TOPRAK KAÇAĞININ KOMPANZASYONU

Toprak Kaçağının Kompanzasyonu

«Toprak kaçağı Fabrikalarda, Maden işlet melerinde bir çok kazalara ve büyük Şehirlerin aydınlatılmasında sık sık inkıtalara sebep oldu ğu halde hala Elektrik Mühendisliğimizde önem li bir konu teşkil edememektedir. Muhakkak İd bu sahadaki Literatürün eksikliği mevzuya ya bancı kalınması, dolayısıyla ehemmiyetinin la yıkı veçhile taktir edilememesini intaç ettirmek tedir, Malesef mühendis mekteplerimiz Şebeke konularının hepsinde olduğu gibi bu noktada da kısır kalmaktadır. Meselâ: Redresörlerin Katot bobinlerindeki Komutasyonun etüdü için hafta larla ders verildiği halde bir Petersen bobininin izahı (sadece izahı) bir iki dakikaya iütisar et tirilir. Bu sebepten aynı mevzuda evvelce inti şar eden bir yazımı bir kere daha derinleştire rek ele almayı uygun buldum >.

Yazan : Nihat TATLAN

Etlbank y izolatörler üzerine güneşin tesiri ve diğer bazı sebepler toprak kaçağını meydana getirirler. Bu sebeplerin içinde en mühimi muhakkak ki yıl dırım aşırı gerilimleridir. Bu arada «geri atla ma> olayımda zikretmek yerinde olur; bu, doğ rudan doyruya direğin tepesine isabet eden yıl ;dırımlann, direk ile toprak arasındaki potan siyel düşümünün yüksek olması daha düşük bir potansiyele havi direkten hatta geçiş yolunu ta kip etmesidir.

Kapalı salt tesirlerinde ekseri toprak kaçak ları Kedi ve Fareler tarafından meydana gelir.

İÛOOOA

Toprak kaçağı mefhumundan şebekenin yal nız bir noktasının toprak ile temas etmesi an laşılmalıdır. Bu sebepten toprak kaçağı devre si kapanmış bir devre olmayacağından burada bir kısa devre akımı mevzubahis, olamaz,, Top rak kaşağını doğuran sebepler :

Suyun izolasyon maddesi içine nufuzıyeti veya soluyan elektrik aparatlarında yağların izolas yon derecesinin düşmesi, is teşekkülü, iyonizas yon teşekkülü, makine sargılarında kısa' devre kuvvetlerinin doğurduğu deformâsyonlar, top raklanmış konstrüksiyon kısımlarına atlayan şalter arkları ve yıldırım gerilimleridir.

Ekseri enerji nakil hatlarının sonundaki is tasyonlarda aşırı gerilim dalgaları Reflexion nok talan teşkil ettiklerinden, izolasyon için tehli keli olabilirler ve istasyon içinde veya önünde za yıf noktalardan atlamaya sebep olurlar.

Hava hatlan bir çok bağlantı ve derivasyon noktalarına havi olduklarından toprak kaçağı için elverişli bir saha teşkil ederler. Bağlantı ve branş man noktalarındaki izolatörlerin üstüne veya ya nına konan kuşlar, yılanlar tarafından, göçebe kuçların dizi halinde bir faz teline konup ani den havalanmalan esnasında hattı toprak te line değecek kadar sıçratmalan, ayni şekilde buz tutan hatların buzlann kopup düşmesi ha linde (Tunç bilek Paşalar hattmda kışın bu araz çok sıkı vuku bulur) hattın sıçrayarak toprak teline değmesi, rüzgârın dallan fazlara değdirmesi esnasında Glim.den dolayı şarj, izolatörlerdeki çatlaklar, tam izahlı henüz yapılmayan fakat R. Willheim tarafından etüt edilip ortaya atılan,

Gen di/âmânın, meydancı gel m esi

İlerde daha etraflıca görüleceği gibi kablo şebekeleride toprak kaçaklarından ari değildir ler. Amerikan statistikleri göstermigtirki kablo şebekelerinde arızaların 60 % sı toprak kaçağı dır; kablo başlıklanndaki ve Buvatlardaki an zalar veya kurşun kılıfın zedelenmesi hemen

toprak kaçağına İnkilâp eder. Bazan toprak ka çağı meydana getirdiği ısı tesiri ile buvat veya başlıktaki izole maddeyi (eritilerek dökülmüş zift v. s.) tekrar eritmek suretiyle kaçak kana lını bir kere daha doldurarak arızanın kendi ken dine ortadan kalkmasını temin eder. Bu durum G. L. î. İşletmesi ocaklarında çok kereler mü şahade edildi. Kablolardan ekseri serilirken kur şun kılıfın zedelenmesi halinde suyun içerlere nüfuz etmesinden veya kısa devrelerin termik ve dinamik zorlamaları esnasında ayni mik tarda genleşmeyen kurşun kılıf ile yağ emdiril miş kâğıt arasında teşekkül edecek boşluklarda ki ozonlaşmalardan dolayı kaçaklar meydana gelir. Her nekadar kablolar yıldırımdan teşek kül edecek aşın gerilim dalgalarına karşı (dal gaların alm kısmını yatıklaştırma hassasından) bir amortisör vazifesi görürlerse toprak arıza ları bakımından küçümsenmeyecek kadar mü him bir konu teşkil ederler. Bilhassa kablolar dan havai hatlara geçiş noktaları Reflexion nok tası olarak mühim bir durum arzeder.

Toprak kaçakları husule geldikleri yerlerde ısı artışlarına sebebiyet verdiklerinden daha bü yük arızalara yol açarlar. Bilhassa arklı kaçak lar akımı yükselterek arızasız hatlarada atlama yapıp iki ve üç fazlı kısa devreler hustle ge tirirler. Bu kaçaklar aynı zamanda aşırı gerilim husule getirmesi bakımından da tehlikelidirler; arkın, akımın her sıfırdan geçiş anında sönmesi ve sonra tekrar yanması şebekede 100 Frekanslı titreşmeler husule getirir, buda nominal geliri min 3 veya .4 misline kadar aşırı gerilimin zu hur etmesine sebep olur. Bunlar arıza noktasın dan itibaren çok dik dalgalar şeklinde şebekeye yayılarak rastladıkları trafo veya diğer elekt rlkl teçhizat üzerinde tahribatlar doğururlar. Toprak kaçaklarının yüksek frekanslı değerler alması aynı zamanda da Münakale hatlarına Manyetik tesirler icra eder.

Arızasız bir işletmede şebeke farzlarının yer le bir Kondansatör teşkil ettiği malûmdur. Bun lar gerilimden 90° ilerde tamamen simetrik bir kapazitif (yükleme akımı) akım sistemi .(Şe kil — 2) doğururlar.

kapazitenin uçlarında gerilim büyüdüğünden, bu iki hattan toprağa kargı yüksek kapazitif (yük leme) akımları J ve J geçer. Bu sebepten toprak kaçağında generatörlerin kapazitif yük lenmesi normal halden oldukça büyüktür. Bu akımlar arıza noktasında geometrik olarak top lanıp T i ı a r ı z a hattan tekrar şebekeye akarlar.

Üç fazlı bir devrede bir fazda toprak kaçağı husule geldiğinde, o noktada arızalı fazın top rağa karşı potansiyeli yıldız gerilimine eşit, ters yöndedir. Buna göre o noktada arızalı fazın gerilimi sıfır anzasız fazların ise büyüklük ve yönleri değişmediğinden yıldız noktasına karşı yıldız gerilimini aynen muhafaza ederler (Şe kil 4) fakat toprağa nazaran üçken gerilimi havi olurlar. Meselâ S fazı toprakla temas etse, R iletkeninin toprağa göre gerilimi :

uRE = u R + u o = u R u s =uRS

S İletkeninin toprağa göre gerilimi :

USE=US +Uo = Us—Us =O

T İletkeninin toprağa göre gerilimi :

uTE=uT +uo =uT—us =uTS

•'ı

5*K 2 Bu şebekede bir toprak kaçağı vaki olursa (Şekil 3) simetri bozulur, ilerde teorik olarak etraflıca anlatılacağı gibi, arızasız R ve S faz larında gerilim Uçken gerilimin (fazlar arası gerilime üçken gerilim diyeceğiz) üstüne çıkar ve böylece bu hatlarla toprak taprak arasındaki

E.M.M. 43 44

M4

VTTfTTT

Arıza iletken üzerinde değilde, yıldız nok tası ile iletken arasında bir noktada olursa; bu halde topraJt potansiyeli arıza noktası ile yıl dız noktası arasındaki potansiyel farkına eşit tir. Bu hal yalnız yıldız sargılı generatör ve tra folarda değil, üçken ve başka şekillerde olan sar gılarda da aynıdır. Üçken bir sargı için (Şe kil 5) den :

S T

E E

= =

Ts ++

o o

.

Arıza noktasındaki akım :

uTE

3US

JJ _ _ U olduğu bilindiğine göre

U yıldız noktasının toprağa nazaran gerilimi olduğundan bundan sonra SIFIR GERİLİM di yeceğiz.

I — KOMPANSE EMİLMEMİŞ ŞEBEKE TOPRAK KAÇAĞI

Hakikatte hiç bir şebeke yokturki kapasiteye malik olmasın; yalnız bir noktadan toprakla te masa gelmiş ve bu kapaziteye havi şebekeye kompanse edilmemiş şebeke denir. Arıza nokta sındaki vektörıyel toplam, kapazitif akımların büyüklüğü, kapazitif ve arızasız hatların top rağa karşı gerilimleri vasıtası ile tâyin edilir (Şekil 6).

Bu akımlardan husule gelen gelirim düşüm leri çok ufak olduğundan ihmal edilmeleri çok büyük hata yapılmış olmaz.

/, Sıbıke

fcdpj),iejı

o

Tijt

Denklemden görülüyorki, toprak kaçağı akı mı için sıfır gerilim ve üç iletkenin paralel bağ lanmış kapazitif direnci lâzımdır. O halde top lam akım için sıfır gerilimi hesaplamak kafidir. Bu akımların nasıl teşekkül ettiği kolayca gö rülebilir; evvelki denklemleri biraz değiştirelim ve Şekil 8 deki vektör diyagramından :

i. Ş!= z i s = U ^ = c iT= ^ =

Z

Buradaki J I ^ I L T a k ı m l a n a n z a 8 1 2 Şe bekedeki kapazitif akımları gösteriyor.

Io akımı sıfır gerilim akımıdır.

JSf0

S Fazında arıza olduğuna göre bu akımlar (Şekil 7)

K. M. M. 43 44

III

akımlarının toplamı toprak kaçak

mini verir .

Arızasız şebekede kapazitif akımlar bir si metrik alternatif sistem meydana getirdiklerin den top'artıları sıfırdır

Toprak kaçağı akımı kısa dcvro akımına na zaran küçük olduğundan Arkın tesiri büyük olur. Arkta, küçük akımda büyük, büyük akımda kü çük gerilim hasıl olduğu malûmdur. Aynı zaman da arıza noktasında toprak geçiş direncinin tesiri büyüktür.

II — KOMPANSE EDİLMİŞ ŞEBEKEDE TOPRAK KAÇAĞI

Bazı şebekelerde arızalı hat uzun müddet iş letmede kalır ve bu esnada bilhassa havai hat larında olduğu gibi eğer ark akımı yeter dere csde küçük ise ark kendiliğinden söner ve arıza zail olur. Fakat kapazitif akımı büyük olan şe bekelerde, meselâ büyük kablo şebekelerinde ark sönmez büyük zarar ve aşırı yüklenmelere yol açar

Bu gibi zararlardan kaçınmak veya minimum değerse düşürmek için PETERSEN tarafından ilk defa 1917 de patenti alınan endüktif bobin lerle şebeke konpanse edilir. Yükleme akımla rının kapazitif tabiatta olduklarını ve gerilim den 90° ileri olduklarını daha evcvelce bahset miştik. Bobin vasıtası ile sistemden toprağa yol lanan 90° geride ayni büyüklükteki endüktif akım arıza noktasında kapazitif akımla eşit fa kat zıt yönde olduğundan toplam akım değe rini sıfır yapar. Bunu başka şekilde de izah et mek kabildir :

Bobin ile hattın kapazitesi 50 Hz titreşimli bir tıkaç devre teşkil ettiklerinden akım yal nız kapazite ve endüktans arasında akar fa kat titreşim devresinin dışında akmaz. (Şekil 10) da görüldüğü gibi arıza noktası titreşim dev resinin dışında olduğu için akım geçmez ve ark söner. Bu sebepten bu endüktanslara SÖNDÜR ME BOBİNİ veya TRAFOSU adı verilir.

Burada da gerilim dağılışı konpase edilmemiş şebekeye nazaran değişmez ve bir sıfır gerilim teşekkül eder; aynı zamanda arızasız hatlar toprağa nazaran üçken gerilim değerini alırlar.

Arıza noktası ile toprak arasında £f direnci ol sun; artık arıza noktasında toprak potansiyeli değil, J 2f gerilim düşümünden dolayı farklı bir potansiyel vardır. Burada kapazitif dirençle, anza direnci faz açısı farklarını nazarı itıbare alarak Şekil 9 çizilebilir. Toprak kaçak akımı :

I

1/3ZC+Zf

Yıldız noktası gerilimi (sıfır gerilim) şimdi :

eşit olur. Arızalı hattın yere nazaran gerilimi :

. uSE=iezf

Bu durumda da toprak kaçağı akımı sıfır gerilim

vasıtası ile tâyin edilir. Denklem (ff) bu halde de

muteberdir, yalnız U o

U § £ e ! t d e e

u bılakla

küçüktür.

1921 senesinde Amerikada LOK 12 vida mevkiinde ALABAMA POWER COMPANY nin 44 KVluk nötür noktası direkt topraklı şebe kesinde 9 ay içinde 43 yıldırım nadidesi olmuş ve bu anzalar 230 dakika devre harici kalmayı intaç ettirmiştir. Ertesi sene aynı şebekenin Petersen bobini ile kompanse edilmesi halinde, aynı zaman zarfında yıldırımdan dolayı arıza lar 7 ye inmiş ve bu sebepten işletme toplam 14 dakika sekteye uğramıştır.

Indüktif kompanae sayesinde arıza nokta sındaki akım ve Makine üzerindeki eşdeğer yük ortadan kalkar. Şebekenin toprak kaçağı akı mı 5 amperin üstüne çıktımı taktirde Peterson bobinin kullanılmasının icab ettiği artık tama men kabul edilmiştir.

Eğer şebeke doğrudan doğruya Generatör barlarından besleniyorsa, bu takdirde bobin ge neratör nötr noktasına da konabilir. Brown Boveri firması bu gibi hallerde Amortisman sargısız generatörler için bobin takatini, gene ratör takatinin 5 10 % arasında sınırlamıştır.

En mükemmel kompanzasyonda dahi toprak kaçağı akımı tamamen kaybolmaz, artık akım adı verilen ölçülebilen bir akım dalma mevcut tur. Bu artık akım: (Şekil 11).

akımlara tekabül eden 5 % (Şekilde 1 direnci); söndürme indüktansınm bakır kayıpları ve top rak geçiş direnci (Şekilde 5 direnci) değerlerine tekabül eden aktif bileşen

3 — Yüksek Harmoniklerin (3, 5, 7, 9, 11, harmonikleri) doğurduğu kısım

Artık akımın Wattlı bileşeni için toplam bir bilanço yapılırsa :

toprak kctçdğt c/evre İ / k/

Şe\. 12.

diyagramı

fcfr 11

1 — Esas dalgasının eksik kompanzasyo nundan dolayı reaktif bileşen,

2 — Topraklama indüktansımn demir kayıp larından dolayı akımla gerilimin tam 90° kay maması halini doğurduğu eşdeğer akım (Şe kil 12 de 2 direncine tekabül eden) bileşeni 0,5 %; hattın, trafoların, generatörlerin, toprak dönüş hattının (Şekilde 3 direnci); Korona ka yıplarına tekabül eden (Şekilde 3 direnci) > sızan

Gerilim KV

Şebeke Şekil

6 30 30 10 25 25 25 50 110. 110

Şehir kablo şebekesi

>»

havai h a t >>

**

1 — Sız. kaçak akımlar

1,5 5%

2 — Söndürme sisteminin demir ka

0,5 %

3 — iletken bakır, toprak dönüş

hattı ve trafoların eşdeğer ka

0,5 5 %

4 — Söndürme sisteminin bakır ka

1,5%

5 — Söndürme sisteminin toprak

geçiş direnci

1%

Wattlı bileşen kaybı iyi izole edilmiş yüksek

gerilim şebekelerinde bütün kayıpların 4 % için

de sınırlanabilir; normal izoleli orta gerilim şebe

kelerinde ise bu değer 6 15 % arasındadır. Muay.

yen gerilimli şebekelere ait Almanya'da yapılan

ölçme değerleri :

Toprak kaçağı akumA

artık akün watth bileşeni %

20,5

6,5 3 9

10 45

22 54

9,5

4.5 3,5 11 12

8 14 10 • 9,5 13 3.75 4.75 3,3

4.3

Söndürme sisteminin kayıpları çok yüksek ge rilimlerde yok denecek kadar azdır.

Kapasıtif toprak kaçığı akımı :

I C = U T «^C.103 A/km/ph arıza noktasından akan artık akımın wattlı bile şeni :

i 1\V (R = şekil 12 deki dirençRlerin eş değeri)

Toplam artık akım :

Ir= \J (Ie IL)a Iw ( J L söndürme sisteminin indüktif akımı) Artık akım diyagramları ve dağılışları sek''

13 de gösterilmiştir.

3,im* vA« İti.(t

Artık akım omik bileşeninin tâyini için bobin sarımlarının omik dirençleri ölçek olur. Eğer tam değeri belli değilse XL indüktif direncin 2..4 % si alınır.

akım ortalama olarak :

I W = I L 100 alınır. Söndürme transformatörlerinde ise omik kısım toprak kaçağı akımının 4..10 % alınır.

Kompanzasyon iki şekilde olur; ya generatör veya trafonun yıldız noktası bir endüktans ile top. raklanır veyahut iletkenlerden yıldız bağlama teşkil edilerek bir endüktans ile topraklanır. Bi rinci bobinlere SÖNDÜRME BOBİNİ, toprak ka çağı bobini veya bulana izafeten PETERSEN BOBİNİ denir; ikinci şekle ise POLLÖSCHER SÖNDÜRME TRAFOSU veya bulana izafeten BAUCH TRAFOSU denir. Bunun benzeri bir montajda REİTTHOFFER tarafından verilmiş tir.

Şebekenin muayyen bir noktasına konacak bo_ bin için uygun trafo yoksa by takdirde sıfır noktası transformatörü yardımı ile sun'i yıldız noktası teşkil edilebilir. Bu trafo bobinle aynı takatta olmalıdır ve ucuzluğu temin için alçak

rmı ki" (fiiuıh)

Sek.. 14 gerilim tarafına bağlanmalıdır. Bu trafonun bo bin tesiri yapmaması lâzımdır, bunun için A Y ve ya daha iyi olarak zik zak bağlanır. Sun'l top raklamalı kompanaasyondakl bobinden sıfır em pedansın küçük, buna karşılık boştaki empedansın büyük ve kayıplarının düşük olması istenir. Bu rada bobini veya trafoyu devreye sokarken önce eıfır gerilim trafosunun şalteri kapanır ve sonra bobin devreye sokulur; açmada ise önce bobin devreden, sonrada sıfır gerilim trafosu devreden çıkar. Sun'i yıldız noktalı kompanzasyon için en uygun montaj (Şekil 15) deki zik_zak bağlı şelf bobinidir. Burada her biip fazın takati

U olduğuna göre üç fazlı şelf bobinin tip takati 1,1SAL ( N L bobin takati) dır. Zik zak bağlı

•Sum noter noJctcl sı iejkiit Z*k 6A Je/Jf/f

15.

bobin yerine bir yıldız üçgen trafosundan da (Şe kil 16 a b) nötr nokta teşkil bakımından is tifade edilebilir.

Bu tarz montajın aynı zamanda, trafodan yük çekilebilme bakımından da avantajı vardır.

BBC firması tarafından aynı maksat için or taya atılan (Şekil 17) dakı montajda tip takati

H I UY 1,35 IUy Çıkar ki tip takati 3 2 ^ = 1 ; 1 5

3 y/3 I Uy zık zak bobine nazaran daha az elverişlidir.

BBCnin teklif ettiği diğer bir montajda

(Şekil 18) de görülmektedir.

<«

<3onatw/ne bohinlerimi ğ ı'(t.r2 üçgen jatrgıfafkin kulla nılması

M i8 îletkelerde bi%toprak kaçağı esnasında bobin le teçhiz edilmiş, trafonun Şalterini açmak bü yük tehlike teşkil eder, bu esnada husule gelen aşırı gerilim trafoda hasara sebep olur.

Büyük kablo şebekelerinde toprak kaçağına karşı selektıf toprak kaçağı ihbar veya açma sistemleri ile birlikte toprak kaçağı bobinleri kul . lanılır. Bu şekilde kompanse edilmiş 30 KV ve

1100 km uzunluğunda toprak kaçağı akımı 2900 A olan Berlin şehir kablo şebekesinde yapılan ölçmelerin neticesi :

Tam kompansede (artık akım 122 A) :

90,4 A = 3,2 %

harmonik kısmı ..82 A = 3 % (5. harmonik)

2,4 % aşırı konpansede (artık akım 136 A) :

111,6 A = 4 %

67 A = 2,4 %

harmonik kısmı

39 A = 1,4 %

Kablo şebekelerini havı büyük şehirlerde (Ber_

lin 30 KV, Moskova 35 KV, Viyana 28 KV,

Genf 18 KV... v.s.) kompanzasyonun kaçınılmaz

olduğu görülmüş ve mezkur şebekeler bobinlerle

teçhiz edilmiştir. Toprak kaçağı kompanzesındekı

avantajlar :

1 — Arıza noktasından akan akımın ortadan

kalkması ile hatların erimesine, izolatörlerin par

çalanmasına, yanmaya ve patlamalara mani olu

nur.

2 — Statik yüklenmelere manı olunur.

3 — Sistemdeki toprak arızaları geçiştirilir,

geri yanmalara mani olunarak arızanın devamı

önlenir

4 — Arızalı izolasyon kısımlarının kendi ken

dine tekrar düzelmesi sağlanır (ekseriya katto

şebekelerinde)

/

5 — Toprak kaçağının sönmesi ile aşırı geri

lim tehlikesi önlenir

6 — Toprak kaçağının bertaraf edilmesi ile

makinelerin denksiz yüklenmelerinden, gerilim ve

akım eğrilerinin bozulmasından kaçınılmış olunur

7 — Bobin akımı vasıtası ile toprak kaçağı

miktar^ ve durumları kontrol edilebilir

8 — Toprak arızası aşırı akımlarının yüksek

frekanslı değerler alarak civar Muhabere hatları

üzerindeki manyetik tesirleri bertaraf edilir. Yük

sek harmomklerin tesirleri hiç denecek kadar

azalır

9 — İşletme personeline daha emniyetli bir çalışma temin edilir. Ark ve yanmalara mani olmakla ölüm tehlikeleri önlenir,

10 — Arıza noktası civarındaki tehlikeli adım gerilimi ortadan kalkar

11 — Hava hattı arızaları 80 90% azalır 12 — Aşırı gerilim koruması daha basitleşir

13 — Büyük enerji nakil sistemlerinde Sta bilite artar. Toprak kaçağının şekline göre kom panzasyonun stabilite üzerine tesiri değişir. Ma lûm olduğu üzere toprak kaçakları iki şekilde zuhur eder :

a — Doymuş toprak kaçağı

b — Geçici toprak kaçağı

a — hali bir iletkenin arıza vasıtası ile gal vanik toprakla bağlanmasında görülür. Bu du rumda tabidirki söndürme bobini. arızayı tama men ortadan kaldıramaz, ancak işletmeyi uzun

«saman devam ettirebilir. Toprak kaçağı fazları kısa bağlamadığından bu hal her zaman mümkün olabilir. Orta gerilim şebekelerinde bu imkân dan İstifade edilerek devamlı işletme veya hiç olmazsa 2 saat işletmede kalabilme temin edilir. Buna karşılık yüksek gerilim şebekelerinde doy muş toprak kaçağı ile çalışmadan kaçınılır, zira geniş bir yüksek gerilim şebekesinde kon panse edilmeyen artık akım 100 amperin üze rine çıkabilir ve bu kabil akımlar bir kaç om luk toprak direncinde personel için tehlikeli geri limler meydana getirebilirler. Yüksek gerilim şe bekelerinde doymuş toprak kaçağı vukuunda arı zalı faz derhal devreden çıkarılır. Buna rağmen söndürme bobinlerinin doymuş toprak kaçakla rında da koruyucu tesirleri vardır, zira arıza nok tasında akımı sınırlayarak izolatör ve hat tahri batının önüne geçer. Bu açıklamadan anlaşılı yor ki yüksek gerilim şebekelerinde doymuş

kaçaklarda arızalı hattın açması elzem olduğun dan, bobinlerin, her ne kadar arıza noktasında tahribatı azaltırlarsa da, stabilıteyı artırma ba kımından tesirleri çok azdır. "

b — halinde ise, yani bir fazla toprak ara sında kısa zamanlı bir arkın doğurduğu geçici toprak kaçağında ise durum değişir. Burada ek seriya direkt veya endirekt ark' atlaması mev. zubahis olur. Bobinsiz şebekelerde arkı doğu ran sebep kendi kendine ortadan kalksa dahi ark yanmakta devam eder. Eğer şebeke bobin le topraklanırsa yukarda anlatıldığı gibi arjza noktasında akım çok küçük olacağından ark yanmakta devam edemez. Bu sebepten kompan seli şebekelerde geçici toprak kaçakları işlet me için farkedılmeyecek kadar tesirsiz olurlar. Böylece şebeke işletmesini rahatsız etmeden arı zaların yok edilmesi paralel çalışmadaki stabüite yi artırır.

ODA KONFERANSLARI: 2

Roket ve Feza Araştırmaları

GİRİŞ

Tabiatı tetkik eden müsbet ilimler insan me deniyetinin doğuşundan asrımıza gelinceye ka dar dalma analitik bir seyir takip etmişlerdir, yani bu ilim şubeleri daima kısımlara bölünmüş, her ilim dalında yeni yeni kollar teşekkül et miştir.

Asrımızın bariz hususiyeti, kollara bölünmüş bu müsbet ilimlerin yeniden gruplaşmalarını te min eden yeni mevzuların ortaya çıkarılmış oluşudur. Bugün birçok girft teknik problem ler ancak müsbet ilim ve teknik kollarından birkaçının işbirliği suretiyle halledilebilmektedır.

îşte bugün anlatacağımız mevzuda başlıca elektrik, makina, kimya mühendisliği kollariyle fizikçilerin, matematikçilerin, astronomların ve astrofizikçilerin kendi branşlarındaki çalışma larını birleştiren bir teknik branştır. Böylece bah si geçen meslek kollarının bir sentezi olarak mü talâa edilebilir.

' KOKETİN TARİFİ : Motörlerinin hasıl ettiği tepki kuvvetiyle at mosfer içersinde olduğu gibi fezada da hareket edebilen vasıtalara «Roket> denir Tariften de anlaşılacağı gibi roket, diğer tepkili vasıtalardan farklı olarak kendi kendisine yeten bir karakter arzeder, bu yüzden atmosfer içerisinde hareket etme mecburiyeti yoktur.

E. M M. 48 • 44

Yazan Daniyal ERİÇ Y. Müh D. S. t

ROKETLERİN KISA BİR TARİHÇESİ :

Roketlerle fezada seyahat edilmesi fikri yeni değildir, Tokriben 2000 yıldanberi insanların zih ninde bu fikir yer etmiştir. Hattâ çok eskiden bu iş için terbiye edilmiş kuğuların kullanılabile ceği tarihe de geçmiş tasavvurlardandır.

1242 yılında Çin İmparatorluğu tarafından Çien. King'in muhasarasında böyle bir roketin ilk defa Moğol Türklerine karşı kullanılmış ol duğu belirtilmektedir. 1865 yılında Jules Verne «De la Terre â la Lune» adlı eserinde bu mev zua dair hayalî, fakat çok dikkat çekici buluşlar ortaya attı.

Roketlerin imâli sahasında ilk esaslı ilmî ça lışma Amerikalı fizikçi Robert Hutchings God dard tarafından yapılmış, 1Ö16 da «yüksek irtifa lara erişilmesi hakkında bir metod» adı altında neşredilmiştir. Bu etüdünde Goddard aya bir ro ketle gidilebilmesi için gerekli şartları inceliyordu.

tik pratik tecrübe 1926 Martın'da Massachu. setts'de yapıldı. Bundan tom on; yıl sonra 1936 da «Sıvı yakıtlı roketlerin ınkışafı> meevzuunda yazılan bir yazıda bu tecrübeden bahsediliyor ve 2100 metre ırtifaa saatte 800 Km. süratle çıkan roket anlatılıyordu.

Bu çalışmalara muvazi olarak Avrupada, Al manya ve Rusya'da bu konuda çalışmalar yapıl hyordu. Bunlardan Almanya'da Hermann Oberth