MÜHENDİSLİK DÜNYASI

Optik Kuplajh İzolatör ve Birkaç Uygulama

Biribirlerinden elektriksel olarak izole olması gereken devreler arasında bilgi ileti mini sağlamak için optik kuplajh izolatör (OKÎ) çok uygun bir devre elemanıdır. Röleler izolasyon transformatörleri ve hat sürücü hat alıcı devreleri aynı amaç lar için kullanılabilir. Optik kuplajh izolatörün diğerlerinden üstünlüğü, gürültü ve yüksek gerilimi daha iyi izole etmesi ve boyutlarının küçük olmasıdır.

Optik kuplajh izolatör, karşılıklı yerleştirilmiş bir ışık yayan diyot (IYD) bir de fototranzistordan oluşur. IYD ışığının dalga boyu, fototranzistorun en duyarlı olduğu ışık dalga boyuna eşittir. IYD fototranzistor arası, bu dalga boyundaki ışığı en iyi şekilde geçiren bir ortamdır. Optik kuplajh izolatörün simgesi ve eş değer devresi Şekil 1 a ve b de gösterilmiştir. Taban ucu değişik izolatör tiplerine göre bazan dışarı alınmaktadır. Eşdeğer devredeki toplayıcı ve taban arasındaki akım kaynağı, tabana çarpan fotonlarm ürettiği zahiri taban akımıdır. Bu akımın değeri diyottan yayılan ışıkla orantılıdır. Toplayıcı taban ve taban yayıcı eklemle ri arasındaki CCB ve CBE sığaçları çıkış akımının yükselme ve düşme zamanları nı sınırlar. Fototranzistorun yüksek verimlilikte olması geniş bir taban yüzeyi ge rektirir. Bu da CCB değerinin yüksek olmasına neden olur.

ANOT

KATOT

Y ÂY ICI

ÇİRİŞ KATI

ÇIKIŞ KATI

o)

Şekil 1

OKt ile 54/74 Serisi TTM Devrelerinin Sürülmesi :

OKÎ'nin 54/74 serisi TTM (TTL : Transistor — transistor logic) devrelerine kuplajı Schmitt tetikleyicisi ile yapılır. Schmitt tetikleyicisinin eşik gerilimleri girişteki gürültünün çıkışa yansımasını bir dereceye kadar önler. 7413 Schmitt tetikleyici devresi ile yapılan giriş işaretini eviren ve evirmeyen iki kuplaj devresi sırasıyla, Şekil 2 a ve b de verilmiştir.

• 5V

+5V

«İRİŞ

Şekil 2

Transmisyon Hattı İzolasyonu :

OKt kullanarak, transmisyon hattıyla birbirlerine bağlı iki sistem arasında etkili bir hat izolasyonu sağlanabilir. Şekil 3 de 75450, transmisyon hattı üzerinden OKÎ'nin IYD sim sürer. IYD ile tim durumu için en azından 20 mA akım gerektirir. Bu da tranzistorun verdiği akımın çok altındadır. Alma ucunda OKt 7413 Schmitt tetikleyicisini sürer. Çıkış tan, girişin aynısı almır. Çıkışta, girişin evriği istenirse, alıcı kat Şekil 2a daki gi bi yapılmalıdır.

«IRIŞ L 75450

Şekil 3

İzole kıyıcı:

Mekanik rölelerle yapılan kıyıcı devreler belirli bir hızın üzerine çıkamadıkları gi bi anahtarlamadan oluşan gürültüleri de yük üzerine yansıtırlar. Normal ve alan etkili tranzistorlarla anahtarlama hızı artınlabilir fakat anahtarlama gürültü dar belerinin yük üzerinde görülmesine engel olunamaz. Şekil 4 teki gibi optik kuplajlı izolatör kullanılmasıyla anahtarlama devresi çıkış katmdan izole edilirse yük üze rinde oluşacak anahtarlama darbeleri en az seviyeye indirilebilir.

