TRENLERİN MANYETİK OLARAK OTOMATİK FRENLEMESİ

UDK: 621.337

Trenlerin Manyetik Olarak Otomatik Frenlenmesi

Bu başlıkla mecmuamızın «Mart 1964» sayı sında yayınlanan yazının sonunda, sür'at kontro lü ve durdurma ameliyesinin trenlerde ne şekil de vuku bulduğuna dair ayrıca izahat verilece ği belirtilmişti. Bu konuya girerken hat üzerin de yerleştirilmiş bulunan magnetlerin yerlerinin tayini meselesine de temas etmek faydalı olur.

Frene geçirilen bir katarın sükûnet haline gel mesi babında şu faktörler göz önüne alınır:

S = Mesafe (m)

Vo = Başlangıçtaki hız (m/sn)

Z = Fren gecikme faktörü (m/sn2) (negatif

ivme)

*

Buna göre bir trenin :

Vo

Fren zamanı t =

(saniye) dir.

Zt2 Fren mesafesi S = Vo. t — (metre) dir.

Yolcu treni çekmekte olan bir lokomotif için frenleme anındaki hız Vo = 90 Km/h ve Z = 0,8 m/sn2 alınırsa:

Fren zamanı t = •

= 31 sn.

3,6.0,8

90.31 0,8.3i2

Fren mesafesi S =

= 390 m.

3,6

olarak hesaplanır.

Demek oluyorki, bu misale göre, dikkatsiz

geçilen bir sinyal önünde otomatik frenleme ya

pıldığında takriben 400 m. ilerde durma müm

kün olacaktır. Ancak, sinyal önüne gelmeden

evvel, gene sinyalden belirli bir mesafede sür'at

kontrol edileceğinden, yani belirli bir sür'atten

daha sür'atli bir tren sinyale yaklaşmakta iken

frene geçirileceğinden esasen 90 Km/sa olarak

konulan değer daha küçüktür. Faraza bu, (yani

belirli sür'at) yolcu katarı çeken elektrikli loko

motifler ile banliyö dizileri için 75 Km/sa olarak

tahdit edilmiştir. Binaenaleyh bu değeri 75 Km/sa

olarak düşünmek lâzım gelir. Diğer bir deyim

le kapalı bir sinyale 75 Km/h dan fazla bir hız

la yaklaşmak mümkün değildir. Aksi takdirde

frenlemenin sinyalden daha evvel yapılacağı an

laşılmaktadır. Böylece her durumda fren mesa

fesinin sinyalden itibaren daha kısa olduğu mü

talâa edilmektedir.

Burada belirtmemiz lâzım gelen bir husus da

yük trenleri ve diğer bazı katarlar için süratin

ve fren geciktirme faktörünün farklı olması key

Elektrik Mühendisliği 03

Öidemir ÖZSOY

Y. Müh.

TCDD fiyetıdir. Bir yük treninde geciktirme emsalinin küçük oluşuna mukabil sürat de daha az olarak tahdit edilmiştir.

Netice olarak bütün bunlar gözönüne alına rak giriş sinyalleri için baş makastan itibaren, çıkış sinyalleri için ise hat izole contalarından itibaren sinyal yerleri ve sinyallerin I. ve II. magnetleri tesbıt edilir. Sirkeci (İSTANBUL) banliyösünde bu değerlerden, magnetler arası mesafe 150 m olarak seçilmiştir.

TREN ÜZERİNDEKİ TERTİBATIN ÇALIŞMA TARZI :

a) — Harekete geçmeden evvel faaliyet du rumu :

Esas anahtar «kapalı» durumuna getirilir. Bu suretle HS esas şalteri çalışma durumuna getiril miştir, (şemaya bakınız) Fren ventil magneti BM rölesinin ceryan devresi ile kontrol magneti SÜ ve çalışma kontrol lâmbası devreye konmuş olur. Böylece fren borularındaki hava alarm ven tılinin her iki hücresinden hızla girerek boruları doldurup transmisyon (iletme) ventiline gider. Bu ventil BM in paleti tarafından kapalı tutulur. Böylece kapalı tutulduğu müddetçe alarm venti linin her iki hücresinde ayni basınç muhafaza edilir ve alarm ventılınin her iki hücresinde bo rudan çıkış, bu durumda, kapalıdır.

Başta söylediğimiz gibi esas anahtar kapatıl dığında bir klavuz kontağı faaliyete geçerek tre nin tahrik devresini çalıştıran bir röleyi besler. Böylece fren tertibatı faaliyete geçtikten sonra ancak trenin sevk ceryanı verilebilmiş olur. Arı za vukuunda bu fren tertibatı çalışmadan da trene sevk cereyanını vermek için yardımcı bir kontak vardır. Tabiatıyle otomatik fren tertiba tı olmıyan trenlerde sevk cereyanı devresi di rekt bağlanmıştır.

Yukarda BM magnetinin devreye girişini söylemiştik. Aslında bunun paleti bir devamlı mıknatıs vasıtasıyla devre harici iken de çekili vaziyettedir. Söndürme sargısı C ise, SÜ rölesi nin sargısı ve Tf, kontağı (tuşlu kontak) üzerin den kapalıdır ve devamlı mıknatisi ifna eder. Devreye girince a ve b çalışma sargıları vasıta sıyla palet çekili vaziyette tutulur dolayısıyla iletme ventili de kapalı durur. Hava borularının dolamasıyla R rölesi, NV ve SÜ üzerinden çeker. İşte çalışma lâmbası «yeşil» böylece yanar ve çekili duran B rölesi sayesinde kumanda akımı devresi faaliyete hazır durur.

Alarm ventili bava ile dolduktan sonra nört durumda bulunur ve kendi mambranı ile çıkış borusunu kapalı tutar.

Şekil: 1

TRENDEKİ MANYETİK FREN TERTİBATININ BAĞLANTI ŞEMASI

G Sürat kontrol mag neti

B Çalışma, kontrol rö leşi

BM Fren ventil mag neti

NV Sıfır ventili kontağı

Tb Emirle geçiş rölesi

HG Sür. kont. mag. bağ lama rölesi.

b) — Makinist mahallindeki tertibatın kont rolü :

Fren ventil magnetinin ceryan devresinin ça lışmakta olduğunu ve söndürme sargısının ce reyan devresinin tesirine hazır bulunduğunu göstermek üzere çalışma lâmbası yanar.

Söndürme sargısı ceryansız kalacak olursa SÜ rölesi çekmiyeceğinden bunun kontağı B rölesinin devresini açarak düşürür ve çalışma lâmbası söner, tesisatın çalışmadığı ihtar edil miş olur.

Ceryan kesilmesi halinde veyahut ta tertiba tın devreden çıkarılması halinde de çalışma lâmbası söner.

c) — 75 km/h lik bir süratin altında II. yol magnetinin hizasından geçme hali:

Sinyal kapalı ise, bu sinyalden 150 m. evvel gelen K. yol magneti vasıtasıyla trenin n. mag neti tesir altında kalır. Bu trendeki n. magnet içinde bulunan magnetik rölenin kontağı durum değiştirir ve HG rölesi vasıtasıyla takometre deki G sürat kontrol magnetini devreye koyar, (şemaya bakınız) 75 km/h. altında bir suratla gm kontağı kapalı kalır. Tren magneti n nin geri getirme bobini gr kontağı vasıtasıyla ikaz

Elektrikli lokomotifin "Banliyö treninin

Şekil: 2

YOL VE TREN MAGNETLEBİNİN YERLEŞTİRİLİŞİ

edilir ve magnetik rölenin kontağını tekrar esas duruma getirir. Bu suretle HG rölesi de tekrar düşürülmüş olur ve sürat ölçen cihazdaki G rö lesinin akım devresini keser. Neticede magnet n tesir altında kaldığı halde frenleme yapılma mış olur.

d) — 75 km/h lik bir süratin üzerinde I I . yol magneti vasıtasıyla frenleme:

Sürat kontrol magneti G nin durumuna gö re 75 km/h ten fazla bir süratte, takometre ile irtibatlı olan gm kontağı açar. Fren ventil mag netinin çalışma sargıları akımsız kalır, palet düşer ve iletme ventilini açar. Alarm ventilinin hava odalarında bir basınç farkı hasıl olur. Mambran çıkış borusunu serbest bırakır ve ceb rî frene geçmek üzere basınçlı hava boşluğa bı rakılır. ' Yani fren borularında hava tazyiki kal maz ve frenleme başlar. Ayni anda düşen B rö lesi kumanda akımının ve dolayısıyla tahrik mo torlarının devresini keser. Yeşil faaliyet lâm bası söner ve kırmızı ihbar lâmbası, (cebrî fren leme) yanar.

e) — Cebri frenlemenin çözülmesi:

Tf (serbest bırakma) düğmesine basılmak suretiyle ikaz edilen a çalışma sargısı üzerin den BM in paleti çeker ayni düğmenin bir kon tağı bu anda C söndürme sargısını devreden çı karmıştır. Ayni zamanda Fren Magnetinin röle kontakları esas duruma gelir. Kırmızı ihbar lâm bası söner ve iletme ve alarm ventili tekrar ka palı olduğu için hava boruları tekrar dolar. Ye şil lâmbanın parlamasıyla faaliyete hazır bulu nulduğu belirmiş olur.

f) — «Dur» gösteren bir sinyal geçilirken cebrî frenleme (Y ol Magtveti 1 vasıtasıyla tesir etme) :

Tren Magneti I tesir altında bırakılarak magnetik röleye kumanda edilir. Ve fren ventil magneti düşürülür. Diğer hadiseler (d) paragra fındaki gibi cereyan eder. Cebrî frenlemenin çö zülmesi de (e) paragrafındaki gibi olur üj n

— ; 3 — Doimi mıknatıs içinde paletin durumu (Frenleme yok) Geri getirme bobini akımsız nII

—— ^ D * o (jrtM^

: 4 — Frenleme esnasında daimi mıknatıs alanındaki paletin durumu i t i .

: S — Bir frenlemeden sonra daimi mıknatıs alanındaki paletin durumu

Serbest bırakma düğmesinin kullanılması mekanik bir sayaçla yazılır.

Geri getirme tertibatı yalnız bir hususi anah tar vasıtasıyla kontrol edilebilir. Elektrlk Mühendisliği 93

Şekil • 6 — Geri getirme sargısının kısa bir ikazı ile paletin esas duruma getirilmesi g) — Sinyalin arızalı olması halinde emirle geçiş:

Böyle bir durumda, yani sinyalin arızadan dolayı kapalı olupta aslında yolun açık olması halinde emirle geçmek için Tb düğmesi kullanı lır. Bu suretle Tb rölesi devreye girer ve 20 sn. müddetle Th termokontağı üzerinden devrede kalır. Bu müddet zarfında frenleme tertibatı te sirsizdir, sarı lâmba yanmakta ve emirle geçme durumunu göstermektedir; yeşil lâmba sönük tür. Takriben 20 saniye sonra termokontak açar ve tesisatı tekrar faaliyet durumuna getirir; ye yeşil lâmba yanar.

Bu emir düğmesinin kullanılışı da bir sayaç la tesbit edilir.

h) — Bir tren seferinin nihayete ermesini müteakip anahtar (buna makinist musluğu anah tarı deniyor.) makinist fren ventilinden çıkarı lır ve cihaz kutusundaki salt kilidine sokulur. Sağa doğru hafif bir döndürme ile tertibat dev reden çıkarılmış olur. Hareket mania (Siemens anahtarı adı ile makinistler arasında tanınmak tadır) anahtarıda ancak bu durumda çıkarılıp alnabilir ve başka bir makinist mahallinde kul lanılmak üzere elde bulunur

Serbest bırakma ve emirle geçme işini yapan düğmeler tertibatın devre dışı olması halinde mekanik olarak sürgülendığinden dikkatsiz (yanlış) bir kullanma halinde çalışmaz ve sayaç yazmaz.

DÜNYANIN

TELEKOMÜNİKASYON VE

ELEKTRONİK SAHADAKİ

İHTİYACINI KARŞILAYAN

•

' YEGÂNE :

MARKA

TELETONAKTIEBOLACET L M ERICSSON'UN EN SON OLARAK TAKDİM ETTIC) TELEFON MAKİNASI

DIAL0G

TÜRKİYE D A İ M İ M U M I SS I I I

ERICSSON TÜRK TİCARET LTD. STİ.

ANKARA TEL: 12 3170

ISTA N BU L TEL: 22 81 02

İZM İ R TEL: 37 823

TÜRKİYE'DE İLK DEFA

Umumî telefon santralları bakımından bugün dünya üzerinde mevcut en modern ve en ileri telefon teçhizatı olan Ericsson Crossbar ile teç hiz edilmek, Türkiye'de ilk defa Afyon şehrine kısmet olmuştur. Resimlerde faaliyete geçmiş bulunan Afyon telefon santralından bazı kısım lar görülmektedir.

Crossbar tipi LM Ericsson santralları, öncelikle ve uzun tetkikler sonunda Avustralya, Tunus ve Mısır gibi memleketlerde bundan böyle kullanı lacak tek sistem olarak kabul edilmişlerdir. LM Ericsson mamûlâtından olan Crossbar santralları bugüne kadar birçok memleketlerde hizmete so kulmuş olup, bunlar meyanında Amerika, Kana da, Brezilya, Kolombiya, Fransa, Hollanda, Dani marka, Burma, Tayland, Finlandiya, İsveç ve da ha pek çok memleket sayılabilir. Bugüne kadar LM Eıicsson Crossbar sisteminden takriben cem'an 4 milyon hatlık teçhizat tesis edilmiş ve ya siparişe bağlanmış bulunmaktadır.

Bugün için Afyon santralı, modern tekniğin en son yeniliklerine sahip bulunmaktadır. Şehirler arası ve milletlerarası telefon konuşmalarının ileride otomatikleştirilmesi halinde bu gibi ko nuşmalara imkân verecek gerekli teçhizat daha şimdiden Afyon santralına monte edilmiş vazi yettedir. Santrala bu imkânı kazandıran hususi yet ise, sinyal gönderme sisteminin, en modern sistem olan teyıdli çok frekanslı sinyal gönder me sistemi oluşudur, ki böyle bir sistemin kul lanılması, otomatik şehirlerarası aramaları için bir lüzum oalarak kendini gösteren süratli ve hassas bir transmisyona imkân vermektedir.

Fren ventil magnetinin paleti, devamlı mık natıs vasıtasiyle çekik durur ve iletme ventilini ve gene bununlada alarm ventilini kapalı tutar.

Hava boruları, şimdi, aksi istikamette bir gi diş için diğer makinist mahallinden doldurulabi lir.

i) — Bir arabanın hismete konulusundan ev vel tertibatın kontrolü :

Hizmete girmeden evvel her arabanın fren tecrübesi yapılarak frenlemenin tesir derecesi

nin kontrolü tavsiye edilir, tren magneti I in altına bir tecrübe (yol) magneti tutularak kont rol yapılır. Çözme düğmesinin sayacı muayene memuru tarafından sıfır durumuna geri getiri lir. Tren harekete hazırdır.

NOT: Bu yazıların hazırlanmasında «Siemens

Zeitschrift» in Eylül 1957 özel sayısın

dan ve muhtelif talimatnamelerden isti

fade edilmiştir.

,

II. ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ TEKNİK KONGRESİNE HAZIRLANIYOR MUSUNUZ?

Son tebliğ kabul tarihi : 14 Eylül 1964

ODAMIZIN SON YAYINLARI:

ELEKTRİK TESİSLERİNDE EMNİYET YÖNETMELİĞİ (Yeni baskısı yakında çıkacak) KUVVETLİ AKIM ELEKTRİK DAĞITIM TESİSATININ BAKIM, İŞLETME VE TESİSİNE DAİR TALİMATNAME. ELEKTRİK İÇ TESİSAT YÖNETMELİĞİ VE FENNİ ŞARTNAMESİ. ELEKTRİK SANTRAL VE TESİSLERİNİN KABULLERİNE AİT TALİMATNAME

ODAMIZDAN TEMİN EDEBİLİRSİNİZ

ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ODASI SOSYAL YARDIM SANDIĞINA ÜYE OLUNUZ.

Sandık yönetmeliğine göre, 1964 yılının son gününden sonra (sonradan mezun olacaklar hariç) hiç kimse Sandığa üye olamıyacaktır. Sosyal Yardım Sandığına üye olabilmek için yalnız 5 ay kalmıştır.

'IIIIIIIIMIIIIIIIIIIMIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll

Müşavir Mühendislik

Firmalarının

Dikkatine

Memleketimizin çeşitli bölgelerinde kurulacak olan çeşitli NATO tesisleri ile ilgili avan proje keşif ve tatbikat projelerinin hazırlanması, malî ve fenni denetlemenin ve herçeşit askerî ve bilhassa NATO kriter ve standardlannın sorumluluğunun yüklenilmesi işlerini başarabilecek liyakat ve ehliyette, NATO emniyet belgesini haiz yerli müşavir mühen dislik firmalarının bildirilmesi Odamızdan istenilmektedir.

Söz konusu proje 80 ilâ 100 Milyon TL. Iık tahmini bedelli olup elektronik cihaz montajı ile ilgili olarak her çeşit inşaat ve tesisat işle rini kapsamaktadır. Müşavir firma seçimi NATO usullerine göre yapı lacak olduğundan yabancı firmalarla rekabet edebilecek ehliyetli fir maların en kısa zamanda odamıza yazı ile müracaatları rica olunur.

• lllllllllllllllllll

IIIİ'IIIIIUIIJİIIIIIIUIIIIIIIIIII

IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIMIMIMIIIIIIIIIIIIIIIIIIIMIIIINIIIIIIIIIIIIIMIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIID