ELEKTRİK ŞEBEKELERİNDE PUANT YÜKLERİNİN KARŞILANMASI

UDK: 621 83: 621 14

Elektrik Motorları ile Tahrik Edilen Pistonlu

Kompresörlerde Çalışma Karakteristikleri

I — GİRİŞ :

Kimyevî madde istihsal eden fabrikalarda pistonlu kompresörler, gerek muhtelif gazların, gerek fabrikasyon için lüzumlu havanın kompres yonunda mühim bir yer işgal etmektedirler. Hatta bu kabil cihazlar son zamanlarda birkaç bin beygir gibi yüksek güçlerde imal edilmektedirler.

Hüsamettin ATEŞ Y. Müh.

Üler Bankası sinüzoidal olarak değiştiğini kabul ettiğimiz mo mentin tepe değerini Ch ve bu değer bir devir zarfında pozitif ve negatif olmak üzere (h) defa tekerrür etsin.

Bu cihazlar ekseriya direkt olarak düşük hızlı senkron veya asenkron motorlarla tahrik edil mektedirler. Değişken olan kompresyon momenti bir devir esnasında ortalama bir hız civarında pe riyodik titreşimler yapar. Kompresyon momenti nin doğurduğu' bu titreşimler muharrik makine kanalı ile aynen şebekeye geçer.

Mekanikte bu gibi periyodik titreşimleri sı nırlamak için volan kullanıldığı bilinmektedir.

Kâfi büyüklükte bir kütleye sahip olan volan haiz olduğu atalet sebebi ile bahis konusu salınım ların muayyen iki sınır arasında kalmasını sağlar.

Ancak elektrikte bu vazifeyi muharrik moto run rotoru ifa etmektedir. Rotor miline tesir eden mekanik titreşimler rotor ile kutuplar arasındaki manyetik bağa intikal eder. 8u bağ mekanikteki yay bağının karakterini haizdir.

îş makinasından mil vasıtası ile muharrik makinaya intikal eden mekanik salınımlar şebe kede elektriki salımmlara (Akım ve gerilim de ğişmelerine) dönüşür.

Burada rotor atalet momentinin de mühim rolü olduğu unutulmamalıdır."

Bu etüdün gayesi bahis konusu mekanik salı nımların elektrik şebekesi üzerinde ne gibi etki leri olduğunu göstermektir.

II — DEĞİŞKEN KOMPRESY ON MOMENTİNİN MUHARRİK MAKİNA ÜZERİNDE HASIL ETTİĞİ TESİRLER HAKKINDA :

Muharrik makinanm hasıl ettiği ortalama mo ment kompresör tarafından absorbe edilir. Fark momentler rotor atalet kuvvetleri tarafından kar şılanmakla beraber tamamen dengelenemezler.

Şekil . 1 — Sinüsoidal olduğu kabul edilen kompresyon moment eğrisi

Ortalama dönme hızını a , dönen kısımların atalet momentini I ile gösterelim.

Rotorun ortalama konumu etrafındaki genel salınım denklemi :

Ix

Ch . Sin h . n . t

şeklinde olur. Buradan

1 *û> max — û) min \

Bu ifadeye göre düzensizlik katsayısı olarak :

.\

û) max

0> mın

2Uh

1) 8k

Ortalama devir etrafındaki salınımların gen

liği de

2)

= r <,,dt

Buradaki düzensizlik katsayısı ve titreşim genliği kompresör volanının düzensizlik katsayı sına ve titreşim genliğine tekabül eder.

Kompresör tarafından absorbe edilen ortala ma moment Co olsun, ortalama moment etrafında

Ancak burada kompresör momentinin orta lama bir Co momenti üzerine bindirilmiş, genliği

Ch ve bazı n/h olarak sinüzoidal değişen bir mo mentten ibaret olduğu kabul edilmiştir.

Sinüzoidal moment eğrisi ile ortalama mo ment doğrusu arasındaki alan kayıp işe tekabül eder.

Kayıp işin değeri :

„

7t 2

dır

Buradan düzensizlik katsayısı olarak :

A Sı = la2

ve titreşim genliği olarak :

A 6ı =

2Iho2

8 bulunur.

Burada düzensizlik katsayısının toplam kayıp işe bağlı, fakat momentin değişme şekline tâbi olmadığı ancak açısal sapma değerinin moment değişim frekansı ile ters orantılı olduğu görülmek tedir.

Umumiyetle rotor atalet momentinin değen düzensizlik katsayısına göre tâyin edilir. Bu sayı umumiyetle 1/100 civarında tutulur.

I I I — BİR PİSTONLU KOMPRESÖRÜN SENK RON MOTOR TARAFINDAN TAHRİK EDİLMESİ :

a) Genel Denklem :

Kompresör miline tatbik edilen muhtelif mo mentler :

Kompresör tarafından husule getirilen titre şimlerin tek harmonikten ibaret olduğu kabul edildiğine göre kayıp moment

Ch . Sin d2ö Atalet momenti I

Senkronize edici moment C3 . sin e, 6 çok rl û

küçük olduğundan Cs e \ asekron moment Ca d t

olduğuna göre genel denklem :

d 2 ö h Ca

C» 0 = O S i n h n t .

Bu denklem seri direnç, şelf ve kapasite bulu nan bir elektriki devre denkleminin aynı karakteri haizdir.

R

LC

Şekil : 2 — Senkron motora egdeğer elektriki devre

d2q

L

+R

= E sin o) t ;

C

Buradaki bütün kabul ve faraziyeler yukarda

ki mekanik denkleme aynen tatbik edilebilir.

Pratikte, rotorda titreşim dolayısı ile indük lenen akımın frekansı kâfi miktarda yüksek oldu ğundan rotor direnci kaçak reaktansı karşısında ihmal edilebilir.

Binaenaleyh hareket denklemi asenkron mo ment ihmal edilmek sureti ile

( C> $ = d t2

sin hfit.

şekline girer ve buradan kolaylıkla;

• x Sin hnt.

—c

Ch 0 ra« =

I h2 o 2 — C.

= Ora koymak sureti ile I

d max

Ih2 o2

( ha ) 2

Rotorun belirli konumu etrafındaki hızı.

_ de

=

Ih2n2

_ 1

(

Qn

h ci Cos h n t

Buradan intizamsızlık katsayısı olarak :

O) tnax

& min

*•

Görülüyor ki senkron motorun gerek düzen sizlik katsayısında, gerek titreşim genliğini veren

ifadesinde 1 — ( r ^ ) *

çarpanı bulunmaktadır.

Bu katsayı motorun spesifik açısal hızına ve kayıp moment h armoniklerine bağlıdır.

fio

r. / I dir.

Şayet fi0 = h çı ise düzensizlik katsayısı ve titreşim genliği sonsuz olur. Bu durumda motor rezistansı sıfır kabul edilmiştir.

Bu taktirde motor öz titreşim frekansı ile mu harrik moment frekansı rezonans haline gelir.

Rezonans frekansı :

olur. Burada :

r~P7

)/•

C, = Bir mekanik radyanlık deplâsmanaı tekabül eden senkronize edici moment.

I = Rotor atalet momenti n = d/d. olarak rotor dönme hızı f = Besleyici devrenin frekansı

P 3 = Bir elektriki radyana tekabül eden senkronize edici güç (KVA) '

Bu motor zahiri gücünün 1,8 ilâ 2 ka tıdır. PD2 = Rotor savurma momenti kgm2

Motor yüklü olduğu zaman rotor akısı, boşta ki uç gerilimini hasıl etmek için gerekli akı ile rotor ve stator kaçaklarına tekabül eden kaçak akının geometrik toplamına eşit olup bir elektro motor kuvvete tekabül eder. (Şekil 4)

E"= U + xT

X = Makinanın transituvar reaktansı. Elek tromotor kuvvete tekabül eden E1 vektörü büyük lük itibarı ile sabit kalmakla beraber husule gelen açısal pülzasyonlar akım değişmeleri hasıl eder. Şayet akım ve gerilim değişmeleri belirli sınırları aşarsa aynı şebekeye bağlı diğer cihazların çalış masında bazı mahzurlar doğar.

7} 1vV

Şekil 3 — p titreşim amplifikasyon katsaytsıntn fio/h çı ya göre değişimi

Şekil 3 teki eğri p = amplifikasyon katsayısının. no/h fi nın fonksiyonu olarak değişimini göstermektedir.

O0 = Rotor öz pulzasyonu = 2 v 10 h = Kayıp moment eğrisi iarmonik sırası.

fi = Rotor dönme hızı =

'Şayet düzensizlik katsayısı ve titreşim genliği çok büyükse mekanik titreşim frekansı ile öz tit reşim frekansının tamamen farklı olması gerekir.

*'/

Şekil : 4 — Bir senkron motorun genel isletme

diyagramı

b) Âzami Açısal Sapma :

Mekanik darbelere maruz bir senkron, motor kuvvetli bir şebekeye bağlandığı zaman rotorun" muayyen konumu etrafındaki salınımlanna mu kabil şebekeden aynı titreşim karakterini haiz bir akım çeker. Statordaki .akım osilâsyonlârı bütün, kapalı rotor devrelerinde bir akım endükler ve dolayısı ile bir akı (fluks) değişimine sebep olur.

Şekil : 5 — Bir senkron motorun cos (p = 1 halinde salınımlı çalışma diyagramı

Şebekelerde ancak belirli bir sınıra kadar akım ve gerilim değişmelerine müsaade edilir. Umumiyetle kuvvetli şebekelerde periyodik akım değişmeleri sınırı % 66 yi geçmez. Ancak şebeke zayıfsa bu sınır % 40 ve bazı hallerde % 20 ye ka dar düşer.

Bu değerlere tekabül eden açısal sapma de ğerleri :

Pratikte nominal yükte (XI) gerilim düşümü kıymeti Cos 0 = 1 civarında uç geriliminin % 25 ile 30 u kadar olur.

Aşağıda yüzde akım değişmelerine göre tak ribî açısal sapma sınır değerleri verilmiştir. Bu şartlar altında a açısı 15 — 18" arasında değişir.

I = % 60 için $ = 10 — 12° = % 40 için $ = 6 — 7° = % 20 için 0 = 3 — 3,5° kabul edilen akım değişmeleri için hesaplanan açı sal sapmalar umumiyetle yukarıda verilen değer ler civarında olur.

c) Sayısal örnekler :

I — Dik, altı katlı üç manivelâlı bir gaz kom presörüne ait muharrik senkron motorda :'

Takat N = 2730 PS. Devir adedi n = J.87. d/d. _ . Savurma momenti = PD2 = DOlte2"2

Muharrik moment diyagramından hesaplanan muhtelif harmonik değerleri.

Elektrik .Mühendisliği

Cx = 0,415 Cn C2 = 0,19 Cn C3 = 0,19 Cn

= 4400 Kgm. = 2000 Kgm. = 2000 Kgm.

olduğuna göre düzensizlik katsayısının ve açısal . yrümanın hesabı :

fi = 60

187 = 3,12 P/sec.

OI = 2 T fi = 2 7rx3,12= 19,6 rad/sec.

Bir iki ve üçüncü harmoniklere tekabül eden düzensizlik katsayıları :

2d

m Sı =

2 x 4400

90000 x (19,6)2

= 0,01

2C2

2 x m2

2 x 2000 =

90000 x 2 x (19,6)2

2C, 8» =

2x2000

90000 x3

0,01

01 =

. p x 57,3 =

x 16 X 57,3 = 4,58°

S*

V= p x 57,3 =

x 16 x 57,3 = 0,52°

2x2

S,

03 = . p . 57,3 =

x 16 x 57,3 = 0,23°

2x3

görülüyor ki ancak birinci harmonige tekabül eden değerlerin önemi vardır. İkinci harmonik toplam değerleri aslında sıfırdır.

t ît

M —1

•+

1iI

•••

—4 1 —

1\

0.1

\ 1/

—•

0W

M

1 •

IV

Şekil : 6 — Senkron motora ait düzensizlik katsayı sının rotor savurma momentine göre değişimi : N = 2730 PS n = 187 d/d.

Kesik çizgi : Sabit momenti haiz motor tarafından tahrik.

Noktalı kesik çizgi : Senkron motor tarafından tahrik.

Binaenaleyh, 8 = Sı + 8s = 0,011+ 0,00151 = 0,01151

1 ~ — 87" Oı + 0 I = 4,58 + 0,23 = 4,81° (elektrik)

ili

II

|

u

<*,

i*

•10 tu

: 7 — Senkron motora ait açısal ayrılma değeri nin rotor savurma momentine güre değigimı N = 2730 PS. n = 187 d/d. Dolu çizgi : Sabit momenti haiz motor tarafından tahrik. Kesik çizgi : Senkron motor tarafından tahrik

Amplifikasyon katsayısı

Oo )2

1,9 1— (

3 x 3,12

1,9

1— ( 3 x 3,12

= 1,59

= 1,045

Şekil : 8 — Senkron motor çalışma diyagramı. N — 2730 PS. n = 188 d/d.

Buna göre düzensizlik katsayısı ve açısal ay rılma •

8 = Sı /3ı + S3 03 = 0,01 X 1,59+0,00151 x 1,045 = = 0,0159 + 0,00158 = 0,01748 « 1/57

0 = öı Pı + 03 ft, = 4,58 x 1,59 + 0,23 x 1,045 = 7,3 + 0,24 = 7,54° bulunur.

Nominal yükte ve Cos $ = 1 iken X 1 1 ; % 28,8 olduğuna göre,

Şekil 8 den yüzde akım değişimi,

rI = ' 6,1,5 %"•

= AO — AD _ 29;0 ^15,5

AB

22.0

IV — PİSTONLU BİR KOMPRESÖRÜN ASENK RON MOTORLA TAHRİ Kİ :

Normal çalışmada motor momenti kayma1 İle orantılıdır. Bu durumda rotorun hareket denklemi

d2 e Ix

= C sin h n t dt

Buradan klâsik diferansiyel denklem çözme metotları ile açısal ayrılma değeri,

0h=

h2O2I

J

)* +

Düzensizlik katsayısı değeri de

*h=h¥Tx

ve bulunur.

Görülüyor ki bir kompresörün asenkron mo torla tahrikinde düzensizlik katsayısı ve ayrılma açısı değeri daima küçülür.

dir.

Buradan düzensizlik ve açısal ayrılmanın kü çük olması için nominal yükte kaymanın küçük (Ca büyük), osilâsyon frekansının ve rotor ata let momentinin küçük olması gerektiği görülür.

Düzensizlik:

Bir asenkron. motorun senkron hız civarında çekeceği akım kaymaya tabidir.

i = kg . = k " ' ~ " , burada

O, = Senkron hız. il = Rotor dönme hızı. Düzensizlik katsayısı :

— wmin

=O

tü = O ( 1" 2~

kaymanın ekstrem değerleri

. n. n , ( l + | )

2 O.

n» — n ( l — j ).

+4

lort = k. q o r t

İmax = k (qOrt + 5 )

imm = k ( qort

— ) buna göre :

qort

düzensizlik katsayısı olarak,

Buradan

lmax ' İmin bulunur.

Pratikte düşük hızlarda çalışan asenkron mo torlarda normal yükte kayma % 3 civarındadır.

Buna göre akım değişimi " l m ~ " l m i

_ % 66>

% 40 ve % 20 kabul edildiği taktirde düzensizlik

katsayıları sırası ile;

0,02 = 50

1 0,012 =

0,006 =

bulunur. "

İntizamsızlık nispetleri bu değerler civarında

verildiği taktirde hakiki akım osilâsyonları daire

diyagramından bulunur.

'I

Örnek:

:

Bir asenkron motorla tahrik edilen pistonlu kompresörde motor takati :

1 N = 650 PS, devir adedi n = 187 d/d. Rotor savurma momenti : 20 Mm2 ve moment eğ risi armonikleri :

C, = 0 C2 = % 46 Co = 925 kgm. C3 = % 15 Cn = 300 Kgm. veriliyor.

n O = 2 ir. —— = 2 H x 187/60 = 19,6 . rad/sac.

ve deney neticesinde 381 Kw. için % 2,5 kayma bulunuyor.

Buna tekabül eden moment :

Cn = 2000 kgm. olduğuna göre to, — o, = 0,025 x 19,6 = 0,49

2000 = 4080 Kgm.

0,49

Kompresörün sabit momentle tahrik edildiği kabul edildiğine göre,

02 =

4 x 19,62 x 5,10 2 x 925

8= =

2 x 19,62 x 510

x 16 x 57,3 = 1,08° ((elektrik)

= 0,0047

x

19,6 x

510r')

a

+

= 0,98

Aİ =

İmin _ 0,0047 X 0,98 _ Oj

0,025

Burada asenkron momentin düzensizliği ve açısal ayrılmıya etkisinin çok küçük olduğu ko laylıkla görülür.

Buna mukabil şebekeden çekilen akımın de ğişme nispetinin normal yükte kaymanın küçük olduğu nispette büyüdüğü görülür.

Yeni Yayınlarımız:

I'

Kuvvetli Akım Elektrik

Dağıtım Tesisatının Bakım,

|> •>

İşletme ve Tesisine Dair

ı>

Talimatname

ıI

I>

Elektrik İç Tesisat Yönetmeliği ve Fennî Şartnamesi

BUNLARI ODAMIZDAN TEMİN EDEBİLİRSİNİZ.

UDK : 621.31

Elektrik Şebekelerinde Puant Yüklerin

:""

Karşılanması

Ayhan ERKAN Y. Müh. (E.EİM.)

(84. sayıdan devam)

— Türbin çıkışına, yani çevrim dışına bir re küparatör yerleştirmek (Şekil: 7)

suretiyle yapılmaktadır.

kombüstiyonu için, ya tayyare turboreaktörleri ve ya Diesel çevrimi kullanan serbest pistonlu üreti cilerle beraber kullanılmaktadırlar.

Şekil: 7 *— Türbin çıkışında reküperasyonlu açık

' "'

çevrimli türbin

A — Kompresör B — Yanma odası C — Türbin •:.D — Isı reküperatörü

— Generatör

Açık çevrimli türbinlerin, kWh bedeli en mo . dern buharlı ünitelerin kWh bedelinin takriben """iki mislidir. Ömürleri ise bu gruplarla aynı mer ' tebededir.

Basit çevrimli türbinlerin, kamyon veya vagon ^üzerinde muharrik tipleri de vardır. (Şekil: 8 ve .Şekil: 9) Bunlar 10 15 MW'a kadar imâl edil mekte olup mevsimlik puantların karşılanması ve ya sistemin bir noktasındaki ani bir takat ihtiya cına cevap verebilmek maksadiyle kullanılmakta "dır. Bu tarz bir grup, ihtiyaca göre sistemin muh 1 telif noktalarına nakledilebilmektedir.

Açık çevrimli' gaz türbinleri, kazan olmaması veya az sayıda yardımcıya ihtiyaç göstermesi ba kımından, aynı takatta buharlı ünitelere nazaran çok daha az yer kaplarlar. (Şekil: 10)

b) Gaz üreteçleri ile kombine gaz türbinleri:

Bu grup türbinler, havanın kompresyonu ve

.32

Şekil : 9 — 'Kamyon üzçrinde muharrik 3000 lık gaz türbini generatör grubu

Şekil : 10 — 40 MW lık açık çevrimli gaz türbini generatör grubu Elektrik: Mühendisliği 86

Şekil : 8 — Vagon üzerinde muharrik 6400 kW hk gaz türbini generator grubu

Bu şekilde;

I — Türboreaktörlerle kombine gaz türbinleri n — Serbest pistonlu makina ile kombine gaz türbini olmak üzere iki tip tesis edilmektedir.

Bu tip üreticilerle bileşik gaz türbinlerinin taka ti, açık çevrimli tiplere nazaran üç misli büyükdür. Ayrıca giriş sıcaklığının düşük olması, randımanı düşürmeden türbinin çok daha basit olarak imalâ tına imkân verir. Ancak tesis masrafı açık çevrim li gaz türbinlerine nazaran yüksektir.

Bu tiplerin önemli bir avantajı da büyük bir gaz türbinin ünite takati küçük, çok sayıda gaz üre tici ile beraber kullanılabilmesidir. Bu şekilde her hangi bir arızada grubun gücü, yanlız bu gaz üre tecinin ünite takati nisbetinde azalmakda, grubun takatinin tamamı kaybolmamaktadır. Türbinin biz zat kendisinin arıza yapma ihtimali de; düşük sı caklıkda basit bir makine olması bakımından çok azdır.

Bu mülâhaza ile İngiltere'de, Generating Board, 35 000 KW takatde herbiri 4 uçak turboreaktörü ile beslenen iki gaz türbini tesis etmiştir.

Ayrıca 1963 64 devresinde bu tarz toplam 885 MW. tesis edilecektir. Amerika Birleşik Devletle rinde 105 000 KW. lık bir grup 10 turboreaktör ile beslenmektedir.

Bu santrallar umumiyetle uzakdan kumandalı dır.

Ekonomik bakımdan bu iki teknik birbirinden esaslı şekilde ayrılmaktadır.

Uçak turboreaktörleri ile beslenen gaz türbin lerinin randımanı düşüktür, yakıt kalitesinin iyi olması mecburiyeti vardır, ayrıca bir kaç bin saat

işletmeden sonra turboreaktörlerin değiştirilmesi (oldukça kolay bir ameliye) gerekir. Bu bakımdan kWh başına marjinal maliyet yüksekdir. Buna mu kabil ilk tesis masrafları çok düşüktür. (Şekil: 11 ve 12)

•ut.

Şekil : 11 — Turboreaktörle birleşik İS MV7 hk gaz türbinin görünüşü

Serbest pistonlu makinalar ile beslenen gaz tür binlerinin ise, ilk tesis masrafları yüksektir, fakat Diesel çevrimi dolayısiyle, çok iyi bir randımana sahiptirler. Ağır yakıtı kolayca yakabilirler ve de ğişken masraflar tutarı, büyük buhar gruplannın kini geçmez. (Şekil: 13 ve 14)

Görüldüğü üzere müstehliklerin devamlı artan talebine en uygun şekilde cevap verebilmek için buharlı tesislerle beraber kullanılabilecek muh telif karakterde, gaz türbini tipi bulunmaktadır. Ancak gaz türbinlerinin rantabilitesinin durumla ra göre çok farklı neticeler verebileceğini de göz önünden uzak tutmamak lâzımdır. Önemli olan bir husus da yüksek fuel bedeli dolayısiyle bu tarz grupların senelik yük faktörünün % 5 ilâ % 15 i geçmemesi konusudur. Bu şekilde düşük yük fak törleri halinde yakıt bedelinin tesiri az olmakta, fakat bu değerlerin üzerinde bu tesir süratle art

Elaktrlk Mühendisliği 85

12 — Turboreaktörle birleşik 15 MW lık gaz türibinin kesiti

makta ve yüksek randımanlı büyük baz takat üni telerine karşı önemli bir dezavantaj ortaya çık maktadır.

Gaz türbinleri sabasında çok hızlı son inkişaflar bu grupların enerji istihsali sahasında önemli yer kazanacağını göstermektedir.

Şekil : 13 — Serbest pistonlu makina ile birleşik gaz türbini prensip senası

A — Gaz üretici B — Gaz kollektörü C — Türbin d — Pistonlar e — Diesel silindiri t — Amortissör silindirleri g — Kompressör silindirleri h — Emme valvlan i — Tevsi valvlan fc — Enjektörler m — Dışarı atma

Şekil 14 — Serbest pistonlu makina ile birleşik gaz türbinleri grubu

8 — DIESEL MAKI NAL ARı : Puant yüklerin karşılanmasında konvansiyonel Diesel makinalarının kullanılması bir hayli geriye gitmektedir. Bu makinalarla bu mevzuda tekrar alâkalanma yeni inkişaflarla düşük maliyetlere ula şılabilmiş olması, otomatik işletme ve tesis kolay lığının sağlanmış olmasıdır.

Diesel üniteleri umumiyetle 2500 KW'a kadar imâl edilmekde olup, müteaddit sayıda ünite bir araya getirilerek gerekli kapasite elde edilmekte dir.

Yeni üniteler monte edilmiş şekilde nakledile bilecek tarzda olup, ayrı bir kontrol kabini ile beraber, hariçde ve herhangi önemli bir temel hafriyatı icap ettirmeden tesis edilebilmektedir ler.

Ünitelerin icap ettirdiği soğutma suyu mikta rının cüz5! olması sebebiyle, tesis yeri bakımından bir problem arzetmemekte gürültü ve duman ko nulan da halledilemiyecek ciddi bir problem teş kil etmemektedir.

Tesis maliyeti, 100 Dolar/KW civarındadır. Te sis süresi ise çok kısadır. Ayrıca yük noktaları ci varına tesis edilebildiklerinden enerji nakil mas rafları bakımından tasarruf sağlarlar.

Bu grupların en önemli bir avantajı da soğuk durumdan tam yüke 60 ilâ 90 saniyede çıkabilme leridir. Bu bakımdan Diesel grupları işletmede ye dek durumu bakımından da büyük bir elastikiyet temin ederler.

Diğer taraftan yük noktaları civarına tesis edi lecek enerji nakil tesislerinden tasarruf temin eder ler ve ayrıca enerji nakil kayıplarını azaltırlar. Bu grupların mahzuru, kapasite bakımından mah dut olmalarıdır.

Diesel gruplarının yeni bir tatbikatı da kolay ca nakledilmeleri bakımından, bir senenin muhte lif devrelerinde sistemin icap ettirdiği yerlere nak ledilerek kullanılmalarıdır.

9 — BASINÇLI HAVA İLE ÇALIŞAN TÜRBİNLER:

Bu şekil bilhassa küçük yük fkatörü hallerin de kullanılmaktadır.

Puant saatleri haricinde bir kompresör umu miyetle bir yer altı rezervuarına hava basmada, puant saatlerinde bu basınçlı hava bir türbinin tahriki için kullanılmaktadır.

Meselâ böyle tertipde, 11 MW. lık bir kompres sör günde 21 saat çalışarak 230 000 M3. lük bir depoya bastığı hava ile 125 MW. lık bir türbin günde 3 saat çalıştınlabilmektedir. (Şekil: 15)

PUANT Y ÜKÜ EZME METODLARI :

Bir yandan puant yükleri karşılamak için, ka rakteristikleri bu maksada uygun yeni üniteler devreye alınırken bir yandan da, puantı ezmek için, bazısı devamlı, bazısı ise yılın kritik period larında veya sıkışık durumlarda tatbik edilen muh telif metodlar kullanılmaktadır.

Bu metodları umumi olarak iki grupda topla mak mümkündür.

YOfcıek battnt kt*qnthnı

Alçak bant*; komprain.

Şekil : 15 — Basınçlı hava ile çalışan türbin

I — Yükün puant saatleri haricine yayılması nı temin eden ve yük faktörünü düzelten metod lar.

n — Kritik periodlarda veya puant anlarında yükün ezilmesi veya yükün atılması metodları.

Yükün puant saatleri haricine yayılmasını te min eden metodlar şu şekilde toplanabilir:

— Müşterilerin yük durumunun ayarı:

Bilhassa sanayi müşterilerinin yük durumları, hususi mukaveleler ve tarife hükümleriyle ayar lanmakta ve bu şekilde müşterilerin puant saatle rinde çektikleri takati ezme imkânı olabilmekte dir.

Bu sahada tarife tatbikatı, tarifelerde puant sa ati enerjisinin pahalı tutulması veya puant saatin de çektiği takati azaltan müşterilere bir avantaj tanınması şeklinde olmaktadır.

Tarifelerde puantı ezen müşterilere tanınan avantaj ve tenzilâtlar, bu tarz sanayi müşterileri nin, meselâ değirmen, konkasör gibi teçhizatla sü rekipe olmasını, ara depo, bunker ve klinger te sisleri kurmalarını rantabl gösterecek şekildedir.

Bu husus müşterilerin lehine olduğu kadar, ya tırımları ileri kaydırabilme imkânı temin etmek bakımından, elektrik Müesseselerinin de lehine ol makta, milli ekonomi bakımından da rantabilite ve yatırımların en optimum dağılışını temin bakı mından büyük avantajlar temin edilebilmektedir.

Bu mevzuda tercihin:

— Puantı karşılıyabilmek için enerji istihsal

yatırımları ile,

•%

— Müşteri nezdinde stok, depo, değirmen gibi sahalarda sürekipman dolayısiyle yatırım,

Arasında yapılması gerekmektedir.

Puant esnasında takatim ezebilen sanayi me yanında çimento, kâğıt, kimya sanayileri, elekt rikli fırın kullanan tesisler sayılabilir.

— Akkümlasyonlu ısıtma:

Yükü dağıtmanın bir yolu da, meskenlerde elektrikle teshin ve kullanma suyu ısıtmasını ge ce ve boş saat enerjisiyle temin etmektir. Bu ener ji ile ısıtılan su, günün diğer saatlerinde kullanıl makda ve ısıtma için gece saatleri haricinde ener ji çekilmemektedir. Bu tarz'akümlâsyonlu ısıtma enerjinin ucuz olması bakımından müstehlikin le hine olduğu kadar, gündüz yükünü azalttığı ve yük faktörünün düzelttiği için elektrik müessese sinin de lehine olmaktadır. Bu ısıtma yükünün kontrol ve sayaç kadranlarının değiştirilmesi saat tertibatı ile veya mütekâmil sistemlerde dispeçing merkezlerinden itibaren uzakdan kumanda ile ya pılmaktadır. .

— İleri saat rejimi:

«•BBflBBflBBBBBBBflBBflBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBaaflBBBBBBBBIlBBBBBBBBflBBBflBB

•jnnnjo

BA.

ija§

uepuı6i|ue>|£eg

lı

IBBBBHHBBflBBBBBaaBBI

an3Xn i. BA"3A ıBBS

TÎK

3A ianosja<j

BDU uBiBuunA§Bq aunŞnyn

<•

îiqsa; BpuiSBiis

ıOıBZB <' (' <'

isrpnaqnn

]ip BOUBUıJV B^a oX. 9iu}9[§i 3{9J93 'aÇojd

n3ücl

ıA^ 3{O5 raijrq B^CBA inisijn napuuai

ziq *r[aqnja

ı;Bsisa; ^fi

I> I'

^BmpjijSiiB5 Iı

<'

SION3H0IA1

1 .nq urçusnd Jiq ıUB apçiB^Aaj aaqBjaq Biunung jipn raano uisaj ap a^BUBS Jafıp 'BpumB^ TXBUBS UB§H B5 Bpziq }iqBS uimsaui§np

5 UBPUıJBJB; J3[9uoqB (ZH fi'O OS 'I %) 3I^îsatniî)JnSnp a5jrjBq

\npzTSUB5nm apui(Bq

iqB[iunA§Bq 9pj9[[Bq

Bp posanı nğ

BA BJJJBUııO 5ng ion^B auitnnuaS uiiaiaaoqB

uepuiui tsaıu ıSBOı

BıB aqa§

Bp \o£ Jiq m5i apui[Bq :

i;si 'miinaj unsnsmj 'nq •jrpisauiirurjSj)p nimtn iaS m;ırend

•jnppo;aın jrq napa jisa; BU3j a^ioiono^a inim naXimiipa nz .re apipıaS Jiq 5ıq siBoay 'Jipa^auii^BiiâB^ apoıf isnsnq 'apjanBq izsg

: BUı;B jjn^ —

ası isauinza u n ^ î 'BpjB[poXuad HÎIı

niuiaj

Jiq e % BP.UBJSTJBOBM 'Q % spnnıiBnd ıJBJ

XP ZB/Î apiisiaS nq Bp.B^noıoj 'aao umiA'asuöx iınouojfa i|iiJiqSj ipEsn^n

BJıJSı BıZBJ BqBp UBpuifi§i

ap nq jjara

;a mına; ıUıSBUııUB^ orçoend BA ^BOııO ıUB in an

3A