BİRLEŞMİŞ MİLLETLER ELEKTRİK ENERJİSİ SEMPOZYUMU

Birleşmiş Milletler Teşkilâtı Avrupa Ekono­ mik Komisyonu tarafından organize edilen (HIZLA ARTAN ELEKTRİK ENERJİSİ İHTİ­ YAÇLARININ KARŞILANMASINDA BAŞGÖSTEREN ÖZEL PROBLEMLER) konulu Milletler­ arası Simpozyum, (17-20 Mayıs 1965) tarihleri arasında Enerji Dairesi Reisi Yüksek Mühendis Tevfik Fikret Suer'in başkanlığında İstanbul Belediye Sarayı'nda toplanmıştır.

Simpozyuma 21 millete mensup 300 den faz­ la uzman delege katılmış, (110 u Türk delege­ si idi) ve 15 memleket ve 7 milletlerarası teşki­ lâttan 57 adet ilmî ve teknik tebliğ sunulmuş­ tur. Memleketimiz bu simpozyuma 16 adet teb­ liğ ile katılmıştır.

Simpozyum'a katılan yabancı memleketler şunlardır: Avusturya, Büyük Britanya, Dani­ marka, Belçika, Federal Almanya, Beyaz Rus­ ya Cumhuriyeti, Çekoslovakaya, Fransa, Hol­ landa, İspanya, İsviçre İtalya, Macaristan, Nor­ veç, Romanya, Yugoslavya, Polonya, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği, Portekiz ve Ukrayna Cumhuriyeti.

Milletlerarası Organizasyonlardan : (ONU) Birleşmiş Milletler Teşkilâtı; (CAEM) Doğu Bloku Memleketler Karşılıklı Ekonomik Yardım I Konseyi; (OECD) Avrupa Ekonomik işbirliği ve I Kalkınma Teşkilâtı; (WPC) Dünya Enerji Kon­ feransı; (FIPACE) Amme ve Endüstri SantrallâîiBdfiu Elektrik İstihsal Edenler Federasyonu; (UNTr'F'rDE) Elektrik Enerjisi Endüstrisi ve Tevzi Edenler Birliği (ECE) Birleşmiş Milletler A.irrupa Ekonomik Komisyonu Sekretaryası;

(EÜflATOM) Avrupa Atom Enerjisi Birliği ve (CECA) Avrupa Kömür ve Çelik Birliği Yüksek Otoritesi de bu simpozyum'a uzman ve observtıHSrterlyle katılmışlardır.

Slmpozyum'un resmi konuşma dilleri: franIIKO, ingilizce, rusça ve türkçe idi. Delegeler bUtûn oturumları simültane tercüme tertibatiy](i bu dört dilden birinde olmak üzere muntaEaman takibedebilmişlerdir.

Bu slmpozyum'un başlıca amacı elektrik enerjisi • ihtiyaçlarının hızla artması karşısında « l a y a çık un problemlerin ana yönleri üzerine

Elrtlrtt Uübuctf.L&Hfcl 103

dikkati toplamaktır, özellikle son bir kaç yılda elektrik enerjisi harcayışında normalin dışında hızlı bir artma göze çarpmış ve bu durum, ay­ ni zamanda birçok memleketlerde her seviye­ deki spesifik tüketimde vuku bulmuş ve birçok yerlerde elektriği emniyetle sağlamak bakımın­ dan önemli problemler meydana gelmiştir, işte Simpozyum, bu meselelerin ana görüşlerini ve bunları çözme imkânlarını ele almıştır.

Simpozyum'a tebliğ hazırlıyanlar, memleket­ lerindeki hali hazır durumun ve meşgul olduk­ ları enerji sisteminin ışığı altında aşağıda ayrın­ tılı programı verilen konulardan birini seçmiş­ lerdir :

I.— Elektrik enerjisi için hızlı ihtiyaç artı­ şındaki esas sebepler ve haller.

— Isbat edici metodların özel belgeleri ile elektrik için hızlanan talebe yol açan eğilimler ve bunu gerektlen faktörlerin önem derecesi,

— Elektrik enerjisi ihtiyaçlarındaki deği­ şikliklerin önceden tesbitine dair metodlar,

— Elektrik enerjisi için hızlanan talebin

özel sebepleri ile bununla ilgili son millî tecrü­

beler; Tarife yapısmda yapılan değişikliklerin

etkisi.

*

I I . — Güvenilir enerji temini için önceden plânlama konusundaki görüşler.

