FLUORESAN LAMBA BALASTLARI

UDK: 628.94

Fluoresan Lâmba Balastlarının Muayeneleri, Değerlendirilmesi ve Seçimi

METE SANVER Î.T.Ü.

ÖZET Fluoresan lâmba balastlarının kalitesinin nelere bağlı olduğu, bunu anlıyabilmek için hangi muayenelerin yapılması gerektiği ve bunların nasıl yapılacağı, piyasamızdaki balastların durumu ve bir balastın gayet basit usullerle nasıl kontrol edileceği bu yazımızda incelenecektir. Ayrıca; yanlış ve eksikleri olan fluoresan lâmba balastlarına ait TS 58 sayılı Türk Standardının ele alınarak yeniden düzenlenmesinde Ue bu çalışma çok yararlı olacaktır.

SVMMARY in this article methods of testing ballasts tor fluorescent lighting are investigated. Properties of various ballasts on the market are given. Deficiendes of the Turkish Standard TS 58 concerning ballasts are discussed and some improvements are suggested.

Yurdumuzda son yıllarda fluoresan lâmbaların kullanılması (büyük bir hızla) artmaktadır. Bunu gören birçok kimseler fluoresan lâmba balastı imâline teşebbüs etmekte, bunların ancait az bir kısmı düşüncelerini gerçekleştirebilmektedirler. Bunun neticesinde piyasamızda çeşitli balastlar bulunmaktadır. Bir fluoresan lâmba tesisatı için balast seçmek icabettiğinde meslekdaşlarım bu seçimlerini hemen herzaman hlssfe, dış görünüşe ve tahmine dayanan değerlendirmeler sonunda yapmaktadırlar. Böyle bir seçim insanı dalma yanıltabileceğinden, fenne uygun bir değerlendirmede hangi noktalara dikkat edileceği bu yazımızda İncelenecektir. Bu yazıda yalnızca alçak basınçlı, alçak gerilimli (110-220 V) ve bir starter yardımı ile tutuşan fluoresan lâmbaların balastları gözönüne alınacaktır. Avrupa memleketlerinde bu lâmbaların 15 ayrı güçte, 8 farklı beyaz renkte ve 278 ayni tipte imâl edilmesine kargılık bizde yalnızca 20 W ve 40 W güçlerinde birer tipte ve tek bir beyaz renkte (gün ışığı rengi) imâl edilmektedir. Çok yakın bir gelecekte diğer güçlerde lâmba İmâli düşünülmediğinden biz de gimdillk yalnız 20 W ve 40 W güçlerindeK balastları icneleyeceğiz. (Bu 278 çeşit lâmba için Avrupa firmalarından tek bir tanesi 82 çeşit balast imâl etmektedir. Diğer firmaların imalâtı ile birlikte balast çeşidi 100 ün çok üzerindedir) t Diğer güçlerdeM fluoresan lâmba balastları da tamamen aynı şekilde kontrol edilebilirler. Bunların dışında kalan deşarj lâmbaları balastları da aynı prensiplerden gide. rek, birçok hususlarda benzer şekilde kontrol edilebilirler

Elektrtk Mühendisliği 170

Balast âleminde iyi balastlar, kötü balastlar vardır. Acaba iyi bir fluoresan lâmba balastı nasıldır? îyl bir balast, ait olduğu lâmbayı en uygun bir şekilde tutuşturabilmeli, lâmbanın nominal aklananı çekerek tam gücü ile yanmasını temin etmeli, akımın dalga şeklinde fazla bir deformasyon hasıl etmemeli, radyo parazitlerine meydan vermemeli, rutubete dayanıklı ve iyi bir yalıtkanlığa sahip olmalı, gürültü yapmamalı, kendi güç kaybı fazla olmamalı, fazla ısınmamalı ve ömrü çok uzun olmalıdır. Gerçekleştirilmesi bilgiye, ilme, tekniğe, araştırmaya, tecrübeye ve herşeyden önce paraya dayanan şartlardır bunlar. Diğer taraftan piyasa çok ucuz balast İster. Hâlbuki yukardakl şartları gerçekleştirecek bir balastın maliyeti çok ucuz olamaz. Gerçi kaliteli imalâtı temin etmek bakımından elde balastlar hakkında hazırlanmış Türk Standardı vardır ve bizde (bu standardın bazı önemli eksikleri olup iyi bir balast hakkında yukarıda anlatılan şartların hepsini ihtiva etmez) İmâl edilen bütün balastların buna uyması mecburidir. Fakat Türk Standardlarına uymayanlara verilecek cezalar okadar cüz'i ve semboliktir ki, bu bakımdan maalesef bu standardlar bir tavsiye niteliğinden ileri gidememektedirler ve Türk Standardlannın tatbikatı ile ilgili kanun değişmedikçe tou üzücü dunun ve kalite kontrolü dramı da değlşmiyecektir. Şimdiki durumda devletin, imâl edilen malzemenin kalitesini kon. trol ile mükellef eleman sayısı da gayet azdır. Meselâ istanbul'da, su musluğundan ayakkabı köselesine kadar her türlü malzemeyi kontrol etme işi sadece bir Y. Müh. tarafından yürütülmektedir, istanbul'da her sahadaki imalâtçıların sayısı ve bunların imâl ettikleri malzeme-

SS

lerin çeşidi gözönünde bulundurulursa, bu acıklı durumu daha iyi değerlendirebiliriz. Bu meslekdaşımızın İstanbul bölgesindeki İmalâtçılardan veya piyasadan aldığı numunelerin yaptırılan kontrol ve muayeneleri sonunda ilgili Türk Standardına uymadığı tesbit edilirse imalâtçı, Bakanlıkça mahkemeye verilmektedir. Bu durumda imalâtçıya verilecek para cezasının 10 TL. ndan başlaması, memleketimizde kalite kontrolünün ne derece ciddiye alındığını açıkça göstermektedir. O kadar ki; bazı imalâtçılar imâl ettikleri ve Türk Standardlarma uymayan malzemelerin üzerine, «Malımız Türk Standardlarına uygundur» şeklinde beyanlar yazarak, Türk Standardlan ve bunların tatbikatı ile İlgili hükümlere hiçbir değer vermediklerini açıkça ispat etmişlerdir, îyi bir balast hakkında bu yazımızda anlatılan şartların hepsini birden gev. çekleştiren bir balastı piyasamızda bulmak çok kolay değildir. Hakikat bu olduğuna göre yapacağımız; ya bu şartları yerine getiren bir balastı özel olarak imâl ettirmek veya bazı şartlardan vazgeçerek bulunanların arasından en iyisini seçmekten ibaret kalıyor. Pekiyi ama nasıl seçelim ? Kullanılacak veya satın alınacak balastlardan rastgele seçilen numuneleri güvenilir bir müessesenin laboratuarlarında muayene ettirerek! Bu mümkün olmazsa, bu yazıda anlatılanlara göre bizzat muayene ederek! Herhangi bir şahsın, satıcının, müteahhidin, imalâtçının bir balast hakkında tanzim ettirmiş oldukları bir rapora göre, o marka balastlar hakkında genel bir hüküm vermek katiyen doğru olmaz. Zira imalâtçının ayni kaliteyi devam ettirmesi herzaman mümkün olmadığı gibi, raporda bahsi geçen balastlar yalnızca bu muayene için özel bir şekilde imâl edilmiş, olabilirler. Bu bakımdan numune alma problemi de çok önemli olup ileride bu hususa ayrıca temas edilecektir. Onun İçin rastgele seçilecek numuneler üzerinde bizzat yapılacak veya yaptırılacak muayeneler neticesinde elde edilen değerlerle, ilk anda birden güvenilmemesi lâzım gelen ve yukarıda bahsidilen rapordaki değerler karşılaştırıldığında bu durum ortaya çıkacaktır. Bu hususta yapılacak en basit kontrol, seçilen numunelerin sargılarının dirençlerini ölçmektir. Eğer bu değer, raporda belirtilenden büyükse rapordaki balastın elimizdeki İle hiçbir alâkası yoktur demektir. Eğer dirençler aynı ise elimizdeki numuneleri di. ger hususlarda karşılaştırmak lâzımdır. İş böyle olduğu halde maalesef bazı imalâtçılar hayalî raporlardan bahsederek, bazları da hakikaten tanzim ettirdikleri raporların iğlerine gelmeyen taraflarını saklayarak veya değiştirerek kendi mamulleri için propaganda yapmışlar ve bu şekilde bahsi geçen ciddi müessesenin adını yanlış bir şekilde kullanmışlardır. Misâl olarak, İstan bul Teknik Üniversitesi tarafından bugüne ka-

dar hiçbir balast hakkında «İyidir» diye resmî deney raporu verilmemiş olduğu halde bazı kimselerin I.T.Ü. adını kendi balastları için bir propaganda unsuru olarak kullandıkları görülmüştür. Bazıları ise bir balast hakkında LT.Ü.'nün tanzim ettiği deney raporunu bazan değiştirerek, bazen de aynen göstermekte ve «İşte, bu balast hakkında l.T.Ü. rapor vermiştir» demektedirler. Evet ama nasıl bir rapordur bu? Balast İçin iyi mi, fenamı? Bir kere Î.T.Ü. raporlarından yalnızca yapılan deneyler ve sonuçlan belirtilir. Bu sonuçları ilgili Türk Standardı İle karşılaştırmak,

0 malzemenin iyi veya fena olduğu hakkında hüküm çıkarmak o raporu okuyan mühendisin veya ilgili teknik elemanın işidir. l.T.Ü. deney raporları bu hükmü ihtiva etmezler. Diğer taraftan bir cihaz veya malzeme hakkında l.T.Ü. nün tanzim etmiş olduğu raporda verilen değerler ilgili Türk Standardına uyacak olsa dahi o marka diğer malzeme veya cihazların muhakkak İyi olacağını düşünmek hatalıdır. l.T.Ü. ve benzeri müesseseler sanayi polisi değildirler. Denenen cihazların sahte veya o deney için özel olarak imâl edilmiş olup olmadığını, piyasada satılanların aynı vasıfta bulunup bulunmadığını araştırmak, kontrol etmek, raporda belirtmek veya ilgili Bakanlığa İhbar etmek bu gibi müesseselerin vazifesi dışındadır.

Şimdi de kötü bir balastın nasıl olduğunu ve hangi mahzurları bulunduğunu görelim. Yukardaki şartlardan herhangi birini gerçekleştiremeyen bir balast iyi değildir. İyi bir balastın maliyeti üzerinde en büyük rolü sargının bakır ve demir masrafı oynar. İyi bir balastta sargının tel kesiti büyüktür ve sarini sayısı fazladır. Bu da kullanılan bakırın ağırlığının ve masrafının fazla olması demektir. Bakır masrafının fazla olmasını istemeyen İmalâtçılar bundan kurtulmak için balast sargılarında, küçük kesitli bakır İletken kullanırlar. Bunun sağladığı diğer fayda da sarım sayısının azalmasıdır. Buna karşılık sargı direnci arttığı için balastın bakır kayıpları çok artmış olur.

İyi bir balastın demir çekirdeği, İyi kaliteli özel transformatör saçından olmalı (bu tip saçlar yurdumuzda imâl edilmemektedir.) ve kesiti de büyük olmalıdır. Bazı imalâtçılar yeteri kadar demir kullanmamakta, bazıları ise özel saç yerine mamulün ucuz olması için alelade saç (meselâ Karabük saçı) kullanmaktadırlar. Netice olarak balastın bakır ve demir kayıpları artmış olur. Bunun zararları ise çok büyüktür. Şöyleki :

1 — Aynı ışık miktarını elde etmek için daha fazla enerji sarfedilmekte, buda fluoresan lâmba tesisatının ekonomik çalışmamasına sebep olmaktadır. Meselâ kullandığımız balastın güç kaybı normal değerlerden (b-i

Elektrik Mühendlsllftl 170

değerler İleride verilecektir) 6 wat daha fazla İse, lâmbanın normal ömrü 7500 saat olduğuna göre bu sürede balasttaki normalin üstündeki bu İlâve güç kaybından do. layı sarfedllen enerji bedeli yeni. bir lâmbanın satın alma bedeline eşit olur (enerji fiatı 29 kr/kwh olduğuna göre).

2 — Balast sargılarının sıcaklığı artacağı İçin balastın ömrü çok kısadır. Zira balastın ömrünü balastın sıcaklığı tayin eder. Emaye izoleli bir iletkende sıcaklığın, izolasyon maddesi üzerine çok büyük tesiri vardır. Bu bakımdan balast sargısının sıcaklığı arttıkça ömrü süratle kısalır, tyl balast imâıl eden Avrupa firmaları, balastlarının hesabını, konstrükslyonunu, balast kayıplarını ve bunun neticesinde sargının sıcaklığını o şekilde tayin ve tesbit ederler ki, balastın ömrü günde 8 saatlik bir süre ilo yanması halinde 20 sene olsun. Genel ola rak, sargı sıcaklığı 10° C artarsa balastın ömrü yarıya İner. Meselâ; herhangi bir balastın sargısının 0, °C sıcaklıkta çalışması halinde balastın ömrü T, olsun. Sargının sıcaklığı 10" C artarsa (yani 0,4-10° C olursa) balastın ömrü T,/2 olur. Sargı sıcaklığı bir 10° C daha artarsa (0,4-20° C) balastın ömrü T,/4, sıcaklık 10° C daha da artarsa (0,4-30° C) balastın ömrü T,/8 e iner.

Buradan sıcaklığın balastın ömrü üzerinde ne derece mühim rol oynadığı açıkça görülüyor. Bu yüzden iyi bir balast 20 sene dayanırken, kötü bir balast ancak birkaç sene, birkaç ay - hafta, hattâ ancak birkaç saat (starterln kısa devresinde) dayanmaktadır.

3 — Normal çalışmada veya starterin devamlı çalışmasına veya tamamen kısa devresine tekabül eden anormal' çalışmada balastın sıcaklığının çok fazla artmasından (çok defa da sargıda sarımların kısmen kısa dev re olması İle akımın ve dolayısiyle sıcaklığın daha da artmasından) balast çok kızarak yangına sebebiyet verir. Eğer balastlar da bunu İspatlamaktadır. Bunun İçin ne tespit edilmişse orada yangının çıkacağına muhakkak gözüyle bakabiliriz. Zat^n balastların sebep oldukları sayısız yangınlar da bunu İspatlamaktadır. Bunun için her balasta bir yangın kaynağı gözüyle bakmalı ve bu yüzden gerekli tedbirler alınmalıdır.

4 — Fazla sıcaklık yüzünden balastın kısa devre olması halinde onun çalıştırdığı fluoresan lâmba da harabolur

Elektrüc Mühendisliği 170

5 — Sıcaklık dolayısı İle İletkenlerin yalıtkanlığı bozulabilir ve bu durumda, balast ve onunla temasta bulunan madenî kısımlar insan hayatı için tehlike teşkil eder.

6 — Eğer balastların sıcaklığı sebebi İle fluore san lâmbaların sıcaklığı artarsa (yani aydınlatma armatürü buna meydan verecek şekilde yapılmışsa), lâmbaların yayınladıkları ışık akısı azalır. 50° C ortam sıcaklığında lambanın vermiş olduğu ışık akısı 25° C sıcaklıkta verdiğinin ancak % 80 - 85 1 kadardır. Buda ekonomik çalışmayı etkiler.

7 — Ayrıca lâmbanın ömrü de sıcaklığının artması ile kısalır. Lâmbanın sıcaklığı artın, ca İçindeki clva buharının basıncıda artar. Bunun neticesinde lâmbanın neşrettiği ultravlole radyasyon, dolayısiyle neşredilen gözle görülebilen ışık azalır. Diğer taraftan fluoresan madde tarafından absorbe edilen clva miktarı artarak lâmbanın dışarıya neşrettiği ışığın azalmasına sebep olur. Sıcaklığı artan lâmbanın gerilimi azalır ve endüktif balasttan ve lâmbadan geçen akım artarak lâmbanın ömrünün kısalmasına yol açar.

Bir balasttaki bakır iletken devresinde bakır miktarını azaltmanın tesirlerini yukarıda görmüş bulunuyoruz. Birde demir devresinde yapılacak değiştirmelerin (tasarrufun) ne gibi tesirler yaratacağını daha yakından görelim. Transformatörler ve diğer elektrik maklnalannda ol. duğu gibi balastta da saf demirden saç kullanılmaz (kayıpları çok arttırmamak için), özel saçlar (meselâ silisyumlu saçlar) kullanılır. Böyle öz»l saçtan yapılan bir balastta demir miktarı azaltüırsa endüksiyon artar ve mıknatıslama eğrisinin bir doğru olmamasından dolayı:

a) Demir kayıpları endüksiyonun karesi İle artar, b) Akımın dalga şekli bozulur, c) Şebeke gerilimindekl değişmelerin lâmba gücüne tesiri artar, d) Starterln kısa devre halindeki İlk ısıtma akımının, lâmbanın nominal akımına oranı artar, e) Balastın gürültüsü artar. Balastın Balar ve Demir Boyutlarını Azaltmanın Sonuçları :

Bir balastın kayıpları İle maliyeti birbirine zıt faktörlerdir. îyi hesaplanmış bir balastta bu iki faktör en uygun neticeyi verecek şekilde bağdaştırılmıştır. Bu durumda balastın bakır ve demir kayıpları birbirine eğit veya çok yakın değerde olur. Bu şekilde iyi hesaplanmış, bir ba-

lastın bütün boyutlarını k oranında küçültelim. Balastın kayıpları k oranında artar. Balastın sıcaklık artığı ise k oranında artar. (Balastın gücünü veren ifade çıkarıldıktan sonra gerekli hesaplan yaparak bu neticelerin bulunması konumuzu fazlasıyla genişleteceğinden burada gös terümemiştir). Eğer boyutların küçültülmesi İle endüksiyon çok yüksek değerlere çıkarsa bakır ve demir kayıpları arasındaki en uygun oran ortadan kalkar ve sıcaklık artıcı daha da hızlanır. Netice olarak, balast sargısının sıcaklığının yükselmesiyle balastın ömrü süratle kısalır.

Endüksiyonun artmasının diğer bir kötü tesiri de gürültünün, yani balastın çıkarmış olduğu sesin artmasıdır. Bilhassa sakin avlerde, oturma ve çaugma odalarında, kütüphanelerde, hastahanelerde bu gürültü bazen çok rahatsız edici seviyeye yükselir. Akustik enerji, endüksiyonun dördüncü kuvveti ile orantılıdır. Endüksiyonun <% 20 artması gürültü seviyesini 3 dB arttırır. Endüksiyonun artmasıyla balastın gürültüsünün hızla artmasına İlâve olarak, akımın dalga şeklinin bozulması sonucu balast ilâve gürültüler neşreder.

Akumn Dalga Şeklinin Değişmesinin Sonuçları :

Bir balastın hesaplanması veya yapılışı neticede, akımın dalga şeklinin bozulmasına sebep olursa şu zararlı tesirleri meydana getirir:

a) Lâmbanın ömrü kısalır, b) Lâmbanın neşrettiği ışığın dalgalanması artar (Fliker olayı;, c) Hatlar, transformatörler aşın yüklenir, d) Balastın gürültüsü artar, e) Radyo parazitleri artar. Şimdi bunların nasıl meydana geldiğini görelim.

a) Lâmbanın ömrünün kısalması:

Belirli bir lâmba geriliminde lâmba gücü, akımın ortalama değeri ile orantılıdır. Normal olarak lâmba akuıu denilince akımın efektif değeri akla gelir. Akımın efektif değeri ile ortalama değeri arasındaki fark, dalga şeklinin bozulmaaına bağlı olarak değişir. Dalga şekli ideal durum olan einüsoidal şekilden uzaklaştıkça akımın (ortalama değerinin sabit kalması halinde) efektif değeri ve tepe değeri büyür. Lâmbanın elektrotları bu yüksek efektif değerli, ve çok büyük tepe değerli akımda kısa zamanda yıpranır ve lâmbanın ömrü hızla kısalır. Bunun tesirlerini daha yakından görelim; Bu maksatla özel olarak yapılan çeşitli balastlarda, lâmba gücünün sabit kalması için akımın orta-

lama değeri sabit, tutulmuştur. Akımın tepe değerinin, efektif değerine oranı (buna biçim faktörü diyoruz) na bağlı olarak akımın efektif değerinin, nasjl değiştiği Şekil l'de gösterilmiştir.

«60 IsO

130 100 if Şekil 1: Balastlarda lâmba akunmın efektif değerinin, biçim faktörüne bağlı olarak değişmesi

Akımın şeklini göstermek bakımından bu deneme balastlarından 5 tanesinin akımının osilogramlan. Şekil 12'de verilmiştir. Bu osilogramlardakl akımların biçim faktörleri :

a) 1,5 b) 1,65 c) 1,8 d) 2 e) 2,55 Bu deneme balastlarının çalıştırdıkları lâmbaların ömürleri yapılan deneyler sonunda tesbit edilmiş, ve Şekil 3'de, biçim faktörüne bağlı olarak gösterilmiştir.

Şekil 2 : Biçim faktörleri değişik olan 5 ayrı balastın akımlarının osilogranüan Elektrik Mühendisliği 170

Banıl ömör

«O

1.5

2.5

Şekil 3 : 40 W lak fluoresan lâmbaların ömUrlerlnin, akımın biçim faktörüne bağlı olarak değişmesi

Bu şekilden, akımın dalga şeklinin bozulması dolayısı İle biçim faktörünün büyümesi ile lâmba ömrünün nekadar çok kısaldığa açıkça görülmektedir. Lâmbanın ömrünü aşın derecede kısaltmamak İçin milletlerarası1 bir anlaşma İle, lâmba akımının tepe değerinin efektif değerine oranı (yani biçim faktörü) en fazla 1,7 olacak şekilde balastların İmâl edilmesi kabul edilmiştir.

b) Lâmbanın ışığının dalgalanması :

Bilindiği gibi bir deşarj lâmbasında akım maksimum değerden geçerken alternatif akım ile çalışan lâmbanın neşrettiği ışık da maksimum değerini alır ve akım sıfırdan geçerken ışık da sıifır olur. Işığın bu şekilde dalgalanmasına «Fliker» olayı diyoruz. 50 Hz frekanslı bir şebeke ışık saniyede 100 defa maksimum değere ulaşır, 100 defa da sıfır olur. Bunun neticesinde göz ve sinirler yorulur, başağnları olabilir Işığın bu şeklide dalgalanması «Stroboskobik Olay» a sebep olur. Dönen ve periyodik hareketli cisimlerin hızlan haklkatteklnden farklı görülebilir, hattâ bu cisimler duruyor zannedilerek kazalara bile sebep olunabilir. Hal böyle iken lâmba akımının biçim faktörü büyürse ışık dalgasının genliği (amplitüdü) de büyür. Neticede fliker ve stroboskobik olaylar da artarla'. Akımın dalga şeklinin bozulması ile bir de lâmba akınımın belirli harmoniklerinden dolayı daha küçük frekanslı (50 Hz) ve gözü rahatsız edici ışık dalgaları neşredilir.

c) Şebekenin ağırı yüklenmesi :

Üç fazlı bir şebekenin simetrik yüklenmesinde sıfır iletkeninden hiçbir atom geçmemesine rağmen, şebekeden deforme bir akım çekildiğinde sıfır iletkeninden akım geçer. Bilhassa 3. harmonik bu bakımdan zararlıdır. Harmoniklerden dolayı sıfır iletkeninden geçen bu akımlar, duruma göre birbirine İlâve olarak sıfır iletkeninin yüklenmesine ve kesiti faz iletkeninden küçük olduğundan icabında aşın yüklenmesine se bep olurlar.

Balastların Muayeneleri :

Bir balast üzerinde gerekli ölçü ve muayeneleri yaparken balastın, belirli karakteristik bü

yüklüklere sahip bir fluoresan lâmba ile birlikte çalıştırılarak denenmesi lâzımdır. Balastın bundan farklü bir yük cinsi ile (direnç v.s. gibi) yüklenmesi sureti ile denenmesi bazı ölçülerde hatalı neticeler verir. Belirli karakteristik değerlere sahip bu lâmbaya «Referans Lâmba» diyoruz. Referans lâmbanın seçilebilmesi, tesbit edilebilmesi İçin ayni şekilde, belirli karakteristik değerlere sahip olan bir balasta İhtiyaç vardır. Bu fasit dairenin İçinden çıkabilmek İçin en İyi yol bize belirli şartlar altında belirli değerleri veren bir baz lâmba veya balastın tesbit edilmesidir. Acaba bu baz, bir lâmba mı yoksa bir balast mı olmalıdır? Bir balastın karakteristik değerlerini tesbit etmek, bir lâmbaSakinden daha kolaydır. Ayrıca lâmbanın bazı değerleri zamanla (yakıldığı süre boyunca) değişirler. Bu bakımdan baz olarak endüktif tipte özel balastlar kabul edilmiş ve bunlara «Referans Balast» lar denilmiştir. Bu şekilde, muhtelif tipte fluoresan lâmbalar İçin birer referans balast tesbit edilmiştir. Elimizde böyle bir balast bulunduğu takdirde, artık herhangi bir balastı muayene edebiliriz. Bunun İçin birçok lâmbanın birer birer referans balastla çalıştırılması so nunda, karakteristik değerleri verilen şartlara en yakın bulunan lâmba (buna şimdi referans lâmba diyeceğiz), herhangi bir balastın muayenesi için baz lâmba olarak kullanılır. Ayrıca bu lâmbanın hem muayene edilecek balast ile, hem de referans balast ile çalıştırılması hallerinde elde edilen neticeler mukayese edilirler.

Referans Balastların Bazı Karakteristik Değerleri :

(Memleketimizdeki şartlar gözönüne alınarak bu değerler, 50 Hz frekanslı şebeke gerilimi ve 20 W ve 40 W lâmba güçleri için verilmiştir )

CETVEL 1 Referans balastların en mühim karakteristik

Lâmba gUcü 20 W 40 W

Referans akım (A)

Nominal şebeke gerilimi (V)

Gerilimin akıma oranı (fi)

Balastın güç katsayısı

0,375 0.43

0,12 0,10

Gerilimin akıma oranı, referans balastın çok mühim bir özelliğidir ve mümkün olduğu kadar lineer, saıbit olmalı, akımın, sıcaklığın ve dış manyetik ortamın değişmesi halinde bu oran de ğışmemelidir. Bunun için kabul edilen toleranslar :

a) Cetvel l'de verilen referans akım değerinde ± % 0,5 b) Yukarıdaki referans akımın % 50 - 115'i arasında bulunan akım değerleri İçin

Bu oranı bulmak İçin tavsiye edilen devre : Balait

1 Bekleme

Şekil 4 : Referans balastta gerilimin akıma oranım bulmak için tavsiye edilen devre

Eğer besleme geriliminin frekansı fn nominal frekans değerinde değilse, ölçü neticesi bulunan gerilimden, fn frekansına tekabül eden gerilim gu şekilde bulunur :

V (f frekansındaki gerilim) = V (f frekanfi

ti

sındakl gerilim) x fn

Referans Balastın Güç Katsayısı : Cetvel l'de verilen referans akım değerinde Ölçülen güç faktörü ile cetvelde verilen güç fak törü arasındaki fark + 0,005 ten büyük olmamalıdır.

Güç faktörünü tayin etmek için tavsiye edilen devre Şekil 5'tedir.

Şekil 5 : Referans balastın güç katsayısını tayin isin tavsiye edilen devre

Referans Balastın Sıcaklığı:

20° - 27° C ortam sıcaklığında, Cetvel 1. de verilen referans akım İle çalışan ve sıcaklık artışı kararlı bir hale gelen (yani sabit şartlar da sabit bir değerde kalan) balast sargısının sıcaklık artışı (yani sargı sıcaklığı ile ortam sıcaklığı arasındaki fark) 25° Cı geçmemelidir. Balast sargılarının sıcaklığı1, direnç ölçme metodu ile tesbit edilir. Bu 25° C sıcaklık artışı ile balastın kayıpları sınırlandırılmış olmaktadır.

Referans balast, muhafazasının herhangibl1* yüzeyinden 25 mini. mesafeye normal yumuşak çelikten 12,5 mm kalınlığında bir levha konulduğunda geriliminin akımına oranındaki değişme •% 0,2 den büyük olmayacak Şekilde manyetik etkilerden korunmalıdır (meselâ uygun bir çelik kutuya konularak). Balast ayrıca dış mekanik etkilere karşı da korunmalıdır.

Referans Lamba :

En az 100 saat yakılmış olan fluoresan lâmbalar 25° C ortam sıcaklığında referans balast ile normal şartlarda çalıştırılırlar. Bu durumda lâmbanın çalışması kararlı hale geldikten ve yayınladığı ışıkta tolr kararsızlık olmadığı tesbit edildikten sonra lâmbanın karakteristik değerleri ölçülür.

Bunun için tavsiye edilen devre :

Şekil 6 : Referans lâmbanın seçimi için tavsiye edilen devre

Lâmbanın yanmasından sonra starter devreden çıkartılır. Her ölçü yapılırken kullanılmayan ölçü cihazı, ölçülerde hata olmaması için devre dışı edilir. Voltmetre ise devreden çıkarılır veya birer ucu açılır (Keza watmetrenln gerilim bobini), ampermetrenin ise kutuplan kısa devre edilir. Lâmbanın akım, gerilim ve güç değerleri. Cetvel 2'deki değerlerden % 2,5 tan daha fazla bir fark göstermemelidir. Bu lâmbalar arasında cetvel 2'deki değerlere en yakırı değerde olan lâmba veya lâmbalar, diğer balastların denenmesinde kullanılmak üzere «Referans Lâmba» olarak ayrılırlar. Diğer balastlarla ya pılan tecrübeler sonunda yukardaki ölçmeler yeniden yapılarak, deney sırasında lâmbanın karakteristik değerlerini değiştirip değiştirmediği kontrol edilir.

CETVEL 2 Fluoresan lâmbaların en mühim karakteristik

Lâmbanın çektiği güç (W)

Lâmbanın nominal boyutları (mm)

Lâmbanın nominal gerilimi (V)

Lâmbanın nominal ilk jsıtma akımı (A)

Lâmbanın nominal çalışma atamı (A)

20 590x38

58 0,55 0,375

40 1200X38

103 0,65 0,43

Balastların Denenmesi tçin Numune Alınması:

Denenecek numunelerin bizzat tarafınızdan veya resmi bir kuruluş tarafından seçilmesi (eğer muayeneyi 8iz yapmayacaksınız), mühürlendikten sonra muayeneye gönderilmesi şarttır. Yanlışlıklara ve her türlü İyi veya kötü tesadüfe yer bırakmamak için numuneler kura usulü ile seçilir (kullanılacak veya satın alınacak partiden veya muhtelif satış yerlerinden seçilen balastların arasjndan). Hakkında fikir edinilecek partideki balast sayısı 100 den az ise 4 numune, 101 - 500 arasında ise 8 numune, 501 -1000 ise 16 numune, 1001 - 3000 ise 24 numune seçilir ve bunlardan en az 4'ü muayene ettirilir. Bu 4 numuneden 1 tanesi bile verilen şartlara uymazsa yeniden 4 numune muayene ettirilir. Yine verilen şartlara uymayan çıkarsa o partinin kabul edilmemesi lâzımdır.

Ortanı Sıcaklığı :

Denemelerin yapıldığı yerde hava cereyanları olmamalı ve sıcaklık 20° ite 27° C arasında bulunmalıdır. Lâmbanın çektiği akım ve lâmbanın diğer karakteristikleri sıcaklığa çok bağlı olduğu

İçin, lâmbanın karakteristik değerlerinin sabit kalması gereken deneylerde lâmbanın bulunduğu ortamın sıcaklığı 23° - 27° C arasında olmalı ve deney esnasında 1° C'tan daha fazla değişmemelidir.

Besleme Gerilimi ve Frekansı :

Her balast kendisine ait verilen gerilimde ve frekansta denenir. Referans balastın nominal frekansı, denenen balastınki ile ayni değerde olmalıdır.

Bir balastın üzerinde birden fazla gerilimlerde çalışabileceği yazın, ise balast, lâmba ve balast İçin en ağır şartları meydana getiren gerilimlerde denenir. Besleme geriliminin değeri ve frekansı en fazla ± % 0,5 sınırlan arasında değişecek şekilde, oldukça sabit değerlerde tutulmalıdır, ölçü yapılırken gerilim değişiminin sının daha da daraltılır ve db •% 0,2 den farklı olmamasına dikkat edilir. Besleme geriliminin dalga şekli bozuk olmamalıdır. Müsaade edilen en büyük bozulma değeri: Besleme geriliminin her bir harmonlğlnin efikas değerinin karesinin toplamları bulunur. Bunun kare kökü alınarak elde edilen değerin temel gerilimin efikas değerine oranı % 3 den büyük olmamalıdır. Bilhassa statik gerilim regülatörü kullanılırken dalga şekli muhakkak kontrol edilmelidir. En iyisi gerilimi bir direnç veya dalga şeklini bozmayan ayarlı ototransformatör tertipleri ile ayar etmektir. Dalga şeklinin nasıl kontrol edileceği ileride anlatılacaktır.

Balast ve lâmbayı besleyen kaynağın gücü yeter değerde veya daha büyük olmalı, bu kaynağın ve besleme devresinin empedansı balastınkine nazaran oldukça küçük olmalı (1/10 veya daha küçük) ve bu şart ölçü esnaajnda meydanı gelecek her türlü durumda sağlanmalıdır.

Denenen balastın veya referans balastın yüzeylerine 25 mm. veya daha yakında hiçbir magnetik cisim bulunmamalıdır.

Referans lâmbalann karakteristik değerlerini her bir deneyde aynen verebilmelerini (değişmemesini) sağlamak İçin lâmbalar yatay monle edilmeli ve yapılan deneyin sonuna kadar, takıldığı soketlerden çıkartılmamalı veya oynatılmamalıdır.

Ölçü Aletlerinin özellikleri :

ölçü aletleri efikas değerleri ölçmelidirler. Lâmba uçlarına bağlanacak ölçü aletlerinin gerilim devreleri, lâmbanın nominal akımının % 3 ünden daha fazla bir akım çekmemelidir.

Lâmba uçlarına bağlanacak ölçü aletlerinin nin akım. devrelerinin empedansı! küçük olmalıdır, öyle ki gerilim düşümü lâmbanın nominal geriliminin •% 2 sinden fazla olmasın.

. Starter veya Lâmba Uçlarındaki Açık Devre Gerilimleri :

Aşağıdaki değerler transformatör tipindeki, yani gerilimi yükseltici özelliği bulunan 110 V/40 w lık balastlar içindir. Böyle bir balast nominal gerilimin % 90 - 110 arasındaki herhangi bir gerillmdte ve nominal frekansta çalıştırıldığında, starler devresi açık bulunan lâmbanın uçlarındaki ve starterin uçlarındaki açık devre gerilimleri,

Lâmba uçlarındaki maksimum! açık devre gertlimi : 275 V

Starter uçlarındaki minimum açık devre geriliınf: 180 V

Starter uçlarındaki açık devre gerilimleri ölçülürken fluoresan lâmbanın filâman elektrotları yerine bunlara eşdeğer 30 Q (her bir filâman yerine 15 n) luk direnç bağlanır. Şebeke geriliminin düşük değerlerini gözönüne alan, balastın nominal geriliminin % 90 değerindeki bir gerilim ile çalıştırılması halinde starter uçlarındaki açık devre gerilimi 180 V tan daha az ise lâmba yol alamaz veya çok zor tutuşur. Bu yüzden böyle bir balastın kullanılmasına müsaade edilmez.

20 W'lık bir balast için ise, Lâmba uçlarındaki maksimum açık devre gerilimi : 150 V

Starter uçlarındaki minimum, açık devre gerilimi : 95 V

Eğer ilk ısıtma akımları, bundan sonra gelen paragraftaki değerlerin içinde kalıyorsa lâmba uçlarındaki maksimum açık devre gerilimleri yukarıda verilen değerleri aşabilir.

tik (ön) Isıtma Akımı :

Starterin çalışması sırasında kontaklarının kısa devre olduğu anda filâmanlardan geçen ve kızmalarını sağlayan akım az ise Jlâmfoa zor

tutuşur. Bu yüzden fllâmanlar yıpranarak (etarterin arka arkaya çalışmasından dolayı) ömrü kısalır. Eğer akimin değeri büyük ise filâmanlar bu yüzden yıpranır.

Nominal frekansında ve nominal geriliminin % 90-110 u arasındaki herhangi bir gerilini değerinde çalışan bir balast, lâmba nominal akımının 1,1 - 2,1 katı arasında ibir ön ısıtma akımı; sağlamalıdır. Yalnız bu ölçme esnasında lâmbanın filâmanları yerine dirençler bağlanarak ön (ilk) ısıtma akımı ölçülür. Bu dirençlerin toplam değeri gerek 20 IW, gerekse 40 Wlık lâmba İçin 30 n dur (bir lâmbanın beher filâmam İçin 15 ft).-

Starter Uçlarındaki Gerilim1:

Bu şartlar, gerilime bağÜJ olarak çalışan starterler içindir. Bir balast bir referans lâmba ile birlikte nominal frekansında, nominal geriliminin %• 90-110 u arasındaki herhangi bir gerilimde, çalışırken starter uçlarındaki gerilim 20 lWlık lâmbada 68 V'u, 40 Whk lâmbada ise 128 Vu a§mamalldiir. Bu sınır değerler, gerek lâmbanın 'İlk yandığı anda, gerekse lâmba ısındıktan sonra câridir.

Güç ve Akım ölçülmesi:

Denenen balast referans lâmbaya, referans balastın ayni şartlar altjinda aynı lâmbaya sağlayacağı gücün % 92,5 inden daha az değerde bir güç ve akımın % 115 inden daha fazla değerde bir akım1 sağlamamalıdır.

Nominal geriliminin % 90 -110 arasındaki herhangi bir gerilimde bir balastın referans lâmbaya sağlayacağı güç, ayni ıgartlar altında çalıgan referans balastın aynı lâmbaya sağlayacağı güçten •% ± 15 ten fazla farklı olmamalıdır.

Bu ölçüleri yapmak üzere kurulacak devreye ait misâl Şekil 7. de gösterilmiştir.

teslime

Denenen balast

Şekil 7 : Balastın lâmbaya sağladığı güç, gerilim ve akımuı ölçülmesi Elektrik Mühendisliği no

ölçü yapılırken starter devreden çıkartılır. (Tabii lâmba yandıktan sonra), ölçü aletlerinin gerilim devreleri lâmbanın starter uçlarına bağlanmaz, ancak lâmbanın startere bağlı olmayan diğer uçlarına bağlanabilir.

Bir balasttan diğerine geçiş, lâmbanın yeniden rejim haline girme süresini kısaltmak için çok çabuk yapılmalı ve referans lâmbanın bağlantı uçlarında bir değişiklik yapılmamalıdır.

Watmetre bir de lâmbanın balastla birlikte kaynaktan çektiği gücü ölçecek şekilde bağlanarak balastın lâmba ile birlikte çektiği toplam güç ölçülür. Aradaki fark balasttaki güç kaybıdır. Watmetre bir de balasttaki güç kaybını ölçecek şekilde bağlanarak bu değer kontrol edilir.

FÜuoresan lâmba balastlarının güç kayıpları için tavsiye edilen en büyük değerler :

Şebeke gerilimi

20 watlık lâmba balastının kayıpları

110 V 6W

220 V 10 W

40 watlık lâmba balastının

kayıpları

13 W 10 W

Her nekadar konumuzun kısmen djgında olmakla beraber ekbilgi olarak birde 220 V'luk şebekede kullanılan yüksek basınçla civa buharlı lâmba balastlarının güç kayıplarına ait değerleri (tavsiye edilen maksimum değerler) görelim :

Lamba gücü (W) 60,

80 126 260 400 700 1000 2000

Balastın güç kaybı (W) 9 9 12

16 21 32 43

Ayni şekilde bir de sodyum buharlı lâmba balastları (220 Vluk şebeke gerilimi) için tavsiye edilen maksimum güç kayıplarını görelim :

Lamba gücü (W) 45 60

Balastın güç kaybı (W) 18 19

23 40

Şebekeden Çeldlen Akımın Dalga Şekli :

Nominal gerilim ve frekansta, referans lâmba ile birlikte çalışan bir balastın kararlı çalışmada şebekeden çektiği akımın dalga şekli öyle olmalıdır ki (n) inci harmoniğin temel dalgaya oranı aşağıdaki formül ile hesaplanacak değer-

Elektrik Müûendifllljl 170

den büyük bulunmasın. Harmoniklerin nasıl tayin edileceği biraz sonra anlatılacaktır.

(n > 3 için)

I,

10 (n-2,67) 0,9

Burada Cos <f, sistemin güç katsayısını göstermektedir. Bu formül % 0,5 ten daha küçük değor

veriyorsa bu takdirde -2- oram en fazla % 0,5

olmalıdır.

Bu oran ikinci harmonik İçin % 5 i geçmemelidir.

Lâmba Akinunm Dalga Şekli :

Nominal gerilim ve frekansta bir balastın referans lâmbaya sağladığı akım aşağıdaki şartları gerçekleştirmelidir :

1) Osiloskopta görülen, ardarda gelen İki yarım dalganın şekli birbirinin aynı olmalıdır. Bunların tepe değerleri arasındaki fark % 5 i geçmemelidir. Eğer dalga şekillerinin birbirine benzerliği hakkında tereddüd hasıl olursa, çift sayılı herhangi bir harmoniğin temel dalgaya oranının (akım oranlan) % 2,5 değerini gfeçip geçmediği kontrol edilir. Geçmiyorsa dalga şekil* leri uygun sayılır.

2) Tepe değerinin (akımın) efikas değerine oranı 1,7 yi geçmemelidir.

Akımın Dalga Şeklinin Tayini : Şebeke ye lâmba akımlarının harmonikleri bir dalga anallzörü ile tayin edilir. Lâmba akımının tepe değeri, kalibre edilmiş bir katot ışınlı osiloskop Ue ölçülür.

Şekil 8'de bu ölçüler için kullanılacak devrenin şeması gösterilmiştir.

Bu misâl, ototransformatör tipindeki bir balast İçin gösterilmiş olup, devreye seri bağlanacak balastlarda devi"; daha basitleşmektedir.

Şekildeki, devreye seri bağlanan direncin değeri öyle olmalıdır ki, uçlarındaki gerilim düğümü lâmbanın nominal geriliminin % 2 sinden büyük olmasın.

1*2 direnci, lâmbanın şebeke ile direkt irtibatlı tarafına bağlanmalıdır. Dalga analizörü ve osiloskop ayrı ayrı veya birlikte bağlanabilir. Bunların toprak uçları şebeke tarafına olmak üzere (var İse şebekenin toprak tarafına) bağlanmalıdır. Her ölçü yapılırken deneyde kullanılmayan direnç kısa devre edilmelidir.

Oalc\cL anauzorü Katot ışınlı ostloskop

Şekil 8 : Akımın dalga şeklinin tayini için kullanılacak devre

Starter devreden çıkarıldığından, starterin İçinde bulunması icabeden kondansatör yerine kullanılmak üzere 0,01 mikrofarad değerindeki C kondansatörü lâmba uçlarına şemada gösterildiği şekilde bağlanır. Mevzuubahis muhtelif frekanslar için kaynak empedansının kâfi derecede küçük olmasına dikkat etmelidir.

Balastın Radyo Parazitlerine Tesiri1:

Bunun için balastın gerçekleştirmesi gereken şartlar ve tecrübe usûlleri hakkında milletlerarası bir anlaşmaya varılmasına çalışılmaktadır.

Buna karşılık her starter muhakkak surette bir parazit azaltma kondansatörü ihtiva etmeli ve bunun kapasitesi en az 10.000 pF olmalıdır. Buna rağmen radyo parazitleri daha da azaltılmak istenirse balastın şebekeye bağlanma uçları arasına takriben 0,1 - 0,2 nıikrofarad değerinde bir kondansatör veya uygun bir filtre devresi

Balastın Gürültüsü :

Bir balastın hasıl ettiği gürültü belirli bir seviyenin üstüne çıkarsa rahatsız edici bir tesir doğurur. Bu sınır değerler ve ölçme metodlan hakkında milletlerarası bir anlaşmaya bundan sonra varılacaktır. Onun için şimdilik aşağıdaki

metodlar kısaca anlatılacak ve tavsiye edilecektir.

1 — Etrafla gürültüsünden İzole edici (meselâ betondan) bir kutu İçine balast J)Ir lâstik vasıtası İle asılır ve karşısına mikrofon konulur. Mikrofon çok hassas ve .bağlandığı amplifikatör çok yüksek kazançlı olmalıdır. Bu metotta alçak frekanslı gürültünün daha zor ve az ölçülmesi, metodun her zaman kullanılaımamasına sebep teşkil etmektedir.

2 — Balastın alçak frekanslı titreşimlerinin kolayca büyültülebilmesi için balast, rezonans frekansı alçak olan bir rezonans kutusunun üzerine direkt olarak monte edilir. Kutunun içine de bir mikrofon konulur ve Ibir amplifikatör vasıtası ile balastın titreşimleri ölçülür. Bu nıetod daha ziyade aynı tipte balastların birbirleri İle karşılaştırılmasında kullanılır. Bu yüz den bilhassa imalâtçılar İçin tavsiye edilir.

3 — Titreşimleri ölçmek için kullanılan özel «Titreşim Detektörleri» ile balastın muhtelif kısımlar)nın titregimleri ölçülür. Titeşimi ölçen hassas uç 0,01 mikron genlikteki titreşimleri ölçebilecek kadar hassas İse balastın en az titreşen bölgeleri veya noktaları dahi muayene edilebilir. Böyle bir tertipte genel olarak titreşen hassas uçlar, karıştırıcı, diferansiyel ampllfika-

tör, osüoakop, milivoltmetre bulunur. Bu metod daha ziyade balastın muhtelif noktalarının titreşimlerinin ffi*f^<ırıitrm«ınriji. kullanılır. Balastm toplam gürültüsü hakkında tam bir fikir edinmek uzun «ürer.

4 — Gürültü seviyesi ölçü aleti ile balastm gürültüsü ölçülür. Deneyin esası 1. paragrafta genel olarak özetlenen metoda benzer. Gürültü seviyesi aleti en az 20 dB'e kadar gösterecek şekilde hassas olmalıdır. icabında hassasiyet uygun (kendi gürültüsü küçük olan) bir amplifikatörle arttırılabilir. Kullanılacak mikrofon kondansatör veya kristal tipinde olmalı ve çapı 5 cm. yi geçmemelidir. Sistem bir akustik etalon ile etalone edilmelidir.

ölçü aletlerinin etraftan gürültü kapmaması için gereken tedbirler niiTimaıiırtır, Fluoresan lâmba en agagı 3 im uzağa konulmalı ve 'lâmba uçları arasına radyo parazitlerini önleyici bir sistem foirııinrnOırhr, Baiagta giden İletkenler ekranlı olmadı ve bütün ekranlar ve balast topraklanTTifllırijır. Balastın denenmesi için sessiz ve ekosuz bir oda bulunamaz ise deney için balast, iç yüzeyleri çok iyi ses yutan malzeme ile kaplı özel bir kutuda denenir. Yüzeylerin malzemesinin ses yutma katsayısı bilhassa 500 - 7000 Hz frekansları arasında çok yüksek olmalıda. Kutunun büyüklüğü, balastın bir yüzeyi ile kutu İç yüzeyi arasında en az 20 cm. İlk bir uzaklık olacak kadar olmalıdır. Ortamın gürültüsünün fazla olduğu durumlarda içice iki veya üç kutu kullanılabilir.

En az 10 saat yakılarak rejim haline getirilmiş, balast, referans lâmba değerlerinde olan bir lâmbayı çalıştırmakta' iken ölçü kutusuna veya odasına lâstik şeritlerle asılır. Balastın bir yüzeyinin kargısına mikrofon yerleştirilir, öyle ki, diyafram düzlemi balast yüzeyine paralel olsun ve balast yüzeyinden 2,5 cm ± % 10 uzaklıkta olsun. Bu geküde balastın dört esas yüzeyi için ayrı bir ölçü yapılacaktır. Balastın 10 cm den daha uzun olan yüzeyleri için birbirinden takriben 5 cm aralıklı en az iki ölçü yapılmalıdır. Bu ölçülerden evvel ve hemen sonra, balasttan hiçbir akım geçmez iken (yani balastın akım devresini açarak) ölçüler yapılır. Balast çalışırken ölçülen gürültü ortam gürültüsünün 10 dB üstünde ise ortam gürültüsü hesaba katılmaz. Fakat, bu fark 10 dBden az ve 3 dBden fazla, İse ölçü aleti İçin gerekli düzeltmeler yapılmalıdır. Herbir ölçünün kareleri toplamının ölçü sayısına bölünmesi ile elde edilen değerin kare kökü alınır. Eğer bu değer 30 dB'e yakınsa en az üç başka balast daha denenir ve bunlardan bulunan değerlerin aritmetik ortalaması alınır. Bu şekilde bulunan ortalama gürültü seviyesi 30 dB'den büyük olmamalıdır.

5 — Rijit olmayıp bükiüebilir olan oldukça büyük yüzeylere (meselâ 2x1 nı* alanında, 0,500,75 mm kalınlığında saç levhalar) balastlar araya hiçbir elâstik parça koynıaksızııı monte edilir vö bunlar etrafın gürültüsünden İzole p«Himig bir odaya konulur. Balastlar nominal gerilimleri il© beslenip birer fluoresan lâmba ile birlikte çalıştırılırken çıkardıkları gürültü dinlenir. Gürültü seviyesini arttırmak için aynı, tipten 10 balast Iböyle iki levhanın daha ziyade orta kısımlarına, aralarında 15-20 cm mesafe olacak şekilde monte edilir ve her levha kenarlarından birer çerçeveye asılır. Yani herbir levhaya 5 er balast tesbit edilecektir. Bu şekilde 10 balastın gürültüsü dikkati çekmeyecek ve inşamı rahatsız etmiyecek seviyede olmalıdır. En az alete ihtiyaç gösteren, tatbik edilmesi en kolay olan ve şimdilik en çok tavsiye edilen metod budur.

Balastın Güç Katsayısı:

Eğer balastın üzerinde güç katsayısı yazılmış, ise ölçü neticesinde bulunan değer bu yazılı değere göre bunun ,% 5 inden farklı1 olmamalıdır. Endüktif balastlarda sistemin güç katsayısı genellikle aşağıdaki değerler civarındadır:

20 W, 110 V 20 W, 220 V 40 W, 110 V 40 W, 220 V

Oos

0,60 0,35 0,60 0,60

Güç katsayısının bu kadar düşük olması yüzünden hatlar*, şebekeyi ve santralı yUklememek İçin fluoresan lâmba tesisatının güç katsayısı kondansatörler vasıtası ile '«muhakkak surette düzeltilmelidir.

Balastın Rutubete Dayanikblığı ve Yalıtkanlığı (İzolasyonu):

'

Her balast rutubete karşı dayanıklı olmalı, kutupları arasındaki ve bütün dış kısımları ile gerilim altında kalan kısımları arasındaki yalıtkanlık dirençleri 2 megohm'dan az olmamalıdır. Bunun için, sıcaklığı 20° - 27°C civarında bulunan balast, İçindeki havanın bağıl nemi % 93 - 95 ve sıcaklığı 20° - 27°C olan bir özel nem kutusunda 48 saat bırakılır. % 93 - 95 bağıl nemi temin etmek için nem kutusu içine suda doymuş sodyum sülfat (Na2 SO4) solüsyonu veya içi su dolu geniş bir kap konulur.

Eğer mevcut ise iletken giriş yerleri açık bırakılır.

Kopartılarak açılabilecek şekilde zayıflatılmış, yerler varsa bunlardan yalnız bir tanesi açılır. Bir aletin yardımı olmaksızın kaldjnlabilen kapaklar yerinden çıkarılır.

'48 saat sonra kutudan çıkarılan balastın üzerinde gözle görülebilen su damlaları varsa, bunlar bir kurutma kâğıdı ile alınır. Yalıtkanlık direnci takriben 500 Vluk bir doğru gerilimle ve bu gerilimin toir dakika müddetle tatbik edilmesini müteakip ölçülür. Balastın üzerinde yalıtkan bir kutu, tabaka, zarf varsa bu, ince kalay yapraklarla sarılır.

. Yalıtkanlık direnci aşağıdaki sıraya göre öl7 çüjür:

1 — Birbirinden ayrılabilen farklı polaritedeki gerilim altında kalan kısımlar arasında,

2 — Gerilim altındaki kısımlar İle bütün dış. metaT kısımlar (kalay yapraklarla kaplı dış yalıtkan kısımlar da dahil olmak üzere) arasında, bulunacak yalıtkanlık direnci en az 2 megohm olmalıdır.

Yalıtkanlık direnci ölçüldükten hemen sonra balastın gerilime dayanma deneyi yapılır. Bunun için yukarıda (belirtilen kısımlar arasında bir dakika müddetle nominal frekansta ve aşağıdaki değerde bir alternatif gerilim tatbik edilir.

Zorlama geriüjmi

24 (dahil) volta kadar 24 ten 250 (dahil) volta kadar 250 den 500 (dahil) volta kadar

500 V 2000 V 2500 V

Zorlama gerilimi balast izolasyonunu zorlayan gerilimdir. Yani lâmba yol almadan önce, yol alırken veya normal yanarken, balastta hasıl olan en büyük gerilimdir. Transformatör veya ototransfarmatör tipi balastlarda ıbu gerilim şebeke geriliminden yüksek olabilir. Eğer şebeke gerilimi zorlama geriliminden daha yüksek ise bu takdirde şebeke gerilimi yukarıdaki deney için esas alınır.

• îlk anda deney geriliminin yansı veya daha azı tatbik edilir ve süratle tam değerine yükseltilir. Bu deney - esnasında atlama veya delinme olmamalıdır.

Eğer bu deney sırasında, hafif ışıltıüı deşarjlar olursa ve bunların akımı gerilim düğümü meydana getirmeyecek kadar küçük ise bu ışıltılı deşarjlar ihmaı: edilir.

Balastın Sanmlararası Yalıtkanlığı (izolasyonu) :

Balastım saranlarının arasındaki yalıtkanlığın yeteri kadar olup olmadığını! kontrol etmek için su deney yapılır :

Bundan önceki deneyde bahsedilen balastın zorlama geriliminin beş misli değerde (önceki bahiste anlatılan yalıtkanlük deney gerilimi değerini geçmemek şartı ile) vte balastın nominal frekansının en az beş misli frekansta bir gerilim 1 dakika süre ile sarımlara tatbik edilir.' Bu gerilimin önce yansı tatbik edilir ve 10 saniye İçinde tam değere yükseltilir. Bu deneyde sarımlararası kısa devre meydana gelmemelidir.

Balastın Isınması :

Balastların ömürleri ve çalışma emniyetleri bakımından îfunrngianniTi belirli sınırların altında bulunması lazımdır. Bu bakımdan balastlar hem normal çalışma, hem de starterin kısa devresine tekabül eden anormal1 çalışma hallerinde denenirler. Bu esnada sisteme nominal frekansta ve nominal geriliminin 1,1 katı değerinde bir gerilim tatbik edilir. Normal çalışmada ısınma deneyi için balasta, aynı) şartlarda çalışan referans lambanın akımına çok yakın değerde (aradaki fark % 2,5 u geçmeyecek şekilde) atam çeken bir lâmba bağlanır.

Anormal1 çalışmada aşınma deneyi için balasta ya aynı ışekilde bir lâmba veya lambanın elektronların,ın toplam direncine eşit olmak üzere 30 ohm değerinde bir direnç bağlanır.

Balast, Şekil 9'da görüldüğü üzere, içi ve dışı beyaza boyanmış, saçtan bir kutu İçine tesbit edilir ve bu iki dar kenarından mesnetler üzerine oturtulur, eğer balasta imalâtçı tarafından tespit rondelalan takılmış ise bu rondelalar çıkarılmaksızın balast saç kutuya takılır. Kutu şekilden görüldüğü gibi başaşagı bir durumda ve mesnetler dışında kalan yüzeylerden en az 50 cin uzaklıkta olacak şekilde havada durur. Lâmbalardan çıkan sıcaklık kutuyu veya balastı ısıtmamalıdır. Balastın sıcaklığı' rejim haline eriştikten sonra sıcaklıklar ve istenilirse akün gerilim ve güçler tesbit edilir. Balastın sargı sıcaklığı direnç ölçme metodu ile ve diğer bütün sıcaklıklar termokupl vasıtası ile ölçülür. Anormal çalışmada ısınma deneyi, normal çalışmada ısınma deneyi yapılıp bütün değerler tesbit edildikten sonra yapılır.

Her iki deney sırasında balastın dolgu maddeleri veya verniği eriyip akmamalıdır. Daha fazla akmayıp duran çok hafif sızıntılar İhmâl edilebilir.

Çeşitli kısımların her iki deneyde bulunan sıcaklık yükselişleri (yani o andaki sıcaklıktan ortam scakliğının çıkarılması ile elde edilen değer), aşağıdaki tabloda verilen değerleri geçmemelidir.

Elektrik Mühendisliği J70

M in 50,,

Mm 50

5-10

L+100 f a k a t minimum 500

tıs î iMu» 8 0

Şekil 9:

r

ı1_ 1

|Sj

•i

Sp-,-r -s 1 0

L

Balastın ısınma deneyi için kullanılacak kutu (İçi ve dışı beyaza boyanmış, 1 mm.

kalınlığında çelik saç, boyutları mm. olarak)

CETVEL, 3 Isınma tablosu

Kısımlar

Sıcaklık yükselişi °G olarak

Normal

Anormal

Verniklenmdij veya emaye edilmiş tel sargılardan a) Sarım tabakaları kâğıt veya benzeri malzeme ile ayrılmış olanlası b) Diğerlerinde

Kondansatör kutularından a) Sıcaklık işaretsizler b) Nominal işletme sıcaklığı İşareti buluanlar

70 60 n.i.s. - 35

Tecrübe, kutusu (en sıcak yerinde)

Dış iletkenlerin bağlanacağı klemensl'erde

Aşağıdaki maddelerden yapılmış kısımlarda :

a) Fenol formaldehit (fenoplastik) ten

b) Üre formaldehit (Aminoplastik) ten

c) Melaminden

d) Emprenye kâğıt ve bez dokumadan

e) Termoplastik maddelerden

f) Kauçuktan

g) Kâğıt, mukavva veya benzeri

h) Prespan

i) Vulkanize fiber

j) Tahta

k) Pamuk, ipek v s.

1) Vernikli kâğıt v.s., prespan, vulkanize fiber, tahta,

pamuklu, İpekli v.s. dokuma

135 135

•1,1 n.l.s.-35 veya n.i.s. - 25

100 —

85 60 60 70 40 55 55 55 55 55 55

« Hangi değer daha büyük ise

Bu değerler, en fazla 35° C lik bir ortam sıcakUgı düşünülerek verilmiştir. Yani çeşitli kısımların maruz kalabileceği müsade edilen en yüksek sıcaklık değeri için venlen değerler© 35° C ilâve ederek bulunacak sıcaklığın aşılmaması §arttır. Buna göre, eğer ortam sıcaklığı 35" G ta daha Hazla ise tablodaki değerleri lortam sıcaklığı - 35° C) kadar azaltmak ıcabeüer. Eğer tabloda verilenlerden başka maddeler kullanıtmaşaa bu maddeler İçin müsaade edilebilecek sıcaklık değerlen, en yüksek ortam sıcaklir gında dahi aıg'imm-nniıriır,

Yukardaki tabloya göre starterin lusa devre durumundaki anormal çalışmada balast sargılarını sıcaklığı için müsaade edilen en yüksek değer 135° C + 35° C = 170° C tır. TS 58 Türk Standardında da bu değer verilmiştir. Halbuki yurdumuzda balast sargılarında kullanılan emaye izolen iletkenlerin dayanabilecekleri en yüksek sıcaklık 130° C olduğundan bunun üzerindeki sıcaklıklarda emaye izolasyon bozulacaktır. Bu bakımdan sargı sıcaklığı 130° Cm üzerinde olan bir balast, TS 58 Türk Standardındaki bütün şartları gerçekleştirse dahi ömrü uzun olamayacaktır». TS 58 Türk Standardındaki bu büyük hata iki seklide düzeltilebilir:

a) Anormal çalışmada balast sargısının sıcaklık yükselişi olarak 135° C yerine 130° C — 35° C = 95° C değerine müsaade edilir. Fakat bu durumda balast konstruksiyonu bakımından bazen büyük mahzurlar ortaya çıkar. Bunun için balastlarda yüksek sıcaklıklara dayanabilen iletkenler kullanılması mecburiyeti daha ekonomik olabilir.

b) Anormal çalışmada ısargı sıcaklığının 135' C + 35° C = 170' C'a kadar çıkmasına müsaade edildiği takdirde, ıbalast sargılan en az 170° C'a dayanabilen özel emaye iletkenlerden yapılmalıdır. Bu durumda imalâtçının hakikaten özel emayeli iletken kullanıp kullanmadığının ilâve bir deneyle tesbiti lazımdır. En çok tavsiye edebileceğimiz deney daha sonra anltüacak olan ve VDE'nin de şart koştuğu «ömür Deneyi» dir.

Balast sargılarının sıcaklığı kadar önemli olan fakat maalesef bizde pek dikkat edilmeyen bir husus da, emaye iletkenlerin uçlarına eklenip balastın muhafazası dışına çıkan bağlantı iletkenleridir. Bunlar için müsaade edilen en yüksek sıcaklıklar yukardaki tabloda verilmiştir. Fakat bu iletkenlerin dokundukları yüzeylerin sıcaklığı daha fazla İse iletkenlerin yalıtkanlığı bozulur (*) Zira balastın anormal çalışması bizde çok sık görülen bir haldir. Hatalı durum zamanında düzeltilmediği İçin bu şekildeki çalışma lamba veya balast harabolana kadar devam eder ve balast tam harabolmasa dahi ömrü çok kısaümş olur. Bu yüzden anormal çalışmadaki sargı sıcaklığının değeri balast için çok önemlidir.

ve bu yüzden tehlikeli durumlar ortaya çıkabilir. Bizde birçok balastlarda kullanılan AT (NYA) tipi iletkenlerin plastik izolasyonu 75° Cin üzerinde eridiğinden ve bu iletkenlerin dokunduğu kısımların sıcaklığı bilhassa anormal çaüşmada çok defa 75° Cin üzerine çıktığından kısa devrelere, kaçaklara VA sebep olmaktadırlar. Bunun için balastlardaki bu iletkenlerin dokundukları kısımların sıcaklıkları bir termokupl ile muhakkak surette ölçülmeli ve yukardaki tablodaverilen değerleri aşıp aşmadığı kontrol edilmelidir.

Isınma deneylerinden sonra balastın üzerindeki yazılar okunabilir bir durumda olmalıdır.

Balast Sargılarının Sıcaklığının Hesabı:

Balast çalıştırılmadan önce; balast yakınındaki ortam sıcaklığı, balast sargılarının bu sıcaklıktaki direnci Ue istenilen deney şartları altında ısındıktan sonraki direnci hassas bir şekilde termometre ve ohmmetre ile ölçülür.

R2 : Deneyde ısmmıg balastın direnci R, : Başlangıçta soğuk balastın direnci

tj : Deneyde ısınmış balastın sargılarının ortalama sıcaklığı

t) : Başlangıçta balast yakınındaki ortam sıcaklığı

olduğuna göre t2 nln bulunması için,

R2

235,+ t2

=

formülü kullanılacaktır.

235 + tj

(235,-1-1,) + t ,

hesaplanır. Sargıların her noktasının sıcaklığı aynı değerde sargıların

orotlamlaamdıağınsdıcaanklıbğıunlıu1nangösbtuerirt2.

değeri Aslında sargıların en sıcak noktasının sıcaklığı bu değerin üzerindedir. Bu sıcaklık farkı balastın yapılışına ve kullanılan malzemelere bağlı olup 5°-

15° C arasında değişir. Bilhassa balastın anormal çalışmasında sargı sıcaklığının yüksek olması halinde bu 5° -15° Cllk fark balastın ömrünü

çok kısaltabilir, ömür deneyinin lüzumu burada

bir daha anlaşılmaktadır.

Isınma Deneyinden Sonra Balastın Yaütkanlığmm Kontrolü :

Balastın ısınma deneyleri bittikten sonra sıcaklık nedeni ile yalıtkanlığının 'bozulup bozulmadığını kontrol etmek için balast; soğuduktan sonra daha evvelki paragrafta anlatıldığı şekilde «Gerilime dayanma deneyi» ne tabi tutulur. Yalnız bu sefer geriliminin değeri aşağıda gösterildiği şekilde azaltılarak deneme yapılır:

Elektrik MOhendlflllJl 170

Zorlama gerilimi

24 (dahil) volta kadar 24 ten 250 (daıhü) volta kadar 250 den 500 (dahil) volta kadar

500 V 1500 V 2000 V

Balastın ömür Deneyi:

Bu deneyin lüzumu ve önemi daha önce be ûrtilmlştl. Balastın ısınma deneyinde bulunan sıcaklıklar tabloda verilen değerleri aşmasa dahi balastta kullanılan malzemenin cinsi ve balastın yapılışı1 Ue imalât hataları yüzünden ömrü kısa olabilir. Bu sebeple balastın kalitesi hakkında daha iyi fikir edinebilmek için ömür deneyinin yapıilması lâzımdır. Keza ayni sebeplerden VDE de bu deneyi şart koşmaktadır. Bu deney için 7 adet yeni numune alınır. Deney bir ısıtma dolabında (etüv) yapılır. Balastlar bu dolalbın İçinde, kendi aralarında ve dolabın iç yüzeyleri arasında her doğrultuda en az 150 mm serbest açıklık olacak şekilde tesbit edilir. Yol almada veya akımın sınırlandırılmasında rolü olmayan kondansatörler sökülebilir. Diğerleri balasttan uzaklaştırılıp dolabın dışında yeniden bağlanırlar. Balastların lambalara giden uçları arasına lâmba yerine 30 ohm. luk birer direnç bağlanır. Nominal gerilim ve frekansla beslenen balastlara bağlı dirençlerden geçen akımlar balastlar soğuk İken ölçülür. Bundan sonra balastların besleme gerilimleri nominal gerilimin 1,1 katına çıkarılır ve ısıtma dolabının İçindeki havanın sıcaklığı 100° C olacak ışekilde dolap çakıştırılır. Dolabın içindeki hava hareketsiz olmalı, yani dolabın İçinde hava hareketi yaratacak bir İmkân olmamalıdır. Bu şartlar altında, uçlarına lâmba yerine dirençler (dirençler dolabın dışında olacaktır) bağlanmış olan 'balastlar 240 saat aralıksız çalıştırılırlar. Bundan sonra balastlar soğutulur ve dirençlerden geçen akumlar yeniden ölçülür. Başlangıçtaki aklanı değeri üe son değer arasındaki fark % 8 den büyük olmamalıdır. Eğer bu şartı gerçekleştirmeyen balast sayısı! ikiden fazla İse (deney sırasında yanan balastlar da dahil olmak üzere) balastlar ömür deneyini başaramamış, sayılırlar. Eğer 1 balast bu şartı gerçekleştiremez İse, balastlar ömür deneyini başarmış sayılırlar. Eğer 2 balast bu şartı gerçeklegtiremiyorsa, yeniden 7 numune alınarak deney tekrarlanır. Bu son partiden en fazla 1 balastın bu şartı gerçekleştirememesine müsaade edilir. Aksi halde balastların ömürlerinin kısa olduğu anlaşılır.

Starterln Devamlı Çalışması Deneyi:

Fluoresan lâmbaların ömürleri sona geldiğinde lâmbalar normal olarak yanamaz ve starter devamlı olarak çangır (yani devreyi açıp kapar). Bu sarada balastlar çok zorlanırlar.Balastiann bu

şekildeki zorlanmaya dayanıklılığını ölçmek için VDE şu deneyi öngörür : 4 adet yeni numunede, balastların uçlarına lâmba yerine bir otomobil distribütörünün kontakları bağlanır ve bu sistem ile sanayide 4 defa balastın lâmba uçları kısa devre edilir. Bu sırada balasta nominal gerilimin 1,1 katı tatbik edilir. Balast 24 saat bu şartlar altında çalıştırılır, soğutulduktan sonra deney tekrar edilir. Balast bu şekilde toplam olarak 120 saat çalışacak şekilde denenir. Deneyin bitiminde sıcak iken ve soğuduktan sonra balast gerilime dayanma ve sanmlararası yalıtkanlık deneylerine tâbi tutulur. Bundan sonra lâmba uçları kısa devre edilmiş balasta nominal frekanslı ve sinüs şeklinde o değerde bir alternatif gerilim tatbik edilir ki devreden nominal akım geçsin. Rejim haline kadar ısınmış ve nominal akımın geçtiği bu son deneydeki gibi bir ölçü de. balast yukarıda anlatıldığı şekilde 120 saat çalıştırılmadan önce yapılır. Her İki gerilim değeri arasındaki fark % 5'i geçmemelidir.

4 numunenin tamamı bu deneyi başarmalıdır. Eğer biri başaramazsa 4 yeni numune alınarak ayni şekilde denenir. Bunların hepsi deneyi başarmalıdır.

Balastın Alçak Frekanslardald Empedansi:

Şebeke hatları vasıtası ile alçak frekanslı «Kumanda Sinyalleri» sistemini kullanan memleketlerde, bu şebekeye bağlı cihazların empedanslarının belirli şartları gerçekleştirmesi şart koşulur. Aksi halde kumanda sinyallerini zayıflatan veya kısa devre eden cihazlar, kumanda sisteminin çalışmamasına sebebolurlar. Bu memleketlerde balastların da bu alçak frekanslardakl empedanslarmın yüksek olması İstenir. Bu tip balastlara özel bir İşaret konulur. Bunun kontrolü için tavsiye edilen metodlar I.E.C. tarafından bildirilmiştir. TS 58 Türk Standardının 7 ncl (tablolar ve resimler) sahlfesinde bu devrelerin şemaları I.E.C. den aynen alınmış, fakat bunlarla ilgili metin TS 58'e konulmamıştır. Bu yanlıışlığın düzeltilmesi gerekir.

Balastların Pratik Muayeneleri:

Bir balastın kalitesi hakkında tam bir fikir edinebilmek İçin buraya kadar anlatılan deneylerin yapılması lâzımdır. Fakat alet ve İmkân yokluğu yüzünden bu deneylerin bir kısmı yapılamazsa balast hakkında hiç olmazsa kısmen fikir edinmek İçin aşağıdaki deneyler yapılabilir :

— Balast İçin kullanılan malzeme ne kadar az ise (yani balast ne kadar hafif ise) balastın istenilen şartlan gerçekleştirmesi ihtimali de o kadar az olacaktır. (Çok iyi kaliteli özel malzeme kullanılması durumu hariç olmak üzere). Fakat bu görüş, ağır olan bir balastın muhakkak iyi kaliteli olacağı anlamına gelmez.

— Bir balastın doğru akımdaki sargı direnci bir ohmmetre İle ölçülerek balastın bakır kayıpları tesbit edilir (Balasttan geçmesi gereken akım için Cetvel 2'deki değerler gözönüne alınmalıdır). Bulunan bakır kaybına ilaveten bir de demir kaybı geleceği düşünülür ve bu kayıplar daha önce verilmiş, olan «Güç kayıpları' için tavsiye edilen en büyük değerler» İle karşılaştırılır.

Misal olarak 220 V, 40 Watlık balastı ele alalım. Sargı direncine göre bakır kaybı:

Sargı direnci (ohm) Balar kaybı (wat)

T,4

8,32

9,25

10,17

11,1

Buna bir de tahmini demir kayıpları İlave edilmelidir. 220 V, 40 W balastın demir kayıpları takriben 3 ile 9 'vvat arasında olabilir. Eğer özel transformatör saçı kullanılmış iste kayıplar çok defa 3-6 wat, âdi saç kullanılmışsa 5-9 wat arasındadır.

— Eğer balastın toplam kayıpları tavsiye edilen değerlerden daha büyük İse bu takdirde çeşitli kısımların sıcaklıklarının cetvel 3'de verilen değerlerden daha fazla olması ihtimali çok büyüktür. Fakat kayıpları daha büyük olmayan bir balastın sıcaklıkları cetvel S deki değerlerden daha fazla olabilir (Balastın hatalı konstrüksiyonu yüzünden).

— Sıcaklık ölçülmesi için elde termokupl yok

ise hassas bir termometreden faydalanmalıdır.

Manyetik alandan müteessir olacak yerlerde el-'

vali yerine alkollü termometre kullanılmalıdır J

çü yapılacak yüzey İle buna dokunmakta oleini

termometre haznesi arasındaki ısı iletimini art-^

tırmak İçin çok İnce kalay kâğıdı gibi bir vasıta j

kullanmalıdır. Isı kayıpları nedeniyle termometre ,

haznesinin soğumaması için hazne ve etrafı, ısı '

iletimi kötü olan bir madde üe örtülür.

jj

— Deneyler için referans balast veya lâmba

teminine İmkân yok ise deneyler mecburen referans balast olmaksızın yapılır. Referans lâmba

yerine en az 100 saat kullanılmış ve farklı tarihlerde farklı fabrikaların İmâl etmiş olduğu

çok sayıdaki lâmbalar arasından akım, gerilim

ve güç değerlerinin birbirine yakınlığı bakımından çoğunlukta olan lâmbalardan biri seçilir.

— Eğer güç ölçümü için hassas bir watmetre bulunamazsa lâmbanın' gücü belirli bir yaklaşıklıkla hesaplanabilir. Bunun için lâmbadan geçen akün ve lâmba uçlarındaki gerilim okunur. W= U x I x Cos <£. Buradaki Cos ^ lâmbaya ait bir değer olup balastın cinsine ve kalitesine göre 0,8 - 0,95 arasında değişir. Genelinde iyi balastlarda bu değer yüksektir. Bizdeki balastların çoğunda lâmbaya ait bu Cos ^ değeri 0,83 0,85 arasında olup lâmba gücünün yaklaşık hesabı için Cos <£ = 0,85 kabul edilebilir.

— Eğer elde ampermetreden başka bir ölçü aleti yok ise yalnızca lâmbadan geçen akımın değeri bir balastın kalitesi hakkında bir önr fikir verebilir. Zira bazı imalâtçılar kötü malzeme ve hatalı konstrüksiyon sonunda meydana gelen büyük balast kayıpları sebebile sargıların yüksek sıcaklığını azaltmak için, lâmbadan geçecek aklımı küçültürler. Bu sayede balastın daha ili? starter kısa devresinde yanmasını önlemiş olurlar. Fakat akımı, genellikle balastın kayıplarının ha- • lâ büyük ve sargı sıcaklığının balastın ömrü bakımından yüksek olduğu bir değerde bırakmak zorunda kalırlar ki lâmbanın çok az ışık verdiği hemen anlaşılanlasın.

Bunu özetlersek; Lâmba akımı ölçülür. Bu akün cetvel 2 deki değerlerden küçükse (meselâ 40 *W lık bir lâmba için 0,43 A olacak yerde 0.43 A den daha küçük ise) genellikle balastın lâmbaya verdiği güç az, kayıpları ve ısınması fazladır. Diğer taraftan lâmbanın aküm 0,43 A, civarında ise balastın kayıpları ve ısınması uygun değerlerde olacak demek değildir, diğer de-^ neyler muhakkak yapılmalıdır.

Bir balastın sargı direnci 40 ohm. dan büyük ise bakır kayıpları fazladır. Bu şekilde- bakır masrafını azalmak İBteyen imalâtçılar aynı zamanda demir masrafını' da azaltmak --istediklerinden balastın demir kayıpları da artar. Neticede balastın toplam kayıpları ve ısınması fazla olur. Böyle bir balastta yukarda anlatılan sebept ler yüzünden akımın değeri ekseriya azaltılmıştır.

— Eğer elde ampermetre de yoksa çok kaba [fikir edinebilmek için balast, başka marka balastlarla mukayese.edilir. Şöyle ki, yan yana du:ran aynı renkteki aynı marka lâmbalar bu balastlarla birlikte yakılırlar. Lâmbalara gözle baj kılarak parıltıları (yayınladıkları ışık akışı ile f orantılıdır) karşılaştırılarak akımları hakkında. ; bir fikir.edinilir. Eğer elimizdeki balastın akımı ' diğerlerinden az ise balastın kalitesinin ne olacağını yukarıda gördük. Eğer akımı diğerlerinden az değilse hiç olmazsa ısınma deneyleri yapılmalı ve sıcaklıklar (bilhassa sargı sıcaklığı) kontrol edilmelidir.

p — Isınma deneyleri için 30 ohmluk direnç temin edilemez ise, bu deneyler için doğrudan doğruya bir fluoresan lâmba kullanılır. Bunun için starter uçlarını kısa devre etmek kâfidir.

Isınma deneyi için Şekil 9 daki gibi bir kutu yaptırümazsa ona yakın bir kutu kullanılmalıdır.

— Hiçbir kontrol imkânının olmaması halinde çok' takribi bir fikir edinmek için balastın ağırlığına ve hacmine bakmalıdır. Malzeme tasarrufu yapılarak balastın ağırlığı azaltılabilir. Fakat bu durumda çok daha iyi kaliteli malzeme kullanılmalıdır. Aksi halde balastın kaMtesi değişir. Demir ağırlığının azaltılması, endüksiyonun değerinin yükseltilmesini İcabettirlr ki, bunun zararlı sonuçları daha önce açıklanmıştı. Böyle bir balastta çok yüksek kaliteli eaç kullanmak icabeder. Diğer taraftan balast hacminin küçültülmesi balastın soğumasını sağlayan dış yüzeylerin küçültülmesi demektir ki, ibu da balastın fazla ısınmasına sebep olur.

— Bazı balastlar, kaçak manyetik akıları sebebile etraflarındaki demir aksamı titreştirerek gürültü doğmasına sebep olurlar. Bunu kontrol İçin balast bir lâmba ile birlikte çalışırken besleme gerilimi 1,1 misli arttırılır ve .balast 500 mm x 500 mm boyutlarında ve I mm kalınlığında bir çelik saç (ST VU veya St VHI) üzerinde saçtan' 1 mm uzaklıkta kalmak üzere (meselâ saçın üzerine 1 mm kalınlığında mukavva veyaprespan konularak) ve balastın bütün yüzeyleri- dteneneoek şekilde mümkün olan her istikamette hareket ettirilir. Bu sırada lâmba akımının değerinin değişimi (balastın saç üzerinde bulunmadığı haldekine) % l'den az olmalıdır.

TS 58 Türk Standardı'nın Eleştirilmesi :

Fluoresan lâmba balastları hakkında bir uluslararası standard tesbit edilmek üzere çalışmalar yapmış olan Uluslararası Elektroteknik Komisyonu I.E.C. (C.E.L) bir ön çalışma hazırlamış ve ıbu çalışmayı 1956 yılında «Fluoresan Lâmba Balastları îçln Tavsiyeler» adı altında yayınlamıştur. Tatbikat neticesi tesbit edilecek olan eksikler, hatalar ve ek görüşler, çeşitli milletlerin ilgili kuruluşları tarafından I.E.C. ye bildirilecek ve bunun sonucunda bir uluslararası Standart hazırlanacaktır. TS 58 esas olarak I. E. C. nln 1956 yılında yayınladığı «Fluoresan Lâmba Balastları İçin Tavsiyeler» in bir tercümesidir. I. E. C. nln bu tavsiyelerindeki eksikler ve üzerinde çalışılmakta olan konular TS 58'd& de aynen eksik ve açık kalmıştır. Diğer taraftan TS 58'de bizdeki şartlar gözönüne alınmamıştır (Balastların kayıplarının veya gürültüsünün büyük olması gibi). TS 58'de ayrıca mühim tercüme («Glow discharges» yerine «dalgalanmalar» denilmesi gibi) ve anlam («Balast gerilimi» yerine «lâmba gerilimi» denilmesi gibi) hataları vardır. TS 58'in bu yazıdaki benzer maddelerle karşılaştırılarak okunmasında bu hatalar görülecektir.

Balastlar hakkında iyi bir standarda sahip olabilmek İçin TS 58'de şimdilik şu değişiklikleri ve ilâveleri yapmalıdır :

1 — Numune alma tablosu hatalı ve eksik olup, yeniden gözden geçirilmelidir. Nitekim 100 balast hakkında yalnızca bir tek balastın iyi veya fena olması ile kesin hüküm verilemiyeceği aşikârdır. Ayrıca, numune alma protokolju da standard hale getirilmelidir.

2 — Balastların kayıpları sınırlandırılmalıdır. Zira TS 58'e uyan bir balastın kayıbının çok Ibüyük olması ve tesisatın ekonomik çalışmasını kötü etkilemesi mümkündür, (meselâ 220 V, 40 W İlk bir balastın kayıbının 15-20 W olması gibi).

3 — Balastta kullanılacak emaye izoleli iletkenlerin ve diğer kullanılması muhtemel bütün malzemelerin dayanabilecekleri sıcaklık yükselişleri (balastın' uzun ömürlü oliması bakımından) verilmelidir. Bu arada TS 58'deki malzemelerin sıcaklık yükselişlerine ait «Tablo m» yukarıda anlatılan şekilde düzeltilmeli ve genişletilmelidir. Bu tablonun anormal çalışma sütununda belirtilmeyen sıcaklık yükselişleri tamamlanmalıdır.

4 — Sargı direncinin değişiminden sargının sıcaklığının nasıl hesaplanacağı gösterilmelidir.

5 — Balastların ömürlerini kontrol etmek bakımından «ömür Deneyi» şartı muhakkak konulmalıdır Zira TS 58 deki şartları gerçekleştiren bir balastın malzeme ve yapılış hatası dolayisı ile ömrü çok kısa olaıbilir.

6 — Sarunlararası izolasyon deneyi tatbik edilmelidir.

7 — Balastın gürültüsü sınırlandırılmalıdır.

8 — Balastın alçak frekanslardaki empedansına ait unutulmuş metin, bu deneyin ancak özel işaretli balastlara tatbik edileceği kaydı1 ile birlikte konulmalıdır.

9 — Balastların, etrafında meydana getirdiği manyetik alan kontrol edilmelidir

10 — Balastlarda bulunan ve kapasitesi 0,5 jj.F veya daha fazla olan kondansatörlerin insanı çarpmaması için uygun bir boşaltma tertibatına (direnç gibi) sahip olması şart konulmalıdır.

11 — TS 58'deki anlam hataları düzeltilmeli ve yeni açıklamalarla bazı hususların daha kolav anlaşılması sağlanmalıdır.

Uluslararası Standart İçin Tavsiyeler :

Fluoresan lâmba balastları için I. E. C. (C. E. T.) tarafından yayınlanan tavsiyelere ilâveten

aşağıdaki hususların da gözönüne alınmasının İsabetli olacağı kanaatindeyim :

1 — Denenecek balastlarjn ve deneyi başaraeakların sayısı belirtilmelidir.

2 — Balastların güç kayıpları sınırlandırılmalıdır.

3 — Kullanılacak emaye lzoleli İletkenlerin sınıfı bildirilmelidir.

4 —Bir balastta kullanılabilecek bütün malzemeler için müsade edilebilecek en büyük sıcaklık yükselimi değerleri, anormal çalışma durumu da gözönüne alınarak verilmelidir.

5 — ömür deneyi konulmalıdır.

6 — Sanmlararası izolasyon deneyi konulmalıdır.

7 —Balastın etrafa manyetik tesiri denenmelidir.

8 —Kondansatörlerde gerekli emniyet tertibi mecburiyeti belirtilmelidir. •

Yerli Balastların Bazı Karakteristik Değerleri :

Piyasamjzdakl balastların kalitesi hakkında bir fikir edinebilmek İçin lıazı markalardan numuneler alınarak çeşitli deneylere tâbi tutulmuştur. Burada bütün deneylerin! neticeleriui büyük bir liste halinde vermektense yalnızca balastın sargı direnci, lâmba akımı, lâmba gücü, balastın gti|ç kaybı, normali ve anormal çalışmada balast sargısının sıcaklık yükselişi değerleri ile yetinilmlştir. Kötü (veya iyi) propaganda olmaması için balastların markalan yazılmamıştır. Liste aşağıdadır.

Sonuçların Eleştirilmesi: Balast A: Dikkatsiz ve kontrolsuz İmalat yüzünden lâmba akımı ve gücü çok büyüktür. Starterin kısa devresine tekafoüj eden deney sırasında balastlar takriben 1,5 saatte yanmaktadırlar.

Balast B: Güç kaybını ve ısınmayı azaltmak düşüncesi İle lâmba akım ve gücü çok düşürülmüştür. Buna rağmen sargının anormal çalışmadaki sıcaklık yükselişi çok fazladır.

Balast C: Bu firma da lâmba akımın; ve gücünü kasten düşürmüştür ve bunu daha önce İmâl ettiği balastların yanmasından doğan şikâyetler üzerine yapmıştır.

Balast D : Balastın güç kaybı, normal ve anormal çalışmadaki sargı sıcaklıkları çok yüksek olup balastın ömrü kısadır. Bu balastlar bir çok yangına sebebiyet vermiştir.

Balast E: Lâmba akunı ve gücü iyi olup balastın güç kaybı biraz fazlacadır. Normal ve anormal çatışmada sargı sıcaklıkları diğer balastlara göre daha az ve Türk Standardının sınırlan içindedir. Buna rağmen bilhassa anormal çalışmada sargı izolasyonu oldukça zorlanmaktadır.

Balast F ve G : Lâmba akımı ve gücünün kasten azaltılmış olmasına rağmen kayıplar ve sargı sıcaklıkları çok yüksektir.

Balast H : Lâmba gücü biraz düşüktür, ısınmalar sınırdadır ve sargı izolasyonu oldukça zorlanmaktadır.

Balast I: Lâmba akımı ve gücü • kasten azaltılmıştır. Kayıplar yüksektir, ısınma çok fazla olduğundan balastlar hemen yanmaktadır.

Balast J : Lâmba akımı ve gücü düşürülmemiştir. Fakat kayıplar fazla olup ısınma çok yüksektir.

Balast rumuzu

A

24°C ortam sıcaklığında balast sargısının direnci (JJ)

220 V ile beslemede rejim

halinde lamba akımı (A) 0,5

Lâmba gücü (W)

Balastın güç kaybı (W)

Normal çalışmada ısınma deneyinde sargının sıcaklık

yükselişi (°C)

Anormal çalışmada ısınma

deneyinde sargının sıcaklık yükselişi (°C)

Yandı

BC

D EF

46 54 37,5 33 39,5 52

0,3 0,35 0,42 0;43 0,41 0,39 29 33 39 39,8 37,1 35,1 7,1 11,5 14 11,7 14,5 15,7

63 67 94 63 76 90

143 129 142 118 159 148

H

J

0,421 0,26 0,43 37 25,8 39,2 12 11,2 12,8

67 101

133 Yandı 164