şekildeki sayma cihazlan (meselâ SR) diğer role takımlarile de beraber çalışabilir.

Yukarda anlatılan hallerin herbirine Zaman mesafe ölçü âletini de ithal etmek mümkündür.

B.M.M. 90-80

6. 8 Konuşmaları Kesme Servisi:

Bu işde j ak ve fiş vasıtasile repertitöre bağlanan abone telefon konuşmasını kesme cihazı kullanılır. Bu alet bütün giren çağırmaları çağıran abone ile konuşabilecek olan sorgu operatörüne bağlar. Basit bir kesme cihazile devresi kesilen abone çağırma yapamıyacağı gibi ehemmiyetli çağırmalarada cevap veremez.

Bununla beraber .kesme servisi aşağıdaki kolaylıkları temin edecek bir tarzda inkişaf ettirilebilir.

1. Kesme servisine bağlanan bir abone operatörün yardımı. niTnairgıy.ın telefon ede bilmeli.

2. Bu aboneyi çağıran' konuşmaların kar şısına, muayy'en malumatı verecek olan ope ratör çıkmalı.

3. Eğer bu aboneyi isteyen çağırma çok müstacel ise operatör bu konuşmayı temin et meli.

4. Çağırılan abone çağıran ile konuşmak isterse operatör devreyi tesis edebilmeli.

5. Kesme servisine bağlanmış bir abone, yalnız operatörün tavassutu ile bazan normal duruma konulabümeü.

6. Kesme Servisinin bir kaç santral için müşterek olarak kullanıldığı zamanlarda di ğer santrallerin her birinden gelen bir kesme devresi muhabereyi ve gerekli ameliyeyi yap maya kâfidir.

7. Kesme cihazı ya münferit olarak veya seçici aletler vasıtasile kesme servisi masası na bağlanabilmen.

8. Bir abonenin kesme servisine bağlan ması ait olduğu santralın repertitoründeki kordonlar vasıtasile temin edilir.

9. Devresi kesilmiş bir abonenin normal hale gelmesi ya kesme servisinden gelen bir rapor veya operatör tarafından alâkalı repartitörün muayyen bir lâmbasının yakılmasile tahakkuk ettirilir. Bu servis için kullanı lan aletler hala eski tipdir. Bununla beraber ARF 50 sisteminde devreyi kesme hususunda tam otomatik olarak çalışan tesisler yapmak mümkündür. Bu halde kesme servisindeki operatörün kendi şebeke bölümündeki her bir abone için bir jak'ı ihtiva eden bir masası bulunmalıdır. Bu masa okad'ar büyük olma yacaktır; meselâ 5000 abone için 20x50 cm (8"x20» eb'admdadır. Kesme servisine bağ lanmasını, istediğimiz abonenin jak'ına hu-

£ M M. 29-30

susi bir fiş sokulur. Her bir çağırmada, SLmarkeri çağrılan abonenin kesme servisine bağlı olup olmadığını bu maksada kontrol eder. Eğer abone devresi, kesikse operatör hususi bir devre ile paralel bulunan SLA dizisindeki mevkiine bağlanır. Ve buradan operatör araya girerek çağıran abone ile konuşur.

Bir aboneye gelen çağırmaları muvakkaten diğer bir hatta bağlayan Abone Nakil Servisi de tesis olunabilir.

6.9 ölü Seviye için Devrenin Kesilmesi:

Abone, mevcut olmayan bir 1000 li gurubun numarasını çevirdiği vakit marker gurup seçicisine ölü seviye devrelerinin bağlı olduğu bir güzergâhı bulmasını temin eder. Abone hususi bir ses alır ve şayet santralde haber verme masası varsa oradaki bir lâmba yanar. Masadaki operatör bir anahtarı çevirmekle aboneye bağlanabilir. Abone telefonunu bıraktığı zaman bütün bağlantılar çözülür.

6. 10 Taciz Edici Çağırmaların Takibi:

Rahatsız edilen abonenin hat röle takımına hususi bir cihaz bağlanır ve «O» çevirerek onu buloke etmek imkânı temin edilir. Bu suretle rahatsız edilen abone devresi yeni bir çağırma yapabilmek üzere boşaldığında santrale bir işaret gelir.

6. 11 Pasif Korunma Blokaj :

Muayyen şartlar altında, çıkan çağırma hatlarını boşaltmak üzere bir abone gurubunu bloke etmek lüzumu hasıl olabilir.

Sistemde blokaj işi çok basit bir şekilde halledilmiştir. Evvelden tesbit edilen muayyen numaralar bloke edilmezler ve dolayısile çıkan çağırmaları yapabilirler. Giren çağırmalar bloke edilmez.

6. 12 Mnrakaba Cihazı:

Krosbar, çok az bakım isteyen bir sistem olarak tanınmıştır. Bakım makinesi olmayan bir çok santraller aylarca hiç bir arıza göstermeksizin çalışmıştır.

Şüphesiz hatalar yapılır veya olabilir ve tabi'i bu halde onların ciddi arızalar doğurmasına meydan vermeden bulunarak islâh edilmesi tavsiye edilir. Krosbar sisteminde güvenilir bir murakabenin tesisi gayet kolaydır. Sistemin esas prensibi yükü bütün aletler üzerine tevzi etmektir. Bu sebeple eğer kısmî bir alet bir müddet kullanılmamışla bu

t, de veya kontrol aletinde bir hatanın bulunduğu neticesine varılır.

f ARF 50 .sistemi için hazırlanan murakaba metodu bu hususiyetten istifade eder. Madeni ince bir levhanın baskısı altındaki 200 adet yayı ihtiva eden bir cihaz kayıt etme elemanı olarak kullanılır. Bir' düşey bar çalıştığında yaya bir gelirim tatbik edilir ve akım madeni levhada bir delik açar. Netice olarak levha üzerindeki bu işaretler, kayıt veya meşgul olma göstergesine bağlı bir düşey bar tarafından elde edilecektir.

Meşgul olma göstergesi fiş şeklindedir, ve santraldeki her esas düşey bar bir Jak'a bağlanır. Umumiyetle bütün santral aletleri aynı zamanda kontrol edilmediğinden alakalı meşgul olma göstergesıninde, normal olarak yalnız bir kısmı'tağdiye edilir.

Arzu edilirse bir santral merkezi murakaba cihazüe teçhiz edilebilir. Bu halde yukarıda anlatılan meşgul olma göstergesi bir santral kayıt aletite mübadele edilecektir.

6. 13 Trafik Kayıdı:

Trafik kayıdı hususunda en basit ve kullanışlı bir usul yukarıda izah edilen aynı tipte bir murakaba aletini (meşgul olma göstergesi)1 kullanılmaktadır. Meşgul olma göster-gesindeki madeni levhanın sabit zaman aralıkları tahtında değiştirilmesile düşeybarla-nn meşguliyetini gösterir bir istatistik elde . edilir.

Madeni levhayı ihtiva eden meşgul olma göstergesi yerine mukavemetler kullanan bir cihaz kullanılabilir, ve amper - saat ölçü aletine giden bir akımı doğrudan doğruya çalışan düşeybarlann sayısı ile orantılı yaparak trafik kayıdını temin etmek mümkündür.

Bununla beraber istenirse trafik^ değerlerini veren tamamiyle Otomatik bir trafik kayıt sistemide tesis olunabilir.

6. 14 Alarm Tesisatı.:

Aletlerin normal çalışmasını aksatan bütün hatalar tamamiyle inkişaf ettirilmiş mükemmel bir alarm tesisatı tarafından bildirilir. Santral memurunun nazarı dikkatini çekmek üzere sesli ve ışıklı işaretlerin her ikisi-de kullanılmıştır. Sistem hatanın nev'ine gö-. re 3 esas alarm gurubunu ihtiva eden : Sigorta, Arıza ve yığılma alarmları ve bir de hatanın santralin çalışması üzerinde yarattığı tesire göre sesli alarm acil ve acil olmayan diye iki kısma ayrılır Acil alarm halinde kuvvetli bir zil çalar fakat acil olmayan alarm

için zilin sesi okadar yüksek değildir. Arıza alarm sesi daima, acil olmayan alarmın sesinden yüksek tutulur. Yığılma alarmı için ise yalnız ışıklı işaretler kullanılır.

Her bir rak,. sigorta dizilerini ve alarm'ın. cinsine göre muhtelif renklerde bulunan alarm lâmbalarını ihtiva eder. Bir rak takımı içinde ilâveten müşterek bir lâmba dizisi'takımın nihayetine yerleştirilmiştir. Ve nihayet santral memurunun görebileceği bir şekilde lâmbalı göstergeleri ihtiva eden bir tablo tesis olunabilir. Bu tablo ile alarm'ın repartitör, makine devresi ve tağdiye kısımlarından hangisine ait olduğu anlaşılır.

İşte bu düzen sayesinde bir anza derhal bulunarak islâh edilir.

Bir alet gurubuna ait sigortalardan biri atarsa, acil hallerde sesli olmak üzere, derhal alarm verilir.

Büyük bir gurup ile müşterek olarak çalışan bir cihaz belki küçük bir kısım halinde teşkil olunabilir. Bu şekildeki kısımların her biri münferit ve müşterek birer sigorta ile teçhiz olunmuştur. Ve bu sigortalardan' biri atacak olsa derhal acil alarm verilir.

6. 15 Haberleşme Prensibi:

ARF 50 sisteminde grup seçici fegisterler ve bunlara ait markerler birbirlerine çok yakın bir şekilde yerleştirilmiştir. Buna göre register ve markerler arasında muhtelif devrelerin tanzimi güç olmayacaktır.

Burada tatbik edilen esas prensip, register tarafından alınan rakkamlann, registerden geçerek markere giden devreleri hazırlamasıdır. Lüzumlu bütün rakkamlann alınmasını müteakip marker çağrılır ve markere varmak üzere bu rakkamlara ait devreler tesis edilif. Böylece marker, gönderilen rakkamlardan hemen ayni zamanda haberdar edilmiş olur.

6. 16 Muayene Cihazları:

Abone hatlarını ve otomatik santral aletlerini muayene etmek üzere muhtelif cihazlar kullanılır.

Otomatik muayene cihazı santraldaki bütün devreleri sıra ile otomatik olarak muayene eder. Bu cihaz verici ve alıcı kısımlardan teşekkül etmiştir. .Normal olarak herbir kısma 10 abone bağlanabilir. Sonra verici ve alıcı kısımlara bağlapan hatlar arasındaki irtibat otomatik olarak tesis olunacaktır.

Manuel muayene cihazı: SL veya GV gibi münferit bir katı muayene etmek üzere hazırlanmıştır. Muayene edilecek role takımına (SR veya LKR gibi) bir j ak ile ithal edilen cihaz anahtarlar tarafından çalıştırılır,, ve abone numaralan için de cihaz üzerinde bulunan bir kadran çevirilir. Konuşma ve sesli kod'un hususiyetleri aletin telefonu ile kontrol edilir.

Hat muayenesi için role gurup seçicileri GPR ve her 1000 li gurupta iki adet olmak üzere son kontrol seçici röle takımı LPR ile birlikte çalışan bir anahtarlar gurubu kullanılabilir. Muayene masasından bukle direnci kaçak ve atone kadran hızı manuel olarak muayene edilebilir.

Hattâ bir hat muayene robot'u da hazırlanmıştır. Hat ustası şebekenin her hangi bir yerinden bu rob'ota telefon edecek ve kadran darbelerile ona emirlerini verecektir. Bunun üzerine robot muayenesini yapacak ve neti- • ceyi sesli kod şeklinde ustaya bildirecektir. Bu şekilde aşağıdaki faydalar sağlanmış olur:

Kadran Hızının Kontrolü:

Telefon zilinin tam ve yanm gerilimler altında muayenesi.

a, b hatlarının arasındaki ve her birinin

toprakla olan izolasyon direncinin ölçülmesi.

Bukle direncinin ölçülmesi.

7. SiSTEMiN YERLEŞTİRİLMESİ:

ARF 50 sistemindeki santraller, register rakı, röle raklan ve azami 10 krosbar aletini ihtiva eden alet raklanndan teşekkül eder. Rak'ın normal yüksekliği 2900 mm. O"6") dir. Krosbar aletlerile rak arasındaki kabla] sabit kalacak şekilde yapılır.

Markerlerdeki muayyen röleler müstesna diğer bütün röleler röle striplerine monte edilir; fiş ve j ak vasıtasile de rak'a irtibatlandırüır. Registerlerde rak'a ayni şekilde bağlanır. Bundan başka alet raklannın santral ile olan irtibatı fiş ve J ak üzerinden geçen bir kabla] ile temin edilmiştir; bu, santral montajını kolaylaştırır ve servis halinde istenen bazı tadilatın yapılması imkânını sağlar.

7. l Aboac Katı SL

Abone katlan, her biri 1000 abone için lüzumlu bütün aletleri ihtiva eden gruplar halinde toplanmıştır.

Bir 1000 li guruptaki rakların mikdan 2. 2. ve 4. kısımlarda izah edildiği gibi 20 abone için kullanılan SLA - aletlerinin m sinin sayısına dayanır.

Hattâ, bütün sistemin guruplanması 1000 hatlı kısımlara göre tanzim edilmiş olmasına rağmen bir kısmı tam olarak tesis etmek mecburiyeti yoktur. Aksine fişlerin çok kullanılması sisteme çok fazla bir fleksıbilete vermiştir, ve dolayısile daha başlangıçta ihtiyacamızdan fazla sayıdaki rakkamlan monte etmeye lüzum yoktur. Abone sayısı ve trafik arttıkça yeni ilâve edilebilir.

Bir SL - gurubu, esas olarak, aşağıdaki kısımlardan teşekkül eder.

l ilâ 5 rak, SLB krosbar aletlerini ve hat röle takımlannı (herbir rak da 200 veya daha fazla olmak üzere) ihtiva eder. m = 5 olan 1000 li hat grubu için bu raklarda yalnız SLA, aletleri ve hat röle takımlan (herbir rakda 400 veya daha çok sayıda) bulunur. Bu raklardan birisine mezkûr cihazlardan bazıları yerine PBX - aletleri konabilir.

1. rakda (arzu edilirse) SLB krosbar aletleri verilir.

l ilâ 2 rakdan herbiri, bir SLM markerini taşır.

I rak (istenirse) SLB ve SLD krosbar aletlerile yüklenir.

l ilâ 4 rak SLC ve SLD krosbar aletlerini ihtiva eder.

l ilâ 2 rak da LKR son seçici röle takınılan ve SL katının SL - RGE registeri bulunur.

l rakda SR röle takımlarile doldurulmuştur.

Bu hat röle takımlan, her biri 20 (veya 40) hatta hizmet eden kısımlar halinde monte edilir Kısımlar fişlerle irtibatlanacak tipdedir. 200 (veya 400) hatlık hat röle takıkımı SLA/B rakının arka yüzüne yerleştirilmiştir.

Şekil, 12, m = 5 li, 1000 hatlık tam bir SL gurubundaki raklan göstermektedir.

SL - guruplarının kullanışlı bir şekilde birleştirmek için m =8 li 1000 hatlık guruplardan biri ile m = 5 li 1000 hatlı guruplarından 4 ünü bir araya getirerek 5000 hatlık bir gurup teşkil etmek fena olmaz. Trafiği yüksek olan abone hatlan, tabi', m = 8 li gruba bağlanacaktır.

7. 2 Grup Seçici Katı I ; GV

80 GVA ve 120 XGVB - düşeybar üniteli herbir I. gurup seçicisi aşağıdaki şekilde raklara yerleştirilir.

I. ve 2. raklann herbirine 4 GVA- aleti (40 düşeybar) ve 6 GVG aleti (60 düşeybar) konur.

3. Rak'a da GV - marker ve registeri verilir.

Bir birinci gurup seçici katının raklardaki durumunu şekil 30 görmekteyiz.

7. 3 Grup Seçici Katı II; GV

II. GV gurup seçici katı da I. GV .katı gibi aynı tarzda raklara yerleştirilir.

7. 4 Diğer Muhtelif Aletler :

Yukarıdakilere ilâveten kullanılan diğer malzeme ve âletler aşağıdadır :

Röle takımlarına tahsis edilen Raklar.