— Enerji sistemlerinin gelecekteki terkibi ve yapısını tesbit eden müstakil plânlama metodları,

— Santrallar, nakil hatları, v.s. nln bölgesel tertibi planlanırken, talepte olacak' dalgalanma­ ları hesaba katma yolları,

— Dağıtım tesislerinin planlanmasında kar­ şılaşılan problemler.

IH. Olağanüstü enerji ihtiyaçlarının kar­ şılanması anında sistemin ve üretim tesislerinin İşletme usulleri ve bu konudaki uygulama,

Elektrik enerjisi santrallerinin ve şebekele-' rinin önceki gelişmeler ile mukayese edilerek hız­ lı bir talep artışı karşısında elektrik enerji siste-

minden azamî derecede faydalanmak konusunda edilen tecrübeler,

— Ani güç ve enerji açıklarını ortadan kal­ dırmak üzere hızla yeni tesisat ilâvesi İle ilgili problemler,

— Devamlı beslenmesi fazla önemli görün­ meyen çegitli müşteri yüklerinin özel durumla­ rı, (makul usuller ve hizmetin durdurulmasına müsaade eden mukavele anlaşmaları dahil olmak üzere).

Bu yolla, slmpozyum'da yüksek ihtiyaç artışı problemlerinin çeşitli yönlerini meydana gelme sebepleri ile ilişkili olarak tartışmak mümkün ol­ muştur.

Birleşmiş Milletler İstanbul Elektrik Enerjisi Simpozyumu, 17 Mayıs 1965 pazartesi günü sa­ at 14.00 te İstanbul Belediye Sarayı'nda Simpozyum Organizasyon Komitesi Başkanı Yüksek Mühendis Tevfik Fikret Suer'ln ingilizce olarak yaptığı takdim konuşmasiyle açılmıştır. Başkan önce misafir delegeleri hoşgeldiniz diye selâmla­ mış ve özetle demlştirki : — (Türkiye sür'atle kalkman ve gelişen bir memlekettir. Çeşitli ve bol enerji kaynaklarına sahiptir. Ezcümle; su kuvveti, liniyt, kömür, pet­ rol, uranyum ve hattâ jeotermik enerji ve ye­ raltı tabii gazları, özellikle su kuvvetleri İtiba­ riyle Türkiye çok zengindir. Batı Avrupa'da Nor­ veç'ten sonra ikincidir. Yılda ekonomik olarak 100 milyar kilowat saat civarında enerji üretebi­ lecek bir potansiyele sahiptir.)

Başkan'ın konuşmasından sonra, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakam Yüksek Mühendis Meh­ met Turgut açılış nutkunu vermiş ve nutkunda kalkınma hamlelerine ve halkımızın yükselen ha­ yat seviyesine paralel olarak artan enerji ihtiyaç­ larımızı ve karşı karşıya bulunduğumuz problem­ leri İzah ettikten sonra memleketimizin bugünkü elektrik enerjisi durumu hakkında ezcümle şun­ ları söylemiştir : — (Memleketimizde elektrik enerjisinin tarihi pek eski değildir. Elektrik memleketimize batı da kullanılmasından 50 yıl sonra girmiştir. Ucuz, bol ve istenildiği yerde enerji ihtiyacı ise çok ya­ kın zamanlarda duyulmaya başlanmıştır. Pek ta­ biî olarak bu ihtiyaç sanayileşme ile birlikte sür'atle artmıştır.

1948 den İtibaren büyük bölge santrallerinin kurulmasına başlanmış, 1952 den itibaren de enterkonnekte şebekelerin tesis edilmesi kendini göstermiştir.

Büyük bölge santrallarının kurulması ve enterkonnekte şebekesinin tesisi büyük yatırımları gerektirmiştir. Büyük hidrolik ve termik santral­ le

larm kurulmasından sonra kuzey batı Anadolu şebekeleri birbirine bağlanmıştır.

Bugün muhtelif voltajda gerilim hatlarının toplama uzunluğu 6400 kilometredir. Santralların toplam enerjisi miktarı 1,5 milyar kilowat saati, bulmakta ve bunun % 25 i ise evlerde, ticaretha­ nelerde, resmî dairelerde ve sokak tenviratında kullanılmaktadır.

1964 yılında nüfus başına 142 kilowat saat elektrik enerjisi isabet etmektedir. Hidrolik ener­ ji bakımından memleketimizin en zengin kaynak­ ları doğu Anadolu'da bilhassa Fırat nehri üze­ rindedir. Bu durum, Doğu ve Batı'nm kısa za­ manda hava hattı ile bağlanmasını icap ettirmegtedir. İnşası için büyük gayret sarfettiğimlz ve projeleri bitirilerek inşasına başlanan Keban Barajı ve Hidroelektrik Santralı da bu bölgede ve bu nehir üzerindedir.

Türkiye Keban'ı vaktinde bitirmeğe kararlı­ dır ve kendini buna mecbur hissetmektedir. Sant­ ralın kurulu gücü 1240 Megawat olacaktır. Keban'dan sonra Firat üzerinde diğer santrallar ele alınacaktır. Bunlardan hiç olmazsa bir tane­ sine 1970 den evvel başlamamız gerekmektedir.

Halen inşa halinde bulunan santrallarımızın kurulu gücü 2000 Megawattır. Bunlardan yılda 10 milyar kilovvat saatlik enerji elde edilecektir. ihtiyaçlar, imkânlar ve mevcut rakkamlar gös­ termektedir ki Türkiye enerji bakımından büyük problemlerle karşı karşıyadır. Şunu da bilhassa ehemmiyetle kaydetmek isterim ki bugün Türki­ ye nüfusunun ancak % 32 si elektriğin nimetle­ rinden faydalanabilmektedir. Büyük köylü kütle­ si, henüz elektriğin nimetlerinden mahrumdur. önümüzdeki yıllarda elektrik ihtiyâcı köyleri­ mizde bütün şiddetiyle kendisini, gösterecektir. Slmpozyum'un konusunu teşkil eden problemler, aynı zamanda, bugün hali hazırda karşı karşıya bulunduğumuz problemlerdir. Bu bakımdan yapı­ lacak müzakereler ve alınacak kararlar, Türkiye yönünden büyük ehemmiyet taşımaktadır.)

Enerji ve Tabiî kaynaklar Bakanından sonra, sırayla İstanbul Belediyesi Başkanı, Avrupa Eko- , nomik Komisyonu Elektrik Enerjisi Komitesi 1 ikinci Başkanı M. J. Garrido ve Enerji Kısmı di­ rektörü Pierre Sevette ve nihayet Genel Rapor­ tör Y. Müh. Emin İpllkçl konuştular.

Açılış töreninden sonra teknik oturumlara geçilmiştir. Simpozyuma sunulan bütün raporlar üç grup halinde İncelenmiştir.

1 inci grubun raportörlüğünü Y. Müh. Fethi Manguoğlu,

2 inci grubun raportörlüğünü Y. Müh. Korkut özal,

3 üncü grubun raportörlüğünü de Y. Müh. Eş­ ref Erkmen İle Y. Müh. Ayhan Erkan yapmışlar­ dır.

Aralıksız dört gün süren teknik oturumlarda tartışılsın Türk raporları arasında şunlar bulunu­ yordu :

.. — Y. Müh. E. Elçlri'ln (Santral ve şebekele­ rin Önceki gelişmeleri İle mukayese edilerek hızla artan talepler karşısında bu santral ve şebekeler­ den faydalanmada edinilen tecrübeler);

— Y. Müh. H. H. Arus'un (Enerji üretim sistemlerinin gelecekteki terkibi ve yapışım tesblt eden müstakil plânlama metodları);

— Y. Müh. S. Kumbasar'ın (Toprak ürünle­ ri ve sulu tarımın elektrik enerjisi tüketiminde­ ki yeri ve tarımsal ürünlerin meydana getirdiği hızJı elektrik enerji talebinin karşılanması);

— Y. Müh. H. Ateş ve Y. Müh. T. Duru'nun (Türkiye'de elektrik enerjisi dağıtım tesislerinin planlanması ve karşılaşılan problemle);

— Y. Müh. S. Erdem'ln (însan ve elektrik enerjisi);

— Y. Müh. K. öngün'ün (Enerji ihtiyacının artması üzerine Türkiye'nin bazı taraflarında elektriğin fiyatının değişmesi hakkında);

— Y. Müh. H. H. Işıkpmar'ın (Türkiye'nin Avrupa kısmındaki tarımın gelişmesinin neticesi olarak elektrik enerjisi ihtiyacmın çabuk artışı) ve (Türkiye'nin Avrupa kısmında elektrik ener­ jisi İhtiyacının karşılanmasın) öngören plânlama);

— Y. Müh. T. özal ve Y. Müh. K. özal'ın (Avrupa'da elektrik enerjisi gelişiminin incelen­ mesi) ;

— Y. Müh. K. Tan'ın (Çabuk artan elektrik enerjisi ihtiyaçlarının doğurduğu problemler);

— Y. Müh. S. örnekol'un (Gelişmemiş mem­ leketlerde elektrik santrallarının kurulmasına da­ ir projelerin seçiminde kritikler);

— Y. Müh. N. Türkeri'nln (Bursa pilot en­ düstriyel bölgesinde ve diğer endüstriyel bölge­ lerde elektrik şebekelerinin planlanmasına dair etüdler);

• — Y. Müh. K. özal ve Y. Müh. T. özal'ın (Enerji İhtiyacının hızla artışını karşılıyacak hid­ roelektrik geliştirme plânlamasına ait prensipler ve metodlar).

Gerek Türk delegasyonu ve gerekse yabancı uzmanlar tarafından Simpozyum'a sunulan İlmî ve teknik tebliğler üzerinde yapılan tartışmalara göre, elektrik enerjisi tüketimindeki anormal ar­ tış aşağıdaki etkenlerden meydana gelmektedir :

— Çeşitli kullanıcıların sayısındaki değişme­ ler (bölgesel veya memleket çapında),

— Dağıtım sisteminin daha büyük sayıda kullanıcıya kadar ulaştırılması,

Büyük miktarda ucuz enerji talepleri de dahil olmak üzere yeni tip elektrik talepleri;

— Çeşitli endüstri, ulaştırma v.s. branşlardakl. enerji kullanan grupların üretim faaliyetle­ rinin artması;

— Millî veya belirli gruplar gelirindeki orta­ lama gerçek gelir artışlarının etkileri;

— Kredi kolaylıkları, elektrikli cihazların fi­ yatları v. s. bakımlardan hükümetçe alman ted­ birlerin etkileri;

'— Tarifelerdeki önemli değişiklikler;

— Ekonomik plânlama hedeflerindeki deği­ şikliklerin tüketim üzerindeki etkileri;

— Hava şartlarındaki önemli değişmeler.

ihtiyaç artışlarındaki uzun ve kısa vadeli de­ ğişmelerde bu konular cidden önemli sebepleri teşkil etmekte ve çok defa da birbirleriyle bir­ leştikleri görülmektedir. Sözü geçen problemler, hem kapasite hem de enerji yetersizliklerini içi­ ne almaktadır. Ayrıca, olağanüstü ihtiyaç za­ manları, santral ve hatlardaki gücün azaldığı zamanlara rastlıyabllir. Buna örnek olarak hid­ rolik enerjiye dayanan bir sistemde kurak ve soğuk havanın hüküm sürdüğü sıralar gösteri­ lebilir.

Simpozyum'un kananış töreni ise, 20 Mayıs 1965 Perşembe günü öğleden sonra saat 17.30 da gene İstanbul Belediye Sarayı'nda yapılmış ve ilk. sözü Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı Müsteşarı ve Elektrik İşleri Etüd İdaresi Genel Direktörü Yüksek Mühendis İbrahim Deriner yapmış ve özetle şunları söylemiştir :

(Bakanlığımız, enerji alanında faaliyet göste­ ren millî müesseseerimizle işbirliği yapmak su­ retiyle bu simpizyum'un başarıya ulaşmasına, eldeki bütün İmkânları kullanarak çalışmıştır. »

Yeni yeni imkânlarla insanların daha müref­ feh yaşamalarının sağlanmasında elektrik enerji­ sinin rolü ve bunun nasıl geliştiğini bu simpoz­ yum'a sunulan raporlar ve burada yapılan gö­ rüşmeler açıkça göstermiştir.

Elektrik enerjisi taleplerinin artma hızı tek­ nisyenleri daimi surette hamleler yapmağa, sü­ rekli araştırmalarda bulunmağa zorlamaktadır. Problemle gittikçe genişlemektedir ve bu güçlük­ leri yenmek için ekonomik, sosyal, teknik ve ma­ tematik alanların hepsine birden başvurmak ge-. rekmektedir. Simpozyum'a sunulan raporlar ve dört gündenberi yapılan müzakereler İnsanlığı daha iyi bir hayata kavuşturmak için teknisyen­ lerimizi sınırları aşarak birbirlerine el uzatmağa memleketlerinde elde ettlklerai sonuçları karşı­ laştırmağa, birbirlerine vermeğe ve nihayet bü simpozyum da tam bir anlayış havası içinde bir­ leştirici ve barışçı bir işbirliği numunesi verme­ lerine de vesile olmuştur. Diğer çeşitli sahalarda

da bu asil çalışma sisteminin örnek olmasını te­ menni ederim.

Hemen hemen her sahada tetkik imkânı bulan elektrik enerjisi endüstrileşme yolunda olan bi­ zim gibi ülkelerde kalkınmanın başlıca unsurunu teşkil etmektedir.

Üç yıldanberl plânlı bir kalkınma devresine girmiş bulunan memleketimizde, karşı karşıya kaldığımız bazı problemlerimizi bir kaç raporla Hey'etinize sunduk. Problemlerimize göstemiş olduğunuz geniş ve samimi alâka bizi son derece mütehassıs etmiştir. İleri sürülen fikirler, mah­ dut olan yatırım kaynaklarımızı daha isabetli kullanmada bizim en kıymetli dayanaklarımızı teşkil edeceğine emin olunuz.)

Müsteşarın konuşmasından sonra, sırayla Bir­ leşmiş Milletler Teşkilâtından Joseph Bernea; Sovyetler Birliği Moskova Enerji Enstitüsü üye­ lerinden M. A. Strukovitch; Fransız Elektrik Teknik Komitesi Başkanı Plerrc Besson; ingiliz Elektrik İşleri Etüd İdaresinden E. Bates ve Simpozyum Avrupa Ekonomik Komisyonu Elektrik Enerjisi Komitesi ikinci Başkanı Dino Tonlnl'nin nutkuyla kapanmıştır.

Slmpozyum kapandığında, grup raportörleri­ nin topluca verdikleri raporlara göre aşağıdaki neticelere varıldığı anlaşılmıştır :

mutfak ve temizleme gibi işlerde kullanılması ol­ muştur. Buna paralel olarak endüstri de imalâtı­ nı arttırmaktadır.

b) Ekonometrik modelleri göstermektedir ki millî gelirin artış nisbeti tahminlerle ön plâna alınmalıdır.

c) Büyük santral ve büyük agregatlar ku­ rulması rasyonel görülmüştür.

d) Elde edilen ekonometrik modeller İncele­ nerek bu ihtiyaçların husule gelmesinin sebeple­ rinin tahmini imkân dahiline girmiştir.

Hızla artan enerji ihtiyaçlarının karşılanması için üretim, iletim ve dağıtım tesislerinin plân­ lama ve projelendirilmesinde uygulanan modern metodlarm münakaşası yapılmış ayrıca yatırım­ ların iç ve dış finansman ihtiyaçlarının karşılan­ ması ile İlgili önemli meseleler görüşülmüştür.

Enerji ihtiyacının normal üstüne çıktığı za­ manlarda, santral ve şebekelerin işletilmesi; ener­ ji sıkıntısı zuhur ettiği zaman, zararın asgariye indirilmesi için Avrupa'nın bütün memleketlerin­ de alınah tedbirler müzakere edilmiş ve böylece bütün delegeler birbirlerinin tecrübe, ihtisas ve dü şüncelerinden faydalanmışlardır.

Birleşmiş Milletler İstanbul Enerji Simpozyomu, enerji ihtiyaçlarının hızla artmasının şart ve sebeple'ri İle bunların tahmin edilmesi için lüzumlu faktörleri ve uygulanması gereken metodları araştırmıştır. Şöyleki:

Simpozyumu müteakip teknik turlar başlamış­ tır. Gelecek Birleşmiş Milletler Enerji simpozyu­ mu toplantısı muhtemelen 1966 sonuna doğru Çe­ koslovakya'nın Başkenti Prag şehrinde yapıla­ caktır.

a) Artış sebeplerinin gelişmekte olan Avru­

pa devletleri ile tamamiyle gelişmiş bulunan bü­

NOT Simpozyum'a sunulan yabancı raporlardan

yük endüstriyel ülkelerdeki halkın hayat seviye­ sinin gittikçe artması sebebiyle bilhassa mesken­

memleketimiz için faydalı neticeler çıkar­

V

mak bakımından en lüzumluları, ilerde in­

celenerek bu dergide okuyuculara tablo ve

lerde elektrikli cihaz ve tesislerin, soğuk hava,

grafikleriyle birlikte sunulacaktır.

• <:-:••:••:••!••:••

Za ru ri B ir Açıklama

1 — Keban Barajı ve hidroelektrik tesisleri hakkında çalışma yapan ko­ misyonun raporunda, komisyon üyelerinin isimleri çalıştıkları ku­ ruluşların isimleri ile birlikte yayınlanmıştır.

2 — Bu şekilde yayınlanmanın, bu üyelerin çalıştıkları kuruluşların fi­ kirlerini .temsil ettiği mânasına gelmeyeceği aşikârdır. Fikirler şa­ hıslara aittir. Kuruluş isimlerinin yazılmasından kasıt, sadece üye­ lerin çalıştıkları yerleri belirtmekten ibarettir. Görülen lüzum üzerine tavzihen açıklarız.

v:~:~:~>*«>

YÖNETİM KURULU