MANYETİK AMPLİFİKATÖRLER VE GERİLİM REGÜLASYONUNDAKİ TATBİKATI

Manyetik Amplifikatörler ve Gerilim

Regülasyonundaki Tatbikatı

Bu yazı Westinghouse Eleo. Co Firmast Mühendislerinin verdiği izahat ve dokümanlara istinaden hazırlanmıştır.

Manyetik amplifikatörler alternatif akım ge neratörlerı gerilim regülatörlerinde, transforma tör çıkış voltajlarının kontrolunda, redresör kont rol devrelerinde geniş mikyasta kullanılmaya başlanmışlardır. Elektrik Mühendisliği sahasında gittikçe kıymetlenen bir buluş olan manyetik amp. lifıkatörleri kısaca ve basit olarak tanıtmaya ve gerilim regülasyonu sahasındaki bir tatbi katını detayları ile izah etmeye çalışacağım.

Manyetik Amplifikatörler :

A. î. E. E. nin Manyetik Amplifikatörleri Alt Komitesinin raporunda şu tarif verilmiştir.

«Amplifikasyon veya kontrol maksadı ile kul lanılan ve doyabilir bir reaktörü yalnız veya diğer devre elemanları ile birlikte muhtelif kom binezonlar halinde ihtiva eden cihazlara man yetik amplifikatör denirv.

Hazırlayan : Fikret ÖNCEL

Elek. Y. Müh.

spir sayısı, <£ manyetik akıdır. Eğer bobin ke

sitini A ve manyetik yoğunluğu B ile göste

rirsek.

N.A.B.

yazabiliriz. Manyetik yoğunluk

I

ise alan şiddeti (H) İle geçirgenliğin ( y. ) çar pımına eşittir. Buna göre

T

N.A.H.jı „ j — s — = K. fi.

yazabiliriz. Buradaki K sabiti bobinin fizik ! boyutlarına ve geçen akıma tabidir. Bu değerin sabit olduğunu kabul edersek endüktansın sadece geçirgenliğe tabi olduğu görülür. Halbuki geçir genlik doyma ile orantılı olarak değişmektedir. Bu değişme (Şekü 2) deki eğri ile gösterilmiştir.

Doyabilir reaktör için de şu tarifi verebiliriz. «içinden geçen akımla uçlarındaki gerilim ara sındaki bağıntı bobine tatbik edilen elektroman yetik kuvvet tarafından değiştirilebilen, kabili ayar bir endüktörden lbarettir>.

Bir doyabilir reaktörün nasıl çalıştığını (Şe kil 1) de verilmiş devre İle izah edelim.

Saiıt 2

Saki ı

XL> yük sargılarına RL yük direnci üzerinden bir alternatif gerilim tatbik edilmiştir. IC kont rol akımının değişmesi ile yük devresindeki akım ve gerilimin değişmesini göstermek üzere RL direncinin iki ucuna bir voltmetre bağlanmıştır. Yük devresine tatbik edilen Eac alternatif geri limi sabit kalmaktadır.

Bir bobinin endüktansı L

olarak he

saplanır. Burada I, sargıdan geçen akım, N

E M M. 43

Şimdi devremize dönelim. Yük devresindeki akım İ L = D , _ „ X L = 2 7 t f l d l r . Şekil (2) K/JX göstermektedir ki; bobin fazla doyurulmuşsa ge çirgenliği azalacaktır Geçirgenlikle beraber L ve dolayıslyle XL azalacak ve neticede İL akımı artacaktır İL arttığı için RL direnci üzerinde okuduğumuz VL gerilimi de artacaktır.

Bobinin doyması doğru akım devresinin ver diği amper sarım'lar sebebiyle olmaktadır. Doğ ru akım devresindeki IC kontrol akımı arttı rıldıkça H alan şiddeti de artacaktır. Böylece şekil (2) deki S noktasına geldiğimizi farzedelim. Alan şiddetini arttırmakta devam edersek ge

çlrgenlik ve dolayısiyle endüktans süratle aza lacak ve İL akımı da ayni süratle yükaelecek tlr. IC akımını, dolayısiyle H alan şiddetini art tırmakta devam edersek RL direnci uçlarındaki VL gerilimi Eac ye yaklaşacaktır.

IC akımını, H alan şiddeti şekil (2) deki A ve B noktalan ile sınırlanmış bölgelerde kalacak şekilde ayarladığımızı düşünelim. IC. akımın daki bir değişme VL gerilimlndekl bir değiş meye sebep olacaktır. Bu değişme nisbetlnin VL lehine büyük bir değerde ayarlandığını düşünür sek kontrol devresindeki ufak bir voltaj dola yısiyle IC değişmesine mukabil yük direnci üze rinde büyük bir voltaj değişmesi husule gele cektir. Bu da amplifıkasyonun tarifinden başka bir §ey değildir.

Eğer yük devresine seri olarak bir redresör bağlanırsa «kendi kendine doyan reaktör (Şelf saturating reactor)> meydana gelir. Bunun avan tajı tam devre alternatif akımın meydana getir diği demanyetizasyonu önlemek ve daha yüksek bir güç amplifikasyonu temin etmektedir.

Manyetik amplifikatörlerin çalışma prensiple rini kısaca gördükten sonra şimdi gerilim re gülasyonu mevzuuuna geçiyoruz.

Gerilim Regülasyonu :

(a) îkaz Kontrolü:

Yük altındaki bir generatörün çıkış voltajla rının düşmesi, yükselmesi ve dalgalanmasının mahzurları meydandadır. Elle yapılan ikaz kont rolü İse gerek yapılacak hatlardan dolayı gerekse çok ağır olmasından kifayetsizdir. Bu sebepten otomatik ikaz kontroluna yük altındaki generatör lerde kat'iyetle lüzum vardır.

(b) Tek Çalışan Makinalar :

Bu halde makinanın yükündeki bir değişiklik, çıkışındaki voltaj değişikliğine sebep olur. Tab locunun her yük değişişinde ikaz akımını ayar laması icap eder. Bu sebepten yük değişmelerinin dikkatle takip edilmesi ve derhal müdaheleye ha zır obuası lazımdır. Aşağıdaki Şekil (3) zamana bağlı voltaj değişikliğini üç tip İkaz kontrolü için göstermektedir.

1 — ikaz akımı hiç ayarlanmamıştır. 2 — îkaz akımı elle ayarlanmıştır. 3 — îkaz akımı otomatik olarak ayarlanmak tadır.

Voli

Salnl 3

Zaman

(c) Sistemde Çalışan Makinalar :

Bu halde bir makinanın voltaj kontrolü sis o tem için İstenilen sabit bir voltajın teminine ve generatörler arasındaki reaktif yükün taksimine yarıyacaktır. Bu tarzda elle kontrol evvelkine nazaran çok daha güç olacaktır.

Otomatik regülasyonun lüzumunu kısaca gör dükten sonra gelirim regülatörlerinin tiplerinden umumi olarak bahsedelim

Takriben elli sene önce devamlı titreşen kon taklarla çalışan trıll regülatörleri otomatik regü lasyonun istenilen şartlarını temin ediyorlardı. Enerji üretme tekniği ilerledikçe bunların meka nik kabiliyet sınırları kafi gelmemeye başladı Ve reosta tipi regülatörler inkişaf ettirildi. Bu tıp regülatörlerde elektro mekanik bir kontak sis temi bir motoru tahrik eder ve motor da bir re ostayı hareket ettirmek suretiyle ikaz akımını ayarlar. Trıll regülatörlerinde ayar doğrudan doğ ruya kendi kendini ikaz eden ana ikaz genera törü devresinde yapılmaktadır. Diğerinde ise ana ikazı besleyen sabit voltajlı bir pilot ikaz gene ratörüne ihtiyaç vardır. Bu her iki metot da DU gün geniş mikyasta kullanılmaktadır.

Takriben 15 20 sene evvel Rototrol sistemi inkişaf ettirildi Bu metod empedans tipi bir re gülatör ihtiva etmektedir. Bu tip regülatörler sis tem çalışmasında mükemmel neticeler vermekle beraber yine de bir komutatöre ihtiyaç göster mekte ve dolayısi ile hassas bir ayar lâzım gel mektedir. Yeni ve gayet mükemmel bir sistemde elektronik ana ikaz sistemidir. Bu sistem de bü tün mükemmeliyetine rağmen kullandığı radyo lambalarının sık sık bozulması ve değiştirilme mecburiyeti yüzünden fazla revaç bulamamıştır.

Kısaca «Megamp> denen manyetik amplifika tör sistemi ise halen en mükemmel sistem ola rak görünmekte ve süratle inkişaf etmektedir.

Manyetik amplifikatörle yapılan gerilim re gülasyonunun detaylan ile tetkikine girmeden bu metodun ana hatlarını umumi olarak gözden ge çirelim. Burada misâl olarak aldığımız regülatör Westinghouse Elec. Co. firmasının Meg A Stat Type W. M. A. regülatörüdür.

Manyetik AmpliflkatörlU Gerilim Regülatör leri :

Bu tipte, senkron generatör kendi kendine ikaz. lı bir ana ikaz generatörü ihtiva etmektedir. Elle ayar ana ikazın ikaz devresindeki bir re ostayı, bir motora kumanda ederek hareket et tirmek suretiyle yapılmaktadır. Ana ikazın ikaz devresi manyetik güç amplifikatöründen besle nen bir yükseltici birde alçaltıcı olmak üzere iki sargıyı ihtiva etmektedir. Ana ikazın bu şekilde bir kendi İkazı birde kontrol İkazı tarafından

E.M.M. 48 44

beslenmesi ikaz voltajının basit ve tesirli bir şe kllde kontrolünü sağlamaktadır. Bu suretle hem pilot ikazdan hem de bunun kayıplarından kur tulunmuş olmaktadır. Bir ikinci avantajı da el kontrolundan otomatik kontrola geçerken ya pılması icap eden seçici anahtar operasyonuna ihtiyaç olmamasıdır. Bu tip amplifikatörler dört kısımda mütalaa edilebilir.

a) Mukayese Kısmı : Bu kısım' 420 frekans lı bir müstakil alternatif akım kaynağından bes lenir. Bu kısım generatör çıkış voltajının mu kayese edileceği voltajı verir. Generatör voltajı bu voltajdan alçaksa amplifikatöre yükseltme işareti verilir. Ve ikaz devresindeki yükseltme sargısına akım gönderilmek suretiyle generatör voltajı yükseltilir.

b) Kompanzasyon ve Sınırlama Kısmı : Bu kısım generatör çıkışındaki akım ve gerilim transformatörlerinden beslenmektedir. Kompan zasyon kısmı hem reaktif düşümü hemde hat gerilim düşümünü ayar etmektedir. Bu suret le reaktif yükün istenilen şekilde taksimi hemde voltajın hattâ sistemin her hangi bir noktasında rimot olarak sabit bir değerde tutulması müm kün olmaktadır. Sınırlama devresi ise bir alt ikaz sınırı teşkil ederek generatörü sistemden ayıracak düşük ikazlardan muhafaza etmekte dir. Bu ikaz sınırı makinanın hem aktif ve hem reaktif yük değişmeleri ile değişmektedir. Yani makinanın yüklenmesine bağlı olarak dinamik stablliteyi muhafaza etmektedir.

c) Giriş ve Güç Amplifikatörleri : Kompan zasyon ve sınırlama devresinden geçirilen gene ratör çıkış voltajı, giriş amplifikatörüne tatbik edilir. Bu gerilimle mukayese devresinden alınan gerilim bu kısımda karşılaştırılarak alçaltma veya yükseltme sinyali güç amplifikatörüne yollanır.

Güç amplifikatörünün çıkışı ise ana ikazın ikaz devresindeki yükseltme veya alçaltma sargıla rını beslemektedir. Güç amplifikatörü gelen sin yale göre ya yükseltme veya alçaltma sargı larına akım yollamak suretiyle ikaz akımını ve dolayısi ile generatör çıkış voltajını ayarlar.

d) Yardımcı Cihazlar: Mukayese kısmını besleyen motor generatör gurubu voltaj ayar cihazı, regülatör şalteri, voltmetre ve gösterge lambası regülatörün diğer aksamını teşkil et mektedirler.

Regülatörün bu ana gurupları (Şekil — 4) teki blok dıyogramında gösterilmiştir.

Generatör ikazmı görüldüğü gibi ikaz dina mosundan almaktadır. İkaz dinamosu ise ika zını şönt ikaz sargısı ve regülatör tarafından beslenen düşürme ve yükseltme sargıları ile bir sabit tutucu olan sargılarından almaktadır, tkaz generatörü şönt sargısı devresindeki ikaz reas tası verilen bir yükte istenilen generatör gelirl mıni doğuracak ikaz akımını temin edecek şe kilde ayarlanmıştır. (Tesbit edici sargı kullanıldığı takdirde bir kısmı da bu sargı tara fından temin edilecektir.) Generatör yükündeki değişmeler için yükseltici ve alçaltıcı sargıları lüzumlu akım regülatör tarafından verilecek tir. Yani sabit yükle çalışmada bu sargılardan akım geçmiyecektir. Aşağıdaki şekil ikaz ge neratörünün doyma eğrisini ve ikaz direnci doğ rusunu göstermektedir.

Verilmiş olan bir generatör yükü için isteni len voltajı VN temin etmektedir. Başka bir bir yük için ayni voltajı elde etmek için VNİ değiştirmek lâzımdır. Bu da ikaz reostası vası tasiyle yapılır. Yani VN değeri belirli bir yük ve belirli bir gerilim için ikaz reostası vasıtası ile ayar edilir. Bu şekilde şönt alan ATN am per Sarımını temin etmektedir. Regülatör yük

4.20 Frekanstı AH Ai"r* Bcsletna.

U« f — s ——

V

seltme ve düşürme sargılarına akım yollamak suretiyle İkaz dinamosu alanı amper sarımlarını bu esas ATN değerinin üstüne veya altına sür mektedir. Generatörün yükünün azaldığını ka bul edelim. Bu takdirde regülatör düşürme sar gısına akım yollayacak lüzumlu amper sarım ları temin etmek suretiyle dinamo çıkış volta jını VL değerine düşürecektir. Bu VL, değeri ise generatör ikaz akımını düşürecek ve yükseltmiş olan generatör çıkış voltajını eski değerine in direcektir, Generatör yükünün artması halinde ise yükseltme sargısına akım gidecek dinamo voltajı VH değerine yükselecek, ikaz akımı ar tacak ve düşmüş olan generatör çıkış voltajı eski değerine yükselecektir.

ŞdtU 5

Blok diyagramda görüldüğü gibi kompanzas yon ve sınırlama devresi generatör çıkışından akım ve gerilim transformatörleri vasıtası İle beslenmektedir. Bu devrenin İhtiva ettiği iki ka bili ayar otdtransformatör (Variac) sabit tutu lacak voltaj değerini veya istenilen reaktif güç taksimini kolaylıkla temin etmektedir.

Eğer generatör serviste değilse ikaz akımına motorla müteharrik ikaz reostası vasıtası ile kumanda edilecektir.

Regülatörün çalışmasını umumî olarak böy lece gördükten sonra kısımların izahına geçi yoruz.

Amplifikatör Devreleri : Blok şemada giriş elemanı diye gösterilen kısım ikaz sınırlayıcının ikinci katını, bir po larizasyon regülatörünü ve birinci ile ikinci kat amplifikatörlerini ihtiva etmektedir. Bu katın ihtiva ettiği bütün devreler bes leme gücü olarak ayrı bir kaynaktan beslenen 420 c/s İlk alternatif akım kullanırlar. Bütün devreler ayni güç kaynağım kullandığından bu nun hakkında biraz izahat verelim. Regülatör için güç temini ehemmiyetli nok talardan biridir. Eğer generatör çıkışından bes

lenirse bu voltaj yük değişmeleri sebebiyle ufak ta olsa dalgalanacaktır. Bunun için güç bu endüksiyon motoru tarafından çevrilen daimi mıknatıslı bir generatör tarafından temin edi lir Bu guruba konmuş olan bir volan yük de ğişmelerine tekabül edecek hız değişmelerinin önüne geçmektedir. Endüksiyon motorunun vol tajının % 70 ile % 150 arasındaki değişmesine mukabil meselâ mukayese voltajının değeri •% 2 hata yapmakiadır. Normal olarak besleme vol tajı zayit ve nakıs % 0,5 hata yapacağından mukayese değerinin hatası % 0,1 den çok ufak olacaktır. Giriş elemanında mukayese değeri bir redresör çıkışından elde edilmektedir. Bu çıkış devresinde polarizasyon regülatörü ikaz sınırlayıcının ikinci katı ve birinci amplifikatör devrelerinin mukayese sargılan seri olarak bağ lanmışlardır. Bu mukayese devrelerinden geçen akım 40 mA civanndadır.

Giriş elemanında mevcut polarizasyon regü latörü (Bias Regülatör) amplifikatör katlarının herhangi bir sınıf amplifikatör olarak çalıştırıl masını temin . etmektedir. Polarizasyon gelirimi birinci ve ikinci katların A sınıfı, güç amplifi katörünün ise B veya C sınıfı çalışmasını te min edecek şekilde ayar edilir.

Birinci kat amplifikatörünün çalışmasına gir meden evvel Push Pull devreleri hakkında biraz izahat verelim.

Aşağıdaki şekil zıt bağlanmış iki dalga tek faz redresörü göstermektedir. Bunların bir leştirilmiş R ve L. çıkışları yük sargılarına tat bik edilmiştir. Eğer R ile L ayni değerde iseler, IC sıfır olacaktır. Bu hal dirençleri eşit seç mek suretiyle El ve E2 gerilimlerine eşit olmasına tekabül eder. E2 büyük olursa L po zitif olacak ve L den R ye doğru IC akımı aka caktır. El büyük olursa IC nin yönü Rden L ye doğru olacaktır. Bu montaj amplifikasyon kat larında aynen kullanılmaktadır. R ve L nin bir birlerine göre + olmaları regüle edilecek ge rilimin yüksek veya düşük olmasına tekabül etmektedir.

42O

M3 Güç Trafosu

SzN ı 4A

SP

Birinci Amplifikatör K a t ı : (Şekil — 7) da görüleceği gibi bu kat bir değişebilir reaktans ve biri yükselmeye, diğeri de alçalmaya yarayan iki yarım dalga devresi ih tiva etmektedir. M3 &üç trafosu 420 c/s lik kaynaktan bes lenmektedir. Yük sargılarının reaktansını değiş tirmek suretiyle R ve L uçlarının gerilimlerini değiştirmek imkânı vardır. Bu reaktans evvelce izah ettiğimiz şekilde tesir sargılarının vereceği amper sarımlarla değiştirmektedir. Tesir sar gılarından akım geçmediği zaman L ve M nin gerilimleri eşit ve aşağı yukarı maksiumum de ğerlerinin yarısı kıymetindedir. Bu şekilde amp lifikatör, çalışma sahasının orta noktasına akord edilmiş olur. Bu hal ise elektronik amplifika törlerin A Sınıfı çalışmasına eşittir. Bu sebeple 1 ve 2 nci katlar A sınıfı amplifikatör olarak ça lışırlar. Devrenin çalışmasını izah ederken sa dece bir yarım devreyi nazarı itibare alacağız. Ve karşılama devresinin lüzumlu olmadığından bu iki sargıyı da şimdilik yok farzedeceğiz Bu kabullerle izah edeceğimiz devre (Şekil — 8) deki gibi olacaktır.

• Sak\L 8

Bu şekil birinci kat Push Pull amplifikatö

rünün alçaltıcı kısmını göstermektedir. Görül

düğü gibi iki doyabilir reaktör (REİ, RE2), bir

tek fazlı tam dalga redresör"ü (XM3), bir yarım

dalga doyma redresörü ihtiva etmektedir. Reak

tör hava aralığı olmayan yüksek geçirgenliği

haiz ve eklentlsiz alloy çeliğinden mamuldür, ve

halka şeklindedir. Her reaktör bir yük, bir po

larizasyon, bir tesir ve iki karşılama sargısı ih

tiva eder. (Karşılama sargıları şeklide gösteril

memiştir.)

|j^j

Normal çalışma halinde doyma redresörünün ıkı kısmı da akım taşımaktadır. (Bir ( + ) ya rım dalga boyunca akım REİ in yük sargısından (—) yarım dalga boyunca RE2 nin yük sargı sından geçmektedir. Redresörlerden akım geç meme halinde ise sargılar geçirici istikamette birbiri üstüne deşarj olurlar.

El voltajı doğrudan doğruya REİ ve RE2 re aktörlerinin doyma durumuna tabidir. Bunu (EL voltajı yük sargılarının reaktansı ile ters oran tılıdır) şeklinde de söyleyebiliriz. Doymanm art ması halinde yük sargılarının reaktansı aza lacak, yük redresörleri ve tatbik edilen a.c. vol tajı artacak ve dolayısiyle E2 de artacaktır.

Tesir sargıları, generatör gerilim trafolarının sekonderlerinden ve bir redresör kullanılmak su retiyle beslenmektedir. Denge halindeki bir regü latörde (Regülatör çıkığından yükseltme ve al çaltma sargılarına akım yollanmadığı durum) tesir akımı, mukayese akımının iki mislidir. Ya ni eğer mukayese akımı 40 mA e ayarlanmış sa denge halinde tesir akımı 80 mA dir. Çün iki misli spir ihtiva etmektedir. Şekildeki ok istikametlerinden de anlaşılacağı gibi mukayese sargıları yük sargılarının reaktansını düşürme ye, tesir sargıları ise arttırmaya çalışmaktadır.

Eğer mukayese ve tesir sargılan amper tur lan birbirine eşitse yük sargılannın empedansma tesir edecek doyma hali sadece polarizasyon (Bi as) amper sanmlanna tabi olacaktır. Çünkü tesir ve mukayese birbirini ifna edecek yön dedirler. Bu halde yük sargılannm reaktansı (Nisbi olarak) yüksek ve EL. değeri 20 V.'ci varındadır. Evvelce söylediğimiz gibi bu değer EL nin maksimum değerinin yansına eşittir. Bundan sonra vereceğimiz eğrilerde değişken olarak (Hata Akımını) kullanacağız. Bunun manâsı generatör voltajındaki bir değüjme neti cesinde tesir sargılarına gelen akımda vaki ola cak değişme miktarıdır. ' (Şekil — 9) EL, ve ER voltajlannı hata akımına bağlı ola rak göstermektedir. Polarizasyon (Bias) un te sirini belirtmek üzere polarizasyon tatbik edil mediği halde EL. nin değişimi (a) eğrisi ile gös terilmiştir. Birinci kat şemasında da görülebi leceği gibi push pull bağlanmış iki amplifikatör devresi ihtiva etmektedir. Şimdi bu katın çalış masını izah edelim.

E.M.M. 43 44

2o

Ştkıl 3

Reaktörün doyma eğrilerini (Şekil — 2) de vermiştik. Bu eğri tetkik edilecek olursa ge çirgenliğin A B noktalan arasında aşağı yu karı lineer olarak değiştiği görülmektedir. Daha evvelde söylediğimiz gibi bu kat A sınıfı amp lifikatörü olarak çalışmaktadır. Bu sebeple de ğişmelerin karakteristiğin lineer kısmında olma sı yani devrenin polarizasyon (Bias) tarafından lineer kısmının orta noktasına kadar sürülmesi (Veya çalışma noktasının lineer kısmının orta sında seçilmesi) icabeder. Tatbik edilen polari zasyon (Bias) hata akımının sıfır olması halinde geçirgenliği Q noktasında tutmaktadır. Genera tör geriliminde bir artış dolayısiyle tesir akımın da bir artma vukubulacak yani ( + ) bir hata akı

mı mevcut olacaktır. Bu halde (Şekil — 9) ve (Şekil — 2) den görülebileceği gibi EL devresi için Q noktası sağa doğru kayacak geçirgenlik dolayısiyle reaktans düşecek ve EL yükselecek tir. (Şekil — 7) den görüleceği gibi polarizasyon iki amplifikatör devresinde birbirinin zat yönle rinde tatbik edilmiştir. (Push Pull montajı). Bu sebeple EL devresini Q nun sağına süren hata akımı ER devresini Qnun soluna doğru sürecek. Ve EL için varid olan olayların tam tersi ER için varid olacak yani ER düşecektir. Hata akı mı sıfırken eşit olan bu iki voltajın birinin düşüp diğerinin yükselmesi sebebiyle birinci kat çıkı şında L ( f) R (—) olmak üzere bir potansiyel farkı olacaktır. (Şekil — 9) da bu çıkışın hata akımına bağlı olarak değişmesi görülmektedir. (Karşılama) veya (Söndürme) sargılarının va zifesi ise tesir sargılarının hasıl ettiği alana zıt bir alan hasıl edip dengeyi temin etmektir. İki tane olan bu sargıların biri güç amplifikatörü katındaki karşılama sargılarından bir transfor matörle beslenir Diğeri ise ikaz voltajındaki de ğişmeleri gen yollayan bir transformatordan bes lenir. Bu transformatör karşılama sinyalinin has sas ayarı için bir tersiyer sargı ihtiva etmek tedir. İzahattan da anlaşılacağı gibi bu sargılar sadece bir voltaj değişimine ayarlama müddetlnce vazife görmektedirler.

İkinci Kat

Bu katın çalışması birinci katın ayni oldu ğundan burada sadece sargı değişikliğinden ba hisle İktifa edeceğiz. İkinci kat, karşılama ve te

k Sargıları ' ~J~ Polorttosyon ,

Şıktl.lO

27.

fö& Ampiri

di Polarizasyon S7 ruf) C Sınıf,

Sakil İ2

Pû.jnzasyon4S m fi 3 Sınıf

Polarizasyon 40 m fi /? Sınıf

E. M. M. 40 44

air sargılarını ihtiva etmemektedir. Tesir sar gısı yerine ise birinci kat çıkışından beslenen kontrol sargısı bulunmaktadır. Bu katın vazi fesi birinci kat çıkışından gelen sinyalleri bi raz daha şiddetlendirip güç amplifikatör katı kontrol sargılarına vermektir. Evvelce de söy lediğimiz gibi bu kat da push pull olarak bağ lanmış iki ampli devresi ihtiva etmekte ve A sınıfı çalışmaktadır. Birinci kat çıkışından ge len işaretin yönüne göre ikinci kat çıkışı pola ritesı de değişmektedir. Denge halinde çıkış uç ları voltajları ayni ve 50 V civarındadır. Değiş me sınırı 25 V. ve 75 Volttur.

Üçüncü kat veya Güç Amplifikatörü :

Evvelce de söylediğimiz gibi bu katın çalış ması diğerinden biraz farklıdır. Çalışmasını izah etmeden önce bu farkları belirtelim. Birinci fark, çalışma noktasının değişik: olmasıdır. Evvelce de belirttiğimiz gibi C sınıfı amplifikatör ola rak çalışmaktadır, ikinci fark hata akımının pozitif ve negatif olmasına göre her iki amplifi katör devresi birbirinden müstakil olarak ça lışmaktadır. Üçüncü fark karşılama sargıları nın fonksiyonlarının ters olmasıdır. Bu katıu karşılama sargıları birinci katınkileri beslemek tedir. Dördüncü fark bu katın mukayese sargı larını ihtiva etmemesidir. Çalışma tarzındaki diğer ufak farklarda izah ederken görülebilir. (Şekil — 10) düşürücü amplifikatörü göster mektedir.

Şekilde görüldüğü gibi 1, 2, 3, 4, 5, ve 6 nu maralı bobinlerin her biri müstakil bir yük sar gısı ihtiva etmektedirler, 1 ve 2 numaralı bo binler polarizasyon, kontrol ve karşılama sar gılarını müştereken ihtiva etmektedirler. Buna X reaktörü ve ayni tarzında olan 3, 4 ve 5 ,6

çiftlerine de Y ve Z reaktörü diyeceğiz. 420 fre kanslı besleme direkt olarak X, Y ve Z uçlarına tatbik edilmiştir. Görüldüğü gibi yine yarım dalga tek faz redresörleri ve bir tam dalga üç faz redresör devresi kullanılmıştır. Devrenin ça lışmasını izah etmek için ( + ) bir hata akımı nın mevcut olduğunu kabul edelim. Bu generatör çıkışındaki bir voltaj yükselmesine tekabül ede cek ve regülatör voltajı düşürmeye çalışacaktır. Yanı güç amplifikatör katının düşürme devre si çalışacaktır. Bu çalışmaya tekabül eden akım ve alan yönleri şeklinde oklarla gösterilmiştir. ICL kontrol akımının artması bobinlerin doy masını arttıracak bu sebeple reaktans düşecek redresör devrelerine tatbik edilen A.C. voltaj artacak ve düşürücü sargıya akım gidecektir. Burada amplifikatörün C sınıfı olarak çalıştığını tekrar hatırlatalım. Yani kontrol akımı mevcut olmadığı takdirde ne yükseltici nede düşürücü sargıya akım gitmemektedir. Elektronik amp lifikatörlerden de hatırlanabileceği, gibi bu ça lışma durumunu polarizasyon temin etmekte dir. Polarizasyonu arttırdıkça amplifikatör A sınıfı çalışmadan C sınıfı çalışmaya doğru ka yacaktır. Bu tip regülatörlerin güç katında 57 m A lık bir polarizasyon için C sınıfı (Şekil —11), 45 mA. lık polarizasyon akımı için B sınıfı (Şekil —12), ve daha az polarizasyonlar için A sınıfı (Şekil — 13) çalışma elde edilmektedir.

En uygun (Şekil — 12) gözükmekteyse de bu hal pek elde edilemez ve daha ziyade C sı nıfı çalışılır.

Karşılama bobinlerinde meydana gelen akım sa birinci katın karşılama sargılarını besler ve burada hata akımının alanına ters yönde bir alan teşkil ederek dengelemeyi temin eder.

HABERLER:

Transformatör Tekniğinde Yenilikler. Alüminyumdan Trafo Kazanları

Amerikan imalâtı olan bu kazanlar Ameri kalıların «all alumlnum transfo'rmers» (tekmil alüminyum trafolar) olarak adlandırdığı trafo larda kullanılmaktadır; bu trafolarda sadece çe kirdek magnetik malzeme gerektirdiği cihet le demirden mamuldür. Bu cinsten 50 aded 5 50 kVA. lık dağıtım trafosu, 1 aded 500 kVA. lık ünite ve 1 aded de 115/13, 8/6,9 kV oranında 20.000kVA. lık ünite halen teslim edilmiş bulun maktadır. Bu trafoların geliştirilmesinde üç. ame rikan trafo fabrikası ile iki alüminyum sanayii birlikte çalışmışlardır. İmalâtçıları, bilhassa ba , kim masrafları ve soğuma karakteristikleri ile ilgili olarak ekonomikliği dolayısiyle bu yeni ti pin sür'atle yayılacağı ümidindedirler.

Bu yeni trafoların bobinleri kısmen alüminyum şeritten sarılmıştır çünkü bu suretle yerden da ha iyi faydalanıldı^ gibi ısınma kayıpları da

azalmış olmaktadır. Sargılar alüminyum profil lerle tutturulmuştur. Kazan, teferruat ve bütün armatür kısımları alüminyum anlaşımından ya pılmıştır. Ufak boylarda kazanın üzerindeki so ğutma boruları yerine dalgalı alüminyum sacı kul lanılmıştır, yüksek güçlerde ise radyatörler ta mamen alüminyumdan yapılmış ve borulara so ğutma kanatları ilâve edilmiştir.

Kazan ve radyatörlerde alüminyum yüksek isi alışveriş kabiliyeti sayesinde kayıpları <% 60 ora nında daha kolay dışarıya atacaktır. Aşikâr ola rak, bu yeni konstrüksiyonda çekirdek saçlarını sıkıştıran gergi civataları da hafif metalden, ta şıyıcı araba kısmı ise tertibatiyle profil çeliğin dendir.

Alüminyumun ağırlığı çeliğin takriben % 34 ü kadardır. Bu sayede trafoların ağırlığı a kadar azalıyor ki meselâ 100 kVA. lık bir direk trafosu nun yerine direği takviye etmeden 160 kVA lığını koymak mümkün oluyor (Elektrizitâtswirtchaf tf'tan) A. D.