ELEKTRİK ENERJİSİ SEKTÖRÜNE YAPILAMASI GEREKEN OPTİMUM YATIRIM MİKTARININ TESBİTİ

Elektrik Enerjisi Sektörüne Yapılması Gereken Optimum Yatırım Miktarının Teshili

Hüseyin PEKİN

Y. Müh. - E t. E.

Bir memleketin ekonomik kalkınmasının tesir derecesi şu faktörlere bağlıdır: 1. Nüfusun artış nisbeti

2 Cari gelirin sermaye terakümüne ay rılan kısmı

3 Yatırımlar yoluyla sağlanan ilâve kıy metlerin, geliri

İstikbale matuf yatırını plan ve programlan tesbit olunurken bu faktörler sıhhatli olarak takdir olunur. Kalkınmanın ahenkli olabilmesi için de şüphesiz muhtelif yatırım sektörleri arasındaki ilginin iyice bilinmesi gerekir. Bu yazıda genel bir yatırım programı içersinde, yatırımlar bakımından birbirleriyle doğrudan doğruya ilgisi bulunan elektrik enerjisi ve imalat sanayii sektörlerinin durumları araştırılacaktır.

Bilindiği gibi memleketimizde 1950 - 57 yıllan arasında yapılan yatırımların milli gelınn yüzdesi olarak nisbeti 12 -14 arasında olmuştur. Kalkınma peryodunun başlangıcı için bu nisbetler oldukça yüksek sayılır. Nitekim beşer yıllık kalkınma plânlannı tatbik etmekte olan Hindıstanda bu nısbet 1950 - 55 yıllarında yüzde 5 ilâ 7 arasında olmuş ve 1955 - 60 yıllarında yüzde 7 ilâ 11 olarak tesbit olunmuştur. Daha sonraki yıllarda ise yatırım nisbetinin yüzde 16 -17 arasında sabit kalacağı tahmin olunmaktadır.

Endüstriyel kalkınmaya çok evvel başlıyan memleketlerde yatırım nisbeti yüzde 10 ilâ 15 arasında idi. Japonyada 1913 ile 1939 yılları arasında ortalama nısbet yüzde 16 ilâ 20 dir. Sovyet Rusyada da uzun seneler yüzde 15 ilâ 20 arasında değişen yüksek yatırım nisbeti muhafaza olunmuştur.

Bugün de ileri memleketlerde yüksek yatırım nisbetlerinin tatbik olunduğu görülmek-

tedir. 1956 yılında O. E. E. C. memleketlerinde yatınmlann milli gelire nisbeti yüzde 15 ilâ 25 dır Şüphesiz yeni yeni kalkınmakta olan memleketlerde uygun yatırım politika ve planlanyla halen mevcut yatırım nisbetlerinin ilerki süresinde arttırılması mümkündür.

Muhakkak ki memleketimizin gerçekleştirmeye muktedir olduğu yatırım nisbetleri kalkınmanın ilk devresi için iyi değerlerdir. Lâkin Yunanistan, Suriye ve Lübnan gibi komşularımızda bile bizimkilere yakın yatırım nisbetlen elde olunduğuna göre ilerki seneler için ileri memleketlerdeki yatırım nisbetlermı gerçekleştirmemiz gerekmektedir.

Tabıatiyla münakale, sulama, enerji sistemlerinin muayyen bir kademeye yükseltilmiş olması kalkınmayı hızlandıran önemli bir faktördür. Ayni şekilde bir teknik eleman sınıfının yetişmiş olması da kalkınmanın temposu üzerine müsbet tesir yapar.

Bununla beraber yatınm nisbetlerinin yükseltilmesi esas itibariyle sermaye teşekkülü ile mümkün olur. Bu da dahili tasarruflann arttırılması ve dış yardımlarla, birlikte yabancı sermaye enjeksiyonlarının sağlanmasıyla gerçekleşir.

Dış yardımlar ve yabancı sermaye sağlanması bakımından son yıllarda önemli inkişaflar kaydedilmiş bulunmaktadır.

Tablo, l de ihzari mahiyette bir yıllık yatınm planı verilmiştir. Planda 1959 yılı için milli gelir tahmini, yatırım, tasarruf ve istihlak miktarları gösterilmektedir. Tabiatıyla bu değerlerin tesbiti esaslı araştırma ve analizlere dayanmalıdır ve plan peryodu da meselâ beş yıl olarak tâyin olunmalıdır.

Tablo. 1. Milli gelir, yatırım, tasarruf ve istihlâk (Cari fiyatlarla milyon T. L.)

1. Milli Gelir

35.000

2. Net Yatırım

5.250

3. Dış Kaynaklardan Sermaye Akışı 1.000 (*)

(= ) Dış yardımlar ve yabancı ser

maye - Dış borçlar)

4. Net Dahili Tasarruflar (2 - 3) 4.250

5. İstihlâk

30.750

6. Milli Gelir Yüzdesi Olarak Ya

tırımlar (l in yüzdesi olarak 2)

7. Milli Gelirin Yüzdesi Olarak

Dahili Tasarruflar (l in yüzdesi

olarak 4)

12.1

Bir yatırım planı yapılırken evvelâ milli gelir nazarı itibare alınır ve bunun muayyen bir nisbeti yatınma tahsis olunur. Tablo, l den görüldüğü gibi yatırım nisbeti % 15 alındığında bir yılda yapılacak yatırım miktarı 5 milyar 250 Milyon T. L. olmaktadır (Devlet sektörü ve özel sektör yekûnu).

Şimdi de yatırımın muhtelif sektörler arasında ahenkli olarak ne şekilde dağılması gerektiğini ve bu arada elektrik hissesinin ne olabileceğini bulmıya çalışalım :

1956 yılında O E. E. C. memleketlerinde elektrik sektörüne yapılan yatırım ortalaması yüzde 7.2 dır. Tabiatıyla umumiyetle bu memleketler sanayi memleketleri olduklarından bu nisbet yüksek bir ^ nisbettir. Bizim memleketimizde ise bu değer senelere göre şöyle olmuştur:

1953 1954

2.5

4.0

4.7

Elektrik sektörünün yatırım hissesinin yıldan yıla artmış olmasına rağmen memle-•ketimizin umumi karakterinin hala ziraat memleketi vasfını haiz olması sebebiyle 7.2 nisbetinin altında kalınmış ve hatta elektrik enerjisi ile çok sıkı bağı bulunan imalat sanayiindeki izafi artışın elektrikten düşük olması sebebiyle ortaya bir miktar fazla kapasite meselesi dahi çıkmıştır. Şu halde hesaplarımız için yüzde 5 nisbetini almak realist bir görüş olacaktır: Hakikatte bir miktar kapasite fazlalığı bulunması faydalı olduğundan (aksi takdirde enerji sanayiin normal artışını frenleyebilir) mevcut tesislerin tam kapa-

(*) Bu hesap yapılırken dış borçlarımızın senelik taksitlerinin 50 milyon U. 8. dolar olduğu ve buna mukabil de dışarıdan direkt yardım ve yabancı sermaye olarak bir yılda 16& milyon U. B dolar temin olunduğu larzolunmuştur.

sitede çalışmalarını beklemeden elektrik sektörüne yatırım yapılmıya devam olunmalıdır. Buna göre elektrik sektörü yatırımı :

5.250 milyon x 0.05 = 260 milyon T. L. olur. Bir kW değerindeki takatin toplam tesis bedeli 4000 T. L. olduğundan her yıl tesis olunabilecek takat:

260 milyon T. L.: 4000 = 65.000 kW, dır. Bu miktar kurulu takatin temin edebileceği enerji miktarı da: 65.000 x 4000 (Senelik çalışma saatleri) = 260 milyon kWh. olur. Halen memleketimizin senelik toplam istihlaki 2.3 milyar kWh. olduğundan elektrik enerjisinin senelik artışı da:

260 milyon kWh. = ........ % 11 olabilir. Yani

E.300 milyon kWh.

netice olarak ahenkli bir' yatırım politikası takip edildiği takdirde memleketimizde senelik enerji istihlaki artışı yüzde 10 civarında olabilir.

Bundan sonra da elektrik sektörüne yapılan yatırım miktarı ile çok sıkı ilgisi bulunan imalat sanayiinin yatırım miktarlarını bulmıya çalışalım. EK, te tafsilatlı olarak izah olunduğu gibi muayyen bir miktar elektrik yatırımının sanayie tahsis olunan kısmının sanayi alanında kıymetlendirilebilmesi için' bizatihi elektrik sektörüne yapılan yatırımın ortalama beş mislinin imalat sanayii sektörüne tahsis olunması gerekmektedir. Geçen yıllarda bu nisbetin seyri memleketimiz için şöyle olmuştur:

Elektrik yatırımı . (%) 2.54.0

İmalat sanayii (%) 10.7

İmalat san. yatırım

4.23.2

Elektrik sektörü

1954 1955 4.7

13.0 14.9 3.1

Şimdiden sonrası için tesis olunacak beher kW, m tamamının istimal edilmesi gerektiğinden (zira enerji yönünden bir avans yani kapasite fazlalığı vardır) imalat sanayii sahasında yapılması iktiza eden yatırım miktarı :

260 milyon x 5 = 1.3 milyar T. L. olur. Bu da genel yatırımın yüzde 25 ini teşkil eder.

Demek ki genel yatırım 100 olduğuna göre bunun yüzde beşi enerji ve yüzde 25 i de imalat sanayiine tahsis olunmalıdır.

Bir yatırım planı yapılmak istendiği takdirde muhtelif sektörler arasındaki dağılmalar Tablo. 2 de gösterildiği gibi olacaktır.

E. M. M. 29-30

Tablo. 2. Yatırımların muhtelif sektörler

arasında dağılışı

Sektörler

Yüzde nisbetleri

Ziraat

Maden

Elektrik enerjisi

İmalat sanayii

Münakale ve muhabere 24

Sosyal hizmetler

Müteferrik

Tablo. 2 nin hazırlanmasında halen memleketimizdeki durum ele alınmıştır. Sadece sosyal hizmetlerden kısılarak imalat sanayiinin hissesi yükseltilmiştir.,

NETİCELER :

1. Umumi yatırım plana dahilinde elektrik sektörünün yüzde beş hissesine mukabil imalat sanayii hissesi yüzde 25 olmakta dır.

2. Elektrik yatırımları için yüzde beş nisbeti gerçekleştirilmek istendiği takdirde tesis olunacak takat kapasitesinin tamamının kıymetlendırilmesine tekabül eden enerji istihlakinin senelik artış nisbeti yüzde 10 mertebesinde olmaktadır. Aksi halde diğer sektörlerdeki inkişafın aleyhine olarak elektrik önde gider. Filhakika elektriğin bir miktar önden gitmesi arzu edilir. Zira kâfi miktarda avans verilmezse milli eko nominin bütün olarak inkişafında enerji frenleyici rol oynar. Diğer taraftan fayda sız büyüklükte avans verilmesi de yatırım ların rasyonel olarak yapılmamasına yola1 çar. Bu sebepten esasında mahdut olan sermayenin sair daha prodüktif sahalara akmasına mani olunmuş olunur.

3. Memleketimizin milli gelir ve döviz duru mu ekonomik hayatın her türlü icaplarına cevap verebilecek durumda olmadığından yatırım programlarının tahakkuku sadece dahili tasarruflarla mümkün olamaz. 6 Ayrıca kendi öz gayretlerimize destek olabilecek yabancı sermaye alçısının da sağlanması şarttır.

EK. ELEKTRİK ve İMALAT SANAYii

SEKTÖRLER! ARASINDAKİ YATIRIM

MÜNASEBETİNİN TESBlTl

Muayyen bir miktardaki enstale takati endüstri alanında faydalı hale getirebilmek için yapılması iktiza eden endüstriyel yatırım miktarının, bu enstale takati üretmek, nakletmek ve tevzi etmek için bizzat enerji sistemine yapılan yatırımın birkaç misli olduğu görülür.

Memleketimiz bünyesini ilgilendiren hesaplara başlamadan önce Amerika'ya ait bir misali ele almak faydalı olacaktır. Şöyleki: 70.000 kW. değerinde bir enstale takatin üretim, nakil ve tevzi masrafları tutan 25 milyon dolardır. Yani-bir kW.'a tekabül eden toplam masraf 350 U. S. dolardır. İstatistiklerin verdiği ortalama neticelere göre bu miktarın takriben yansı üretim, diğer yarısı da nakil ve tevzi masrafıdır. Hülasa olarak l kW. enstale takati üretmek için 175 U. S. dolar bu miktar takati nakil ve tevzi etmek için de aynca 175 U. S. dolar tesis bedeli ödenecektir.

Böyle bir sistemde 0.40 yük faktörü kabul, edersek üretilen ve tevzi edilen enerji miktan :

70.000 (kW) x 8760 (senelik saatler) x 0.40 (yük faktörü) = 250 milyon kilovatsaat'tır.

Şimdi aşağıda zikrolunan sanayi kollannın bu enerjinin tamamını yalnız başlarına ve ayrı ayrı kullandıkları kabul edilirse herbir sanayi koluna yapılması gereken yatırım değerleri şöyle olur:

Sanayi kollan

Milyon U. Toplara yat.

Sigara imali

Tekstil sanayii

Tomruk ve tomruk

Mobilya sanayii 290

Petrol ve kömür

Taş, toprak ve

cam sanayii 110

Primer metal sa

nayii

Mamul metal san. 350

Takat kW. Enstale B

70.000

l kW. enstale takata tekabül eden yat. C (C = A:B)

4400 1300

4300 4150

1570 5000

Sanayi yatırım Elektrik yatırımı

D (D = C : 350) 12 4 12 12 11 5 5 15

Tesis bedeli T.

L.

Sanayi kolu

85.000 ton) 50 milyon (""**) (10.000 iğlik 50 milyon (***) 250 dokuma tezgâhlık tekstil

fabrikası)

Çimento fabrikası

(Senelik kapasitesi

Kullandığı etanksatat lkeW.

B

1800 1500

Bu listenin tetkikinden görüldüğü gibi muayyen bir miktardaki elektrik enerjisini sanayi alanında değerlendirmek için, bizzat elektriğe yapılan yatırımın 4 ilâ 5 mislini sanayi sektörüne tahsis etmek gerekmektedir. (*) İktisaden gelişmemiş memleketlerde ise bu nisbetler daha yüksek ve bazı hallerde iki misli dahi olabilir. (**).

Şimdi de memleketimizdeki <iuruma göz atalım :

Yeni kur üzerinden halen l kW. değerinde bir takati üretmek, nakil ve tevzi etmek için ortalama olarak 4000 T. L. sarfetmek lazımdır. Elektrik işlerinde 1. U. S. dolar = 11 T. L. civarında olduğundan (iç ve dış birlikte) 4000 T. L nın Amerikan dolan olarak karşılığı 4000 : 11 = 350 U. S. dolar olur ki bu da Amerikadaki l kW. enstale takatin bedelidir.

Bizim memleketimiz için tipik-imalat sanayileri olan tekstil ve çimento sanayilerini ele alırsak aşağıdaki tabloda verilen değerler bulunur:

Memleketimizde sanayie verilen elektrik enerjisinin sanayi kollan arasında dağılışı aşağıdaki tablodaki gibidir.

Toplam endüstri

istihlakinin % si

olarak enerji sar

Sanayi kollan (***» fiyatlan

Gıda, içki, tütün 8.39 18.505.62 Mensucat, giyim 16.41

Kâğıtçılık Kömür

madenciliği

Kömür ve petrol

0.61

Metal madenciliği

8.61

Madeni eşya

• 2.02

Taş, toprak, cam v. s.

9 57

Nakil vasıtalan

3.07

Su işleri

4.37

Diğer endüstri

7.05

Diğer küçük endüstri

Yekûn

100.00

Halen tatbik edilmekte olan yatınm politikası ileride de bu nisbetlerin muhafaza edileceğini göstermektedir. Demek ki, tekstil, kömür madenciliği, demir ve çelik, çimento,

san. yatırımı T. L. tekabül eden l Elekt. yat

kW. takata C = A : B

33000

Sanayi yat. D = C : 4000

34000

küçük sanayiler umumi sanayi istihlakinin % 75 ini istihlak etmektedirler. Bu durumu hesaba katarak ve birinci ve ikinci tablolann rehberliği altında bir tetkik yapacak olursak bizim memleketimizde elektrik sektörüne yapılacak yatınmın dokuz katının, bu enerjiyi istihlak edecek olan sanayie yatınlması gerektiği sonucuna vannz.

Netice olarak halen cari fiyatlara göre l kW. değennde enstale takatin üretim, nakil ve dağıtım bedeli 4000 T: L. sı ve bu takatin sadece sanayi alanında değerlendirilmesi içm gerekli sanayi yatırımı da dokuz misli fazlasıyla 36.000 T. L. olmaktadır. Yani l kW. lık enerji ve sanayi yatırımı toplam olarak 4000 + 36000 = 40.000 T. L. dır.

Bilindiği gibi memleketimizde istihlak olunan enerjinin 3 : 5 i imalat sanayii tarafından kullanılır. Buna göre l kW. lık elektrik yatırımına isabet eden reel sânayi yatınmı:

3/5 x 4000 x 9 = 22000 T. L. olur. Burada:

3/5 : İmalat sanayii istihlakinin toplam istihlaka nisbeti 4000 : Bir kW Elektriğin üretim, nakil ve tevzi maliyeti. 9 : Sanayi yatırımının bu sanayie tekabül eden elektrik yatırımına nisbetı'dir. Elektrik yatırımı + Sanayi yatınmı = 4000 , + 22000 26000 T. L dır.

Sanayi yatırımı Yani hakikatte ------------------------- nisbeti

Elektrik yatırımı 22000 : 4000 = 5 olur.

(*) Mason, Edward S Energy Requlrements and Economic Growth (Report on productive uses of Nuclear Energy p 24 (*«) W L Çişler President the Detrolt Edison Company (Optimum investment in Electric Po~wer for Economlcally TJnderdeveloped Countrles)

(***) Tabiatıyla tesis maliyetleri mütecanis değildılr Maliyetler kurucu firmalara kuruluş şartlarına ve kuruluş tarihlerine bağlı olarak oldukça geniş sınırlar dahilinde değişmektedir Bazan aynı kapasitedeki iki tesisin tesis bedelleri yüzde yüze yakın değerde dahi bir fark arzetmektedir Bu bakımdan rakamların ekzakt değerlerini araştırmakta bir fayda yoktur Hesaplarımız bakımından bu mertebede sıhhatli rakamlar kâfi gelmektedir. (****) Elektrik enerjisi istatistik bülteni 1957 E İ. E İdaresi sayfa 61

E M. M. 29-30