1960 CIGRE KONFERANSI

•pretgen'in Konuşması:

Hatları Yönetmeliği Hakkında Bazı Düşünceler

/hesaplarında esas alınan farazi ^onomisine tesir eden faktörler ara bi ryer tutarlar. Bu faraziyeler yeieTos/1956 tarih ve 9382 sayılı Resmî Ga ^ yayınlanmış bulunan Yönetmelikte veril dulunmaktadır. Birkaç senelik tabıkat, bazı ^usların yeniden gözden geçirilmesi kanaatini /ermiştir. Aşğıda bu hususlar bildirilmiştir.

1) Bir yüksek gerilim hattı, diğer bir yük sek gerilim. P. T. T. alçak gerilim hattını veya demiryolunu kestiği takdirde teller arası veya telle toprak arası mesafenin ne olacağı hakkında yönetmelikte bir madde yoktur. Bu maddenin ilâ vesi lüzumludur.

2) Memleketimizde ağaç direklerin kullanıl masına başlanmıştır. Halbuki madde 94 de taşı yıcı direk olarak hususî hallerde ağaç direğin kabul edilebileceği, köşe ve durdurucu direkler için ise ancak istisnaî hallerde kabul edilebile ceği yazılır. Eğer devamlı olarak ağaç direk kullanılacak ise bu maddelerin ona göre değişti rilmesi lâzımdır.

3) Ağaçlarımızın şayanı kabul gerilmeleri Or man Umum Müdürlüğü Araştırma Servisince ya pılan tecrübeler neticesi bulunmuştur. Bu ge rilmeler madde 97 de ayrıyeten verilmelidir.

4) Madde 87 de iletgenler arası yatay me safenin D = 0,65 Vf + 0.01 U formülü ile he saplanacağı yazılıdır. Bu mesafenin, sadece direk ler arası açıklığın ortasında mı temin edileceği yoksa traverste de böyle alınacağı hususunda bir kayıt olmadığından bazı anlaşmazlıklara sebep olmaktadır. (Aslında bu mesafe f'e bağlı olduğun, dan travers hizasındaki mesafe, açıklığın orta sındaki mesafenin farklı alınabilir. Çünkü maksi mum sehim, daima açıklığın ortasmdadır.)

5) Toprak teli ile iletgen arası mesafenin tâyini, koruma açısı esas. alınacaksa derecesinin tâyini bir madde halinde venllebllir.

6) Madde 82 nın 2. paragrafında iletgen mal zemesine alüminyum çelik ilâve edilmelidir ve ya bu maddedeki malzeme cinsleri kaldırılmal lıdır.

7) Madde 86 da izolatörlerin işletme esnasın da meydana gelebilecek elektrik ve mekanik zor lamalara mukavemet etmesi yazılıdır. Yalnız her hangi bir mniyet katsayısı verilmemektedir. İzo latörün elektro mekanik mukavemeti, iletgenin kopma yüküne mi yoksa maksimum yüküne mi eşit alınmalıdır veya bir yüzde mi kabul edilmeli dir?

8) Durdurucu direklerin hsabında kullanılan 1. faraziyede 4 tel İçin beher iletgenin azamî cer kuvvetinin % 6O'ı 5 tel için •% 50 si 6tel İçin % 40*ı •alınacaktır Azamî çekme kuvvetini 100 kg. ahr .sak, 4 tel için bu 240 kg. 5 tel için 250 kg. 6 tel için gene 240 kg. bulunur. Bu ise mantığa uya için gene 240 kg. bulunur. Bu İse mantığa uy mamaktadır.

9) A tipi direklerde flâmbaj boyu olarak top. lam direk boyunun ne kadarının alınacağı tas rih edilmelidir.

10) Madde 107 nln 7. paragrafında, meşrut nakiliyetin temini için, direğin dibinden tepesine kadar demirlerin kesiksiz olması lâzımdır, den mektedir. Herhangi bir tasrih yapılmadığı için demir direklerin de kaynaklı olması icap etmek tedir ki bu realiteye uymamaktadır ve zaten lü zumsuzdur.

Bir yönetmelik nekadar dikkatli hazırlanıra; hazırlansın tatbikatta bazı aksaklıkların çıkma.' tabiîdir. Bunun için devamlı bir Yönetmelik Kt mitesinin kurulmasını temenni ederiz.