Giren ve çıkan jonksiyon hat röle takımları, hususi servisler ve diğer maksatlar için kullanılan bütün role takımları role raklannda toplanmıştır. Çift taraflı olan bu raklann her bir tarafına, fiş ve j aklar üzerinden bağlanan 60 röle steribi yerleştirilmiştir.

Ara Repartitörü (I DF)

Şekil 5. de görüldüğü gibi sistemde bir kaç tane ara repartitörü bulunmaktadır.

,SR devreleri GV nin kısmî katı GVA düşeybarlarına ara repartorü vasıtasiyle bağlanır. Bu suretle çıkan trafik müteaddit gurup seçici kısımları üzerine tevzi edilecek tarzda tanzim edilebilir.

Grup seçici katlarının bütün çıkışlan, çıkan jonksiyon hatları sonraki seçici katın girişi v. s. daima bir ara repartitörûne bağlanır. (Aynı şekilde son gurup seçici katı ile LKR röle takımları arasındaki bağlantılarda ara repartitörü tarafından düzenlenir.)

7. 5 Santral Odası :

Rak yüksekliği evvelce zikredildiği gibi 2900 mm (9'6") dir. Serbest tavan irtifaı ise asgarî 3500 mm (11'6") olmalıdır.

Normal olarak, repartitör, enerji dairesi ve abone sayaçlarını hesaba katmaksızın, 1000 abone hattı için 20 - 24 m2 (215 - 260 sq. feet) lik bir yere lüzum vardır. Bununla beraber bu rakkamlar, bir dereceye kadar santral odasının şekline, giren ve çıkan fonksiyon hatlarına, trafiğe v. s. ye de bağlıdır.

Herbir SL gurubunun başdan başa olan uzunlukları aşağıda verilmiştir:

m = 5 (1000 hatlık) 6420 mm (21'1") m = 8 (1000 hatlık) 10700 mm (35'1") Bir rak'ın âzami derinliği 380 mm d'3") olabilir.

Tam bir • gurup seçici ünitesinin bütün uzunluğu 2140 mm (7'0") ve derinliğıde 280 mm (11") dır. İki taraflı röle raklarının 798 mm (2'7 1/2") lik bir genişliği ve 380 mm (l"3") lik bir derinliği vardır.

Birinci ve ikinci gurup seçicileri bulunan 10000 hatlık bir santralın yerleştirilmesi şek. 14 de görülmektedir.

Cihazlar aşağıdaki şekilde tevzi edilmiş-1, 2, 3, 4, 8 ve 9. sıralarda 1000 hatük, m = 5 li, SL — gurupları ve l ci gurup seçicileri

5 ve 12 sıralarda 1000 hatlık, m = 8 li, SL — gurupları

6 ve 7. sıralarda I DF ve Jonksiyon hat röle takımları

10 ve 11. sıralarda 1000 hatlık, m = 5 li, SL — gurupları ve ikinci gurup seçicileri

13 ve 14 sıralarda ikinci gurup seçicileri 7.

6 MALZEME : .

Bütün rak demirleri, role kapaklan v. s.' için korozyona karşı koruyucu tedbirler alınmış ve alüminyum - bronz boyası ile boyanmıştır. Santral için kullanılan bütün âletlerin, birinci sınıf malzemeden âmil edildiğine ve bu kadar normal şartlar altında da elektrik! ve mekanikî gerilmelere karşı mukavim olduğuna dair garanti verilir.

Mecmuamızda neşredilen yazılara verilen

Ü.CBET TARiFESi

Mecmua sayfası

Yazı Cinsi

ücreti

a) İlmî telif makale

40 TL.

b) İlmî tercüme makale

30 »

c) Plân, proje ve tesislerin tanı

tılması

d) Fennî mevzuat ve neşriyatın

tanıtılması ve kritiği •

Mecmuamıza gönderilen yazıların orijinal olması icabetmektedir Kvvelce başka yerde neşredilmiş olan yazılar, bu durum belirtilmek suretiyle mecmuamıza gönderildiği takdirde yukarıda yazılı ücretlerin yansı ödenir Aksi halde ücret ödenmez.