AMERİKA ELEKTRİK İŞLETMELERİNDEN İNTİBALAR

UDK: 33

Amerika Elektrik işletmelerinden

intibalar

Amerika'da mühendislik sahalarında tatbikatı görmek üzere ICA teknik yardım programından faydalanılarak İETT idaresi tarafından gönde rilen muhtelif meslekten mühendisler meyanın da elektrik şebeke mühendisi sıfatile bulundum. Beş ay zarfında değişik teşekkülde 12 elektrik müessesesini ziyaret ederek değerli mütehassıs ların yardımile tetkikler yaptım. Bunlar arasında ayrı ayrı bahsedilmeğe değer hususat vardır Bu yazıda elektrik müesseselerinden umumi olarak bahsedeceğim.

ELEKTRİK İŞLERİ İÇİN HÜKÜMET MÜES SESELERİ : Amerika'da bilcümle enerji işleri hususunda hükümete terettüb etmiş veya hükümet tarafın dan görülmesi zarurî olan vazifeler, etüd, proje, plân, inşaat, tesis, işletme, murakabe ve finans man mahiyetlerine göre ayrı müstakil idarelere bırakılıyor, ve bu işleri tek idarede toplamaktan daha iyi netice elde edilmiş olduğu kanaatine varılıyor. Merkeiî hükümet tamim teşkilâtı : Memteket dahilinde enerji işleri hususunda Federal Hükü metin tanzim salâhiyetini kullanmak üzere Fede ral Power Commission mevcuttur. Bu idare, elek trik ve gaz istihsal ve tevzi hizmetleri üzerine yeni yapılan projeler, ve müstakbel ihtiyaçların planlanması, elektrik sarfiyat etüdleri, enerji na kil hatları etüdleri, muhtelif müesseselere ait şe bekeler işletmesile enterkoneksiyon koordinas yonu, bilcümle enerji nakil şebekeleri değişiklik lerinin kayıt ve tersimi ile meşgul olur.

İdare tarafından hazırlanmış olan matbu ev raka göre müesseseler her sene enerji sistemi beyanı ve işletme raporu gönderirler. İşlerin in tizamla yürütülmesi maksadile bütün müessese lerce tatbik edilmek üzere bir. muhasebe usulü ihdas edilmiş olup, bu hususta rehber olarak ha zırlanmış mufassal bir talimatnameye uyulması mecburîdir.

Tarife meseleleri müesseselerce bu idareye iblağ ediliyor, ve hesablar tetkik edilerek makul bir kâr haddi bırakılıp tarifeye zam veya tenzil yapılması kararlaştırılıyor.

Memleket içi elektriklendirme idaresi: Şe hirler inkişaf edip gittikçe fazla ışık ve muhar

Yazan: Tevfik BAKER

Müh. İETT rik kuvvete kavuşunca, şehir harici köy ve çift lik halkı elektriğin temin ettiği aydınlık, temiz lik ve verimli çiftlik hizmetlerinden istifadeye te halük göstermişlerse de, enerji nakil ve tevziine ait bütün masraflar ancak zenginler tarafından karşılanmış, memleket içi seyrek nüfuslu saha ların elektriklendırilmesi hususunda elektrik şir ketleri hiç bir masrafa girmemişlerdir. Mühim mevzuu finansman ve tahsisin korunması olan bu iş için 1934 te müstakil Rural Electrifıcation Administration kurulmuştur. Geniş memleket sa halarının elektriklendirilmesile büyük bir kalkın ma sağlamış olan bu idare, hem ikraz müessesesi, hem de alınan meblağın kullanılmasında zayi ol mamasını temin için teknik yardım ve muraka be müessesesidir. Elektriklendirilmek istenen sa hada mevcut enerji kaynaklarile irtibat hatları ve tevzi şebekleri tesis ve elektrik satışı için halk toplulukları tarafından kooperatifler kuru luyor. İdare her sene hazineden tahsisat alarak, müracaat eden kooperatifin plânlan muvafık olduğu takdirde % 2 faiz ve 35 senede ödenmek üzere ikraz yapıyor. İdari ve teknik mütehassıs lar vasıtasile kooperatif çalışmaları düzenleni yor, ve bu suretle topluluğun kültür seviyesinin yükselmesine de yardım ediliyor.

İdare kooperatif işletmelerine rehber olmak üzere muhasebe işleri için Federal Power Com mission usulüne istinaden kitap neşretmiş, mal zemenin süratle temini, tesisatın az masrafla icrası ve tamiri için talimatname, ihtiyaca uygun şartname, her tesis kısmı için imalât ve montaj resimleri, parça adedi ve tasnif kayidlarile bir likte malzeme cetvellerini havî kitaplar hazırla mıştır.

Bu idarenin başında devlet reisi tarafından tayin edilen tam salahiyetli bir Administratör bu lunuyor. Teşkilât itibarıle Ziraat Bakanlığına bağ lanmıştır.

Elektrik enerjisinin memleket içlerine yayıl masıle yeni kullanma yerleri gelişmiştir. Ezcüm le, saman, hububat ve yiyeceklerin kurutulması, tohumların yetişmesi için ısıtma, an kovanlarını ısıtma, kuluçka makineleri için elektrik kullanıl ması taammüm etmiştir. Bir çiftçi, ineklerin sa ğılırken radyo müziğinden hoşlandığını keşfet

E.M.M. 88

mistir. Bu yeni usullerle çiftliklerde istihsal art mıştır.

Tennessee Vadisi İdaresi: Memleket içinde verimsiz bir vadinin kalkınması maksadile 1933 te tesis edilmiş olan TVA idaresi, Tennessee Va disindeki nehirde taşkın kontrolü, seyrü sefer, elektrik enerjisi istihsal ve nakli gibi müteaddid maksadh tesisat ve işletme işlerile tavzif edile rek merkezî idare ve hususî teşebbüsün elde ede* miyeceği bir muvaffakiyetle büyük bir kalkınma sağlamıştır. Saha dahilinde tesis edilen mütead dit barajlarda istihsal edilen elektrik bir tek enerji nakil şebekesini beslemek üzere irtibatlan dırılmıştır. İhtiyaç süratle arttıkça, civardaki kö mür madenlerinden istifade edilmek üzere ter mik santraller de inşa edilmiştir. Halen Vadide mecmu istihsal kapasitesinin % 65 i termik san trallerden temin ediliyor. Faaliyetini mahdut bir sahaya teksif eden bu idare hususî teşebbüsü bile geride bırakan yenilikler yapmış, termik santrallerde gittikçe daha büyük güçte türbo gruplar tesis etmiş olup, halen Paradise santralı için hazırlanan 650 MW lık grup dünyanın en bü yük makinesidir, idare geniş mütehassıs kadrosu ile işlerin en verimli tarzda icrası için çalışma larda bulunmakta, enerji satışının artması için gayretler sarf etmekte, ve bu sayede satış fiatı nın düşmesini veya umumî fiat yükselmeleri kar şısında sabit kalmasını, sağlamaktadır.

Fer'î vazifeli müesseseler: Federal hüküme tin dairelerine tabi muhtelif müesseseler, esas vazifelerinin icrasında lüzum hasıl olan elektrik işlerini kendileri icra etmektedir.

Bureau of Reclamation : Bu müesesselerin en mühimi, İçişleri Bakanlığına tabi, araziyi değer lendirme idaresidir. Verimsiz araziyi sulama su retile İslahına ait tesisatın inşası için lüzumlu miktarda enerjinin uzak mesafelerden nakledil mesi iktisadî olmadığından bu idare, hidrolik santraller tesis ederek inşaatın ihtiyacı olan enerjiyi temin etmekle beraber, inşaatın hita mında, sulama için tulumbaların tahriki, ticarî ve sınaî işlerin gelişmesi hususunda büyük imkânlar vermiştir.

Bonneville Power Administration, aynı bakan lığa tabi olarak, Bonneville barajında ordu tara fından inşa edilen santralden, ve sair santraller den enerji nakil ve tevzii yapmış ve yeni santral ler inşa etmiştir.

Bureau of Indian Affairs, hidrolik santrallar işleten diğer bir müessesedir.

Southwestern Power Administration, muhtelif eyaletlerde ordu tarafından inşa edilmiş baraj larda istihsal edilen enerjiyi tevzi ediyor.

Corps of Enginners, Ordu Bakanlığına tabi mühendisler teşkilâtı olup, nehir ve limanların

islâh ve sulama programını tatbik etmekte iken elektrik ihtiyacı ile karşılaşınca, elektrik tesisatı yapmıştır

ELEKTRİK İŞLERİ İÇİN HUSUSİ TEŞEBBÜS MÜESSESELERİ :

Bütün memleket sahasında elektrik hizmeti nin görülmesinde âmme menfaati ve hususi te şebbüs faaliyetlerine uygun ayrı müesseseler teş kil edilmiş, bu işlerin tek elden idaresi cihetine gidilmemiştir.

Elektrik istihsal ve tevzii, aynı sahada bir kaç müessese tarafından yapılması imkânsız bir iş olmakla, bir inhisar hizmeti mahiyetindedir. An cak muhtelif sahalardaki hizmetin başka başka müesseselerce icrası, işlerin inkişafı için faide li bir rekabet husule getirmiş ve bu uygun bu lunmuştur. Diğer memleketlerdeki merkez' teş kilâtlar cazip olmamıştır. Harbten sonra Fran sa'da Electricit<5 de France merkezî teşkilâtının kurulması ve faaliyetleri pek parlak bulunma mıştır. Britanya'da British Electricity Authority merkezî teşkilâtında devam edilmemiş, Central Electricity Generating Board, ve ayrıca Area Boards gibi mahallî idareler kurulmak suretile vaziyet islâh edilmiştir. Almanya'da bu hususta merkezî teşkilât yapılmamış, VDE gibi Doğu Al manya'da bile muteber tanzim müesseseleri mev cut olduktan sonra elektrik işleri hususî teşeb büslere bırakılmıştır.

Amerika'da elektrik istihsalinin % 75 i elek trik şirketleri, mütebakisi Federal Hükümet, eya let enerji bölgeleri, belediye veya belediyeye bağlı müesseseler tarafından temin ediliyor.

•Elektrik hizmetinin inhisarcı mahiyeti dola yısiyle bazı «holding» şirketleri hisse senetlerini toplıyarak büyük gruplar meydana getirmiştir. Bu grupların kârı mütemadiyen artırma temayü lü muvacehesinde âmme menfaatlerini korumak maksadile halk hizmet müesseseleri teşekkül et miştir.

Hususi şirketler esas itibarile kâr yapmak gayesinde olduğundan randımanı artırmak, me kanizasyon ve otomasyon tatbik etmek, perso neli iyi yetiştirmek ve az personel kullanmak, dolgun ücret vermek gibi esasları tatbik ediyor. Şirket gruplarının geniş araştırma imkânları vardır. Ancak hizmet sahalarının gelişmesile pek alâkadar olmazlar.

Bu hizmet müesseseleri her çeşit propaganda yaparak elektrik sarfiyatını artırmaya gayret ederler. İlk elektrik lâmbası karbon filâmanlı lâmbalardan sonra madenî filâmanlı lâmbalar icat edildiği vakit, bu lâmbaların pahalı ve sar fiyatlarının az olmasile, elektrik satışının düş mesi karşısında müesseseler müteaddit lâmbalı

E.M.M. 68

avizeler kullanılmasını teşvik etmişler, kullanı lan ışık seviyeleri mütemadiyen artmıştır. Mües seselerin müşteriler dairelerinde muhtelif elek trik cihazları için daimî sergiler vardır.

ELEKTRİK İŞLERİ İÇİN HALK MÜESSESE

LERİ :

Elektrik şirketlerinin kâr zihniyetine karşı halk topluluklarının tepkisi olarak meydana ge len, belediye tarafından veya belediyeye bağlı olarak idare edilen halk müesseselerinde her za man tarifeye zam temayülü yoktur. Umumiyetle yatırımları temin edecek kadar kâr ile iktifa edi lir. Bu suretle satış tarifesi ehven olur. Yahut, tarife yüksek tutularak hasıl olan kâr şehrin ima rına sarfedilir.

Tetkikat yaptığım müesseselerden Florida'da Jacksonvılle Belediyesi elektrik işletmesi, müşte riler ve muhasebe işleri için belediye teşkilâtın dan istifade etmek suretile masrafları azaltmış olduğu halde satış tarifesi yüksek bulunmakta dır. Elde edilen kârlar bu büyük şehirde fevka lâde imar işlerine tahsis edilmiş, geniş yollar ya pılmış, şehrin namı yükselmiş, sahaya büyük bir sermaye akını olmuştur.

Dünyanın en büyük elektrik merkezi addedilen TVA idaresi enerji dairesinin bulunduğu Chat tanooga şehrinde Elektrik Müessesesi ise, İdare Meclisinin kuvvetli hâkimiyeti altındadır. Bura da satış tarifeleri ucuz tutuluyor ve belediye iş leri için hiç bir para verilmiyor. Dolayısile şe hirde fazla bir imar faaliyeti yoktur.

UDK : 621.315.21

Fransızların Yüksek Gerilim Kabloları

Üzerinde Çalışmaları n

Çeviren: Ahme t Suzi ÖRNEK OL

Y. Müh. E.I.E

Bugün Fransa'da mühendislik bakımından baş lıca üç olay ilgi çekmektedir :

1 — Büyük Sahra'da bulunan yeni kaynaklar dan çıkan tabiî gazın elektrik istihsalinde kul lanılmak üzere büyük merkezlere iletilmesi.

2 — Fransa ile İngiltere arasında doğru akım yüksek gerilimli denizaltı kablo bağlantısı.

3 — Paris çevresinde yüksek gerilimi kablola rının tevsii.

Bugün Elektrıcite de France (EDF) m 115 milyon kW pik yükü vardır ve senelik enerji üre timi 64 milyon kWh in üzerindedir. Bunun takri ben yarısı hidrolik ve geri kalanı da termik sant rallar tarafından üretilmektedir. Buhar istihsali nin oldukça büyük bir kısmı son zamanlara kadar ithal malı kömürle temin edilmekteydi. Bugün ispanya hududu yakınlarında Lacq bölgesinde bu lunan yeni tabiî gaz sahaları sayesinde EDF'ın kömür ithalâtı gittikçe azalmaktadır, bu tabiî gaz Lacq'den üç ana boru hattı ile Bordeau, Paris ve Rhone vadisinde Lyons civarındaki endüstri mın tıkasına sevkedilmektedir.

(') Electrical World'den çevrilmiştir.

EM.M. 68

Sahra'da bulunan yeni tabiî gazın Avrupa'ya nakli halledilir edilmez EDF'in termik istihsa lini arttıracağını beklemek lâzımdır.

Uç metod üzerinde düşünülmektedir:

1. Sahra'dan Cezayir sahiline boru hattıyla ve oradan denizaltı boru hattıyla 450 atmosfer basınç altında İspanya nın doğu sahillerine ve oradan da mevcut boru hatlarıyla bağlanmak üzere Lacq bölgesinin kuzeyine geçmek.

2 Diğer varyant gazı Cezayir sahiline bo ruyla sevkedıp orada buharlı santralda yakmak ve elde edilen enerjiyi doğru akım denizaltı kab losuyla Akdeniz'den muhtemelen İspanya'nın do ğu sahiline nakletmek oradan da EDF'in siste miyle birleştirmek üzere kuzeye nakletmek.

3. Nihaî varyant ise gazı sıvı haline getirdik ten sonra gemilerle istenilen limanlara naklet mektedir.

Hâlen EDF'den alınan malûmat birinci varyan tın tatbik edileceğini gösteriyor. Şimdiki halde doğru akım varyantı boru hattı varyantına naza ran daha pahalı gözükmekle beraber gene de doğru akım varyantının etüdü ilerletilmektedir.