Yazan : T.M.H. STTJBBS A.C.G.I, A.M.I.Mech.E, A.M.I.E.E.

Büyük elektrik şebekeleri milletlerarası kon feransı — C I G R E — nm iki yılda bir yapı lan 18 inci toplantısı geçen Haziran ayında Pa ris'te yapılmıştı. 44 memleketten gelen 1800 den fazla delege katılmış olup 17 tartışma oturu munda 150 tebliğ ve rapor üzerinde yüksek ge rilimle enerjinin üretim, taşıma ve kontrolünün

E. M. M. 47 48

Çeviren :

Kirkor DEMİRİ

'

Y. Müh. ETİB,

muhtelif ihtisas yönlerinden gelişmesi \ tıği gözönüne almmıştır.

Doğru akımla enerjinin taşınması:

Halen doğru akımla iki taşıma pr' kaç yıldan beri ticarî işletmededir : Is land kablo bağlantısı ve Kaşira Mos

hattı bağlantısı, inşa halinde olanlar ingiltere ve Fransa'nın 50 c/s İlk alternatif akım sistem lerini doğru akımla (_j_ 100 kVda 160 MW) bag layacak Manş bağlantısı ve Stalingrad Donbas enerji taşıma hattı ( j 400 kVda 750 MW) dır. Bilindiği üzere, Yeni Zelanda'nın kuzey ve gü ney adaları arasındaki bir doğru akım bağlan tısı halen etüd konusudur. Kanada ve İtalya'da projeler tetkik safhasında olup, , Venezuelâ'da farklı frekanslı iki alternatif akım sistemini bir leştirecek uzun bir doğru akım enerji taşıma hattı imkânı ilgi çekicidir. Amerika'dan gelen başka bir işarete göre es^as olarak 460 ve 650 kV alternatif akımda taşıma problemlerini geniş çap. ta deneme çalışmalarına ait ana projede 2 x 600 kV doğru akımla çalışacak bir hatta ait çalışmalar için tedbir alınmıştır.

Tartışmalar V o n G e i g e r (İsveç) v e K o s t e n k o (Rusya) nun Gotland ve Kaşi ra Moskova bağlantılarının işletme tecrübele rine dair, esaslı zorlukların doğmadığına açık layan, raporları ile açılmıştır. Hakikaten Von G e ! g e r ' l n belirttiği gibi, Gotland sistemi beş yıidan fazla bir süreden beri İşletmede olup, ilk 12 ay hariç tutularak, sistem % 92 kabili* istifade olmuş ve cari yü içinde şimdiye kadar doğru akım tarafından bir arızadan sadece bir kesilme meydana gelmiştir. K ö s t e n k o' nun 112 km. lik Kaşira Moskova bağlantısı ko Tiulu açıklamasından, esas güçlüklerin tutuşma *z tüplerden ve arızada özel tübün yerinden

^ydana geldiği anlaşılmıştır. Radyo girişim verferans) in çok yüksek seviyesini azaltmak çok çalışma yapılmış ve aşın gerilimleri ' af etmek için söndürme bobinleri ithal

Ur.

V doğru atomla taşıma :

talingrad Donbas taşımasına ait pro

da Rusya'dan detaylı bir raporda be

v

göre 500 kV alternatif akım ve

fru akım sistemlerinin sermaye de

olarak eşit bulunmuş fakat çok

r taşıma sisteminin bir kısmı ola

ıı İhtimali sebebile doğTu akım

'ilmiştir.

t bir başka proje konusunda *erli bir tebliğde, C h e r r y •tral Electricity Generating rd ve T e l l l e r ~* tarafından Fransa ve sistemleri arasında de vkım bağlantısının pro ı problemler ele alın

ğustos 1960 6ayısın

\

mıştır. Deniz altında

nik mukavemetleri na^ 's>n&(la

nüveli kablolar için iizzoollaa?? ^^b a r a ^ " ^ Keka

cut sınır 300 kV arasında 15 t>akıln *k alar te,~

Manşı

geçecek

bağlantı

Neeftf önee.

tf

p'jrf

d

a

°

ttıev '*

Iı alternatif akım esaslarına göre

sonradan doğru akım kullanılması k 3 fag^ mıştır. Fransız görüşüne temas eden "*Mş Ve r e n t, özet olarak, Fransız ve İngiliz &,;__

leri arasında bir alternatif akım bağlantıs

ekonomik bir teklif olabileceğini araştırmaları,

gösterdiğini, fakat doğru akım ile daha da eko

nomik olacağını ifade etmiştir. Aynı sözcüye

göre, şimdiden doğru akım dönüştürme teçhiza

tının ilk tahminlere nazaran daha pahalı olaca

ğına ait belirtiler .mevcuttur fakat iki büyük

alternatif akım şebekesi arasında doğru akım

bağlantısı ile işletmede tecrübe kazanmak gibi

ender bir fırsat daha ağır basmaktadır.

S t a 1 e v s k i (C.E.G.B.) Londra'da eski Acton Lane santralına yerleştirilecek yeni bir de_ neme istasyonunun detaylarını verdi. İngiliz teç hizatı kullanılacak bu istasyon yüksek gelirimle taşıma konusundaki problemlerin etüdünde kul lanılacaktır. Deneysel taşıma sistemi ortalama 300 A. lik tek anodlu tüblerle 70 kV 900 A de 63 MW gücünü haiz' olacaktır. Şimdiki gayeleri sırt sırta çalışmada ve bir asenkron sistem bağ lantısı gibi çalışmada işletme tecrübesi kazan maktır.

Radyo girişim (enterferans) konusunda Manş bağlantısının İngiltere terminali Lydd'de umu lan işaret/gürültü oranının özel etüdü yapılmış ve bu M a r t i n ve P r e w e t t (C.E.G.B.) in hazırladığı bir tebliğe konu olmuştur. Bu teb liğde, İsveç'te Gotland terminalinde yapılmış de ney ölçmelerine ait detaylar ve Lydd'deki şart lar ile gerekli izale tedbirlerinin tafsilâtlı bir etüdü verilmektedir. Anlaşıldığına göre, radyo yayın ve televizyon sinyal güçlerinin düşük ol duğu Lydd gibi mahallerde, ekranlama ve süzme nin plânlama kademesinde temin edilmesi şar tile, yeter derecede girişim izalesi mümkündür. Bununla beraber, maliyet yüksek olacak ve mu tad bir yapının maliyetini % 50 ye kadar artıra bilecektir. Lydd'de dönüştürme istasyonu için 378000 cubic feet (10700 m») lük bir yapının 90.000 sterline —mutad ekranlanmamış bir ya pının maliyetinden % 40 daha fazla — mal ola cağı tahmin edilmiştir.

Doğru akımla işletmeden doğan girişimin baş ka bir haline Dr. R u s c k (İsveç) tarafından işaret edilmiştir. Dr. R u s c k doğru akım kablolarından akan akımların gemi pusulaları na yaptığı tesisler konusundaki araştırmaları tarif etmiştir. Bu araştırmalar sonucunda gerek li rota düzeltmesinin, rüzgârlar ve akıntılar şe

fi. M. M. 47 48

V# lerin cünü arttır 20 defa dan havanın

ruma konularında fikirlerle pratiğin geniş ölçü de farkettiğini tartışmalar göstermiştir. Ter siyer sargısız olarak işletmede olan 3 fazlı büyük üniteler örnek gösterilmiştir. İngiltere şebekesi üzerindeki bütün 132/275 kV'luk ototransforma törler açılabilir üçgen bağlanmış tersiyer sargıyı havidirler. Benzer şekilde yüksek gerilim ve or ta gerilim uçları için lüzumlu darbeye karşı ko ruma tipi üzerinde kanaatler farklıdır. Büyük ototransformatörlenn boyut ve gücündeki geliş menin hayret edilecek bir seviyeye ulaştığı ve gelecek CIGRE Konferansından önce 400kV'da 300 MVA'dan büyük güçlerin işletmede olabilece ğl ortaya çıkmıştır

H a w l e y , H e w i t t ve H a c k e (A. E. I. Ltd;) Glasgow Üniversitesi synchrot ron alan bobinler için su soğutmalı bir kablonun orijinal gelişmesini ve buna dayanarak genera tör bağlantıları için projelendirilmiş, üç çekir dekli, merkezî kanalı haiz bir kabloyu raporla rında bildirmişlerdir. Birkaç yüz metrelik boy lar üzerinde, orta derecede su basınçları kulla nılarak akım taşıma kapasitesinin 2 veya 3 defa artırılabileceği tavsiye edilmiştir.

O n d i n (Fransa) 500 kV 1400 MVA cebrî yağ dolaşımlı bir kablonun iki yıldanberi işlet mede olduğunu ve 380kV luk benzer bir kabloya ait izahatı bir tebliğle vermiştir.

Dielektrik denemeleri konusunda bir bağlama

A s h f o r d (Pireli! General Ltd.) Usk

aşın gerilimleri testine lüzum olmadığı, mevcut

mouth'da tesis edilen 219,5 m uzunluğunda, 24

deney pratiğinin tranformatörlere uygun bir za

segmanlı soğutma kanallarını havi, su soğutmalı

ti aşın gerilim dayanımı sağladığı konusunda fi

bir kabloyu izah etmiştir.

kir birliği görülmüştür.

Kabloların yağ, gaz veya su ile cebrî soğutul

KABLOLARIN SUNİ SOĞUTULMASI :

masına dair birçok deneme ve pratik tecrübeleri tartışmalarda verilmiştir. Kablo bağlamasının

Kablo toplantısında tartışılan muhtelif ko

uzunluğunun artmasında ekonominin çok önemli

ardan, kabloların suni olarak soğutulması

olduğu hususunda genel mutabakat vardı. Kapt

lenme kapasitesini artıran bir çare olaraK

talize edilen kayıplar çok yüksek olabileceğinden

ok bahsedilen konu idi R a l s t o n ve

her durum ayrı ayrı etüd edilmelidir. Fakat kı

s t (Kanada) ilgi çekici bir raporda muh

sa mesafeler için cebri soğutma pratiktir.

•eraltı kablo tesisatlan ile birleştirilen so

boruları projelerini vermişlerdir. Vardık

uca göre yük kapasitesi % 50 artırılabil

ir. Bu sonuç G i a r o (İtalya) nun,

inden cebrî hava dolaşımı konusunda

enel bir matematiksel analizle de uy

Undedir. S u t t o n v e M o r g a n

ables Lt'd.) 200 300 kV'luk kablolar

Uıtma tatbiki ile güç artırma imkân

1960 oturumlarının organizasyonu önceki top lantıların yüksek standardını devam ettirdi De legeler üç teknik ziyaretten birini yapmak fırsa tını elde ettiler : Montereau termik santralı ve 380 kV talî istasyonu, Le MatĞriel Electrique S. A. nın Champagne sur Seıne'deki fabrikaları ve ya Electricit6 de France'ın araştırma ve deneme merkez}.

c"

inekte ve 1 km. den küçük boydaki

1962 yılında yapılacak 19ncu CIGRE Konfe

$"

r için merkezî kanaldan yağ dola

ransının tarihi 16 26 Mayıs 1962 olarak İlân

/

yi neticeyi ' vereceğini belırtmek

edilmiştir. Bu tarih, bazı dini yortular sebebile,

den yukarı, su ile soğutulan boru

önceki yıllarda seçilenlerden az bir süre öne alın

1&

'aha uygun bulunmaktadır.

mıştır. •

Necati Türkeri'nin Yazılarını Okurken Gördüklerim

Memduh ERDEMÎR Müh. Etlbank

Yayın Organımızın 43 44 üncü sayısında, meslekdaşımız Necati Türkeri'nin, «Mecmuamı zın Türkiye Elektrifikasyonu Adını Taşıyan Sa yısı Hakkındaki Müşahedeler> başlıklı yazışım okurken, yazının ne kadar dar bir görüş içerisinde ele alındığım, odamızın ve yayın kurulundaki ar kadaşlarımızın nasıl basit bir mugalâta İle suç landırılmaya çalışıldığını hayretle karşılamış tım. Bu defa, mecmuamızın 45 46ncı sayısın

da aynı kişinin «Neşriyat Encümenine Ceva bım> başlıklı yazısını okuyunca, meslekdaşımı zın çok garip hedefi karşısında hayretim büs bütün arttı ve bu iki yazı üzerindeki gözlem ve düşüncelerimi burada açıklamak lüzumunu duydum

Meslekdaşımızın düşünce ve duyguları, içer sinde bulunduğu kompleksler bakımından de ğil; memleketimizin enerji dâvası ve bu dâva