,*iov

GİRİŞ

Şekil 4

SAAT

Şekil 5

Pozitif ve negatif kısımları olan bir im, Şekil 5 teki gibi OKİ lerle kıyılabilir. Bu devrede kıyma frekansı flip flop frekansının yansına eşittir.

Düzengeçli Bir Tiristor Ateşleme Devresi

Tiristor ateşleme devrelerinde tektaş (monolitik) bir gerilim düzengecinin (regüla törünün) kullanılması, ateşleme devresinin birkaç amper düzeyinde, düşük yükselme zamanlı sürücü akım darbeleri üretebilmesini sağlamaktadır. Şekilde görülen dev re, yükselme zamanı 1 JJLS olan 200 mA lik bir sürücü akım darbesi üretebilir. Düzengeç uA 723 türünde bir tümleşik devreden oluşmaktadır. Karşılaştıncımn konum değiştirdiği giriş gerilimi (eşik gerilimi) güç kaynağının korunma gerilimi dir.

6UÇ HATTI

•vcc

GERİLİM OUZEN6ECİ(»A723)

7/g REF GERİLİM KAY NAĞI

REF ' •7,15V

"7

I MA

Şekildeki Rı ve R* dirençleri, karşılaştıncının {—) girişini belirli bir gerilimde tu tan (örneğin 2V) gerilim bölücüsünü oluştururlar. R3 ve R4 dirençlerinden oluşan di ğer bir bölücü ile de güç hattındaki gerilim, karşılaştıncınm <+) girişine iletil mektedir. Güç hattındaki gerilim karşılaştıncınm eşik noktasını geçince, düzengeç çıkış gerilimi yükselir. Rs direnci üzerinde görünen bu yükselme, karşılaştıncınm (+) girişindeki gerilime eklenerek, tiristoru ateşlemek için hızlı yükselen bir dar be yaratır.

Daha yüksek sürücü akımlar için (birkaç amper düzeyinde), ayarlayıcı çıkışma or tak toplayıcıh bir kat eklenebilir. Devredeki sığaç, bazı geçici rejim gerilimleri so nucu tiristorun ateşlenmesini önlemek için süzgeç olarak kullanılmıştır.

Tümleşik Devrelerin Geri Beslemeli Alçak Frekans Uygulamalarında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Tümleşik devreleri meydana getiren tektaş tranzistorlann fiziksel boyutlannm çok küçük olması, tümleşik devre teknolojisi gereği bu tranzistorlann direkt kuplajla biribirlerine bağlanmalan ve bunun gibi başka nedenler ,bu devrelerin çok yüksek frekanslarda bile yüksek kazançlarım korumaları, sonucunu doğurmaktadır. Tek taş tranzistorlann 3 —kesim frekansları (fT) 400 MHz'e kadar ulaşabilmektedir. Bu nedenle ses frekanslarında kullanılmak üzere .tasarımlanmış, açık çevre kazancı

uygu 1 amalar yüksek bir yükselteç, gerekli tedbirler alınmadığı takdirde daha yüksek bir frekans ta osilasyona girebilmektedir. Tektaş devrenin direkt kuplajlı olması osilasyon olanağmı daha da artırmaktadır.

Osilasyon frekansı, dış devre (yani tümleşik devreye dışardan bağlanan devre) nin biçimine bağlı olarak 1 ile 10 MHz arasında olabilmektedir.

Bu devrelerin birer RF yükselteci olarak ta çalışabilecekleri göz önüne alınarak, bu devrelere dış bağlantı yapılırken yüksek frekans yükselteçlerine uygulanan bü tün tedbirlerin bu devrelere de uygulanması gerekmektedir.

Bu tedbirlerin bazılarını şöylece sıralayabiliriz: Bütün güç kaynaklarının gereken şekilde sığaçlarla şöntlenmesi; şönt sığaçlan ile tümleşik devre arasındaki bağlan tı tellerinin mümkün olduğu kadar kısa tutulması; giriş ve çıkış bağlantı telleri nin kısa tutulması ve gerekiyorsa ekranlanması; toprak için devre yakınında tek bir ortak nokta kullanılması; yüksek frekansta geri beslemeyi zayıflatmak için kullanılacak sığaç değerlerinin doğru seçilmesi.

Bağlantı tellerinin endüktanslanndan doğacak sorunlar da genellikle devreyi ba kır kaplamalı bir levhaya monte etmekle ya da baskı devre teknikleri kullanmak la çözülebilir.

Örnek :

Şekil 1. Wien köprüsü osilatörü.

Şekil 1, işlem yükselteci kullanan bir Wien köprüsü osilatörünü göstermektedir. Bu örnek içki devre, bakır kaplamalı epoksi camdan ıbir levha üzerine monte edil miştir. Güç kaynağını devreye bağlayan teller 30 cm uzunluğunda ve birbirine sarılmış durumdadır.

uygu1 amalar

Sl

20 ^S/KUTU

Şekil 2. Wien köprüsü osilatör çı kışının güç kaynağını şöntleyen ve yüksek frekansta zayıflama sağ layan sığaçlar takılmadan önceki

Şekil 2, güç kaynaklannda şönt sığaçlar kulamlmadan ve devreye yüksek frekans ta geri beslemeyi engellemek için gerekli sığaçlar takılmadan çalıştırıldığında bu devrenin çıkışını göstermektedir.

20 (İS/KUTU

Şekil 3. Osilatör çıkışının güç kaynaklan şöntlendikten sonraki

Şekil 3, aynı devrenin güç kaynaklan şöntlendikten sonraki çıkışım göstermektedir. Çıkıştaki iyileşme açıkça görülmektedir.

0,2 (X S/KUTU

Şekil 4. Çıkış dalgasının üzerindeki osilasyonun genişletilmiş görünümü.

Şekil 4, Şekil 3 teki çıkış dalgasının üzerindeki osilasyonu genişletilmiş olarak göstermektedir. Osilasyon frekansı yaklaşık olarak 6,2 MHz dir.

DH

S/KUTU

'

Şekil 5. Amaçlanan çıkış imi.

Şekil 5, amaçlanan çıkış dalgasını göstermektedir. Bu dalga şekli, tümleşik devre nin 2 numaralı bacağı ile toprak arasına 51 pF, 9 numaralı bacakla 10 numaralı bacak arasına da 0,01 p.F değerinde sığaçlar bağlayarak elde edilmiştir. Güç kay nağı şönt sığaçları ise 0,1 u F değerindedir. Bunlar, 4 numaralı bacakla 3 numa ralı bacak (toprak) ve 6 numaralı bacakla 3 numaralı bacak arasına bağlanmıştır.

(Bolos, Bob, «Brcadboard Tcchnıques for Lo\v Frequency Integrated Circuit Feedback Ampli lıcvb» Motorola Application Note on Integrated Circuıts AN 271).

j£2

ge1işmeler

30 MHz Örneksel Sayısal Çevirici

ingiltere Savunma Bakanlığı için Cambridge'de çok yüksek hızda çalışan örneksel sayısal bir çevirici yapıldı. Çevirici çıkışında gerçekleştirilen hız 180 Mbit/s. Bu hızla çalışan çeviricinin bir saniyede verdiği bilgi, örneğin, otomatik yazı makina* sı ile kaydedilmeğe kalkılırsa, yazı makinasımn bir ay sürekli çalışması gerekir.

Çevirici girişine 40 MHz de örnekleme yapan, 4 ns genişlikteki darbelerle sürülen bir örnekle sakla ünitesi yerleştirildi. Sistemin tümünde 30 MHz lik bir çevirim hı zına ulaşmak amacıyla, üçer bitlik bilgiyi seri olarak üreten, 1400 MHz lik tran zistorlarla yapılmış iki gurup karşılaştıncı kullanıldı.

(Electronic Engineering, Şubat 74)

ge1 ismeler

Güç Transformatörlerinin Y eni Tutturucularla Sağlamlaştırılması

General Electric tarafından güç trafolarının sargıları için daha güvenilir yeni bir tutturucu yöntem geliştirilmiştir. «Dyno Comp» diye anılan yöntemle daha sağlam bir sargı elde edilmekte ve böylece çalışma anında doğacak tehlikeli kısa devre lerde sargıların kayması, dağılması önlenmektedir.

Her faz, bir üst sarım tutturucusu ve yağ doldurulmuş yaylı tamponlardan oluş maktadır. Sarım tutturuculan yağ geçirebilen, katlı malzemeden yapılmış halka lardır ve sargının üzerine yerleştirilmiştir. Böylece dört dik yönde yerleştirilmiş tamponlarla sargıya gelecek dikey basınç yüzeye eşit olarak dağılır. Yapım evre sinde basınç altında buharlaştırma işlemiyle yalıtımdaki nem giderilir ve sanm yapı sı sıkışır. Bu işlem boyunca yaylı tamponlar sargılar üzerinde değişmez bir basın cı uygularlar. Sargılar ve çekirdek ayn ayn yağ emdirildikten sonra tüm yapı sı kıştınlmadan, sargı uçlan ve üst sanm tutturuculan birleştirilir.

Her tampondaki bir küçük gözenek, silindirin yavaş hareketlerinde yağın geçmesi ni sağlar. Normal çalışma ve taşıma anındaki küçük değişmelerde dikey basınç ön ceden belirlenmiş değerde tutulur.

Birkaç çevrim süren ve büyük kuvvetler oluşturan kısa devrelerde sanm oynamaz. Yağın sıkışmaması ve gözeneğin küçüklüğünden yağın silindirden dışan çıkma ması, sargı uçlanna gelecek basıncın değişmesini önler.

Güneş Enerjisi İçin Grafit ve Helyum Gazının Kullanımı

Pennsylvania Devlet Üniversitesi'nden (Penn State University) Dr. Howard Pahner ve arkadaşlan güneş enerjisinin yeni bir tür kullanımı üzerindeki çalışmalarım geliştirmişlerdir. Grafit görünebilir ışığın % 90 ına kadarını emebilmektedir. Hel yum gazının pompalandığı uzun yalıtılmış borulara grafit ince levhalar halinde yer leştirilir. Aynalarla yoğunlaştırılmış güneş ışınlan bir pencereden boruya gönderi lir ve grafit tarafından emilir. Doğan ısı doğal biçimde helyum gazına aktarılır. Sistemde 600°C ye kadar ısınan helyum, üretece bağlı türbini döndürür. Araştır macılar bu yöntemle 6x8 km lik bir çöl alanında 1000 MW hk enerji üretileceği ni belirtmektedirler.

Siyah katı ve sıcak gaz aktanmı yönteminin dışında, güneşten bu derece büyük elektrik enerjisinin elde edilemeyeceği sanılmaktadır. Bu amaç âçin çoğunlukla eri miş sodyum ve sıcak borular kullanılmaktadır. Aynca borulann havasının emilme si ışınlan çekici kaplamaların yapılması ve ısı depoları gerekmektedir. Yeni yön tem ise daha basit ve dolaysızdır. Çoğunlukla gaz türbini ve grafit kullanımına dayanmaktadır. Yine de aynalar, denetimler ve aynca yalıtım kalınlıklan yeterli

olmalıdır.

Elektrik Mühendisliği 207 164

DİZİ KONFERANSLAR

İstanbul Teknik Üniversitesi Elektrik Fakültesi tarafından düzenlenen dizi kon feranslar .önümüzdeki günlerde de devam edecektir.

Geçtiğimiz ay içinde Elektrik Mühendisliğinde 8 Distribüsyonlan (Prof. Dr. Tarık özker), Lineer Asenkron Motorlar (Doç. Dr. tlhami Çetin), Sistemlerde Denetle nebilme ve Gözlemlenebilme (Asis. Dr. Cem Göknar) konularında verilen konferans ların devamı olarak 16 Nisanda Doç. Dr. Duran Leblebici'nin Tranzistorun 25 Yı lı, 30 Nisanda Asis. Dr. Cevdet Acar'ın Duyarlık Analizi, 14 mayısta Doç. Dr. Bingül Yazgan'ın Laserle Haberleşme Sistemleri ve Günümüzdeki Uygulamaları, 28 Mayısta Asis. Dr. Fuat Anday'ın Duyarlık Sentezi konularındaki konuşmaları izle nebilecektir. Girişin serbest olduğu konferanslar A 363 numaralı dershanede yapı lacak ve saat 16.15'de başlayacaktır.

ELBİSTAN PROJESİYLE İLGİLİ ÇALIŞMALAR BAŞLADI

Maraşm Elbistan ve Afşin ilçelerindeki linyit rezervlerini değerlendirecek proje nin gerçekleştirilmesi için çalışmalara başlandığı, Türkiye Elektrik Kurumu il gililerince açıklanmıştır.

Bu yöredeki zengin linyit rezervlerini değerlendirecek projenin gerçekleşmesiyle kurulacak 1200 megavat gücündeki termik santral yılda 7 8 milyar kilovatsaat elek trik enerjisi üretecektir. Ancak santralm tam kapasiteyle çalışmaya başlaması 1980 yılında olacaktır. Termik santralın dört ünitesi sırayla 1977 yılından itibaren ça lışmaya başlayacaktır. Halen Türkiyede yıllık elektrik enerjisi üretiminin 10 milyar kilovatsaat olduğu ifade edilmiştir.

Termik santralın kurulacağı bölgede her yıl 20 milyon ton linyit çıkartılacaktır. Halen Türkiyede yılda sadece 6 7 milyon ton linyit çıkartılmaktadır. Bu 20 milyon tonun 17 milyon tonu termik santralda enerji kaynağı olarak kullanılacaktır. 3 milyon tonu ise doğu bölgelerimizin ve küçük sanayi kuruluşlarının yakacak ihtiya cının karşılanmasında sarfedilecektir.

Afşin Elbistan yöresinde 3,2 milyar tonluk linyit rezervi bulunmaktadır. Bunun 1,7 milyar tonu halen kullanılabilir haldedir. Linyit rezervleri 1965'lerde bir Alman fir ması tarafından bulunmuştur.

Termik santralın türbin ve kazanları için 17 firmanın ihaleye katılmak istedikleri ifade edilmiştir. Yöredeki kömürün çıkartılmasına ilişkin projeyle bir Doğu Alman ve Rheinbraun adlı bir Batı Alman firmasının ayrı ayrı ilgilendiği öğrenilmiştir. Termik santral projesiyle ilgilenen yabancı firmalar arasında bir Alman Fransız or tak firması bulunmaktadır. Bunlar Fichtner ile Sofrelec'tir.

Termik santral projesi ile Türkiye Elektrik Kurumu, kömür projesi ile de Türki ye Kömür İşletmeleri (TKİ) meşgul olmaktadır.

Kömür ve termik santral projesi bugünkü hesaplara ıgöre toplam olarak 10 mil yar liraya mal olacaktır. 700 milyon dolar eden bu miktarın 450 milyon dolarlık kıs mının dış kredi olarak sağlanmak istendiği ifade edilmiştir. 250 milyon dolarlık kısmı ise iç kaynaklardan sağlanacaktır. Dış kredi, Avrupa Yatırım Bankası ile Dünya Bankasından sağlanacaktır.

KADINCIK — 2 GÜNDE 56 BİN KİLOVATLIK ENERJİ ÜRETECEK

Günde 56 bin kilovatsaat elektrik enerjisi üretecek olan Kadıncık 2 santralı, Çuku rova sistemine bağlanarak faaliyete geçmiştir.

Kadıncık 1, Seyhan ve Mersin termik santrallanndan sonra dördüncü santral ola rak faaliyete geçen ıKadıncık 2 santralı, yılda 307 milyon kilovatsaat elektrik enerjisi ile bölgeye katkıda bulunacaktır. Ancak halen su seviyesinin düşük olması nedeni ile Kadıncık 2'nin şimdilik günde 56 bin kilovatsaat enerji veremeyeceği, bununla beraber bölge enerji ihtiyacına büyük katkıda bulunacağı ve enerji kısıtlamasının düşürüleceği ilgililerce ifade edil mektedir.

HAVA TAHMİNİNDE RADAR KULLANILMASI

Hava durumunun uzaktan ve bir merkezden izlenmesi amacıyla Ingilterede radar kullanılması tasarlanıyor. Ön çalışma olarak Birmingham Üniversitesinde 6 cm dal ga uzunluklu, dar ışınlı bir radar sistemi ile 130 km yançaph bir alan içindeki yağ

mur, kar miktarı, fırtına merkezleri, yağmur kuşaklan, soğuk hava cepheleri ince lenmekte ve elde edilen bilgiler ilerdeki tahminlerde kullanılmak üzere bir bilgi sayara verilmektedir. Prof. E. D. R. Shearman bu ön çalışmanın sonuçlarını açık ladığı konuşmasında, yakında bütün İngiltereye düşen yağmur ve kar miktarının radar ile ölçüleceğini belirtmiştir.

CAM TÜP ÜSTÜNE SARILAN BOBİN özellikle yüksek frekans uzak me safe telefon sistemleri için cam tüp leri üstüne sarılan bobinlerin kulla nılmasına başlandı. Cam tüplerin bo yutları yeni teknolojik gelişmeler ne deniyle çok büyük bir duyarlıkla be lirlenebilmekte ve çevre sıcaklığın daki büyük değişikliklerden etkilen memektedir.

İngiltere Posta Kurumu, Reading Orford arasında 12 MHz telefon üetişim siste minde cam tüpler üstüne sanlan bobinler yerleştirmektedir. Çaplan 11 13,5 mm, et kalınlıklan 0,5 mm olan cam tüplerin boyutlarındaki yanılma payı 0,01 mm den azdır.

(Electronics and Povver, Şubat 74)

EKVATORUN TELEFON SİPARİŞİ

Ekvator Uziletişim İdaresi LM Ericsson Telefon Şirketi ile 18 milyon dolar değe rinde ve 5 yıl süreli bir anlaşma yapmıştır. Anlaşma her türlü uziletişim alet ve malzemesini kapsamaktadır.

VENEZUELLA PCM KONTRATI

Venezüella Milli Telefon A.Ş. (CANTV), Marconi Communications Systems Limi ted firmasına yeni bir DKM(PCM) sistemi siparişi vermiştir. Adı geçen firma da ha önce Caracas Bölgesinde bazı DKM sistemlerini monte etmişti. CANTV LM Ericsson firmasına da 6 milyon dolarlık multipleks transmisyon mal zemesi sipariş etmiştir. Montaj tamamlandığı zaman, ülkenin uzun mesafe hatlan nın kapasitesi iki katına çıkacaktan Anlaşmanın finansmanı Dünya Bankası tara fından sağlanacaktır.

HOLLANDA VE RUSYADA YER İSTASYONLARI MONTAJI

Kraliçe Juliana, Hollandanın ilk uydu haberleşme yer istasyonunu 12 Eylül 1973 te açmıştır. Hilversum'da, Philips Telecommunications Systems şirketinin Holec and Werkspoor (Hollanda) ve Siemens AG (Almanya) firmaları ile ortaklaşa yaptığı istasyon 29 milyon Florine malolmuştur. İstasyon ABD, Kanada ve İsrail ile Hol landa arasında daha önce Almanya ve Fransa aracılığı ile yapılan haberleşmeyi sağlayacaktır. Böylece Hollanda, Milletlerarası Uydu Uziletişim Örgütünün (INTEL SAT) 57. üyesi olmuştur. Rusya da Molnya uyduları aracılığıyla haberleşme için yeni bir yer istasyonunu Kunaşir adasında, Yujno Kurilsk'te kurmuştur.

(ITU Telecommunication Journal, Ocak 74)

DÜNYANIN EN BÜYÜK ÜRETEÇ TRANSFORMATÖRÜ

Phillipsburg nükleer enerji merkezinin 864 MW Iık üretecine bağlanacak olan 1020 MVA, 50 Hz, 3 faz, 415 ± % 12/27 kV luk transformatörün boyu 14 m, eni 4 m dir. Demiryoluyla yağsız olarak taşınabilen transformatörün yıldız noktasın da 2000 A Hk yük altında gerilim ayarlayıcüan vardır. Yağı, soğutucuları ve izola törleri ile 540 ton gelmektedir. Transformatör, Trafo Union firmasınca yapılmış tır.

BİLİMSEL VE TEKNİK FİLM FESTİVALİ

8. Uluslararası Bilimsel Ve Teknik Filmler Festivali, 9 12 Nisan 1974 tarihleri ara sında Belgratta yapılacaktır. Festival, Yugoslav Bilim Geliştirme Derneği (Nikola Tesla) ve Yugoslav Mühendis ve Teknisyenleri Birliğinin işbirliği ile hazırlanmış tır. Festivalin amacı, bilimde sağlanan gelişmeleri sergilemek, bu gelişmelerin günlük yaşama uygulanmasının olanaklarını araştırmak ve dünyamızdaki uluslararası iş birliğini geliştirmektir.

YENİ STANDARDLAR

Türk Standardlan Enstitüsü Teknik Kurulu, 1974 Ocak ayı içinde yaptığı iki top lantıda 23 yeni standardı kabul etmiştir.Bu standardlardan, Elektrik mühendıslı ğiyle ilgili olanları aşağıda bulacaksınız.

Elektrik Mühendisliği 207 16o

— Anma gerilimi 1000 V'a kadar olan (1000 V dahil) elektrik hava hatları için cam izolatörler: Standard anma gerilimi 1000 V'a kadar olan elektrik hava hatlarında kullanılan cam izolatörleri kapsamakta; tegraf ve telefon hatlarında kullanılan izo latörler ile 1000 V'dan daha yüksek gerilimlerde kullanılan cam izolatörleri ve porselen izolatörleri kapsamamaktadır. Cam izolatör, elektrik hava hatları iletken lerim taşımaya ve toprak ile diğer iletkenlere karşı yalıtmaya yarayan camdan ya pılmış bir gereçtir. Standarda göre, taşı/ıcı, doldurucu, gergi, mesnet, mekik ve makara diye adlandırılan izolatörler kullanılmaktadır.

İzolatör yapımında, aşağıdaki camlar kullanılmaktadır.

A camı Tavlanmış kireç soda camı

B camı Sertleştirilmiş kireç soda camı

C camı Tavlanmış bor silikat camı

— Anma gerilimi 1000 V'dan yüksek olan elektrik hava hatları için cam izolatörler: Bu Standard anma gerilimi 1000 V'dan yüksek olan elektrik hava hatlarında ve bu hatlarla ilgili tesislerde kullanılan cam izolatörleri kapsamaktadır. Anma gerili mi 1000 V'dan yüksek olmakla birlikte başka elektrik cihazlarında ve tesislerinde kullanılan camdan veya başka gereçlerden yapılmış izolatör ve benzeri yalıtkanları, 1000 V ve daha aşağı gerilimli elektrik hava hatlarında kullanılan cam izolatör lerle telefon ve telgraf hatlarında veya tesislerinde kullanılan cam izolatörleri ve her türlü elektromekanik işlerde kullanılan camdan yapılmış yalıtkan parçalan kapsamamaktadır.

— Elektrik şebekelerinde kullanılan seri kondansatörler: Standarda göre, seri kon dansatör «genellikle elektrik şebekeleri iletim ve dağıtım hatlanna seri olarak bağ lanan ve bunlann reaktansı ile sonlarındaki gerilim faz farkını azaltmaya yarayan bir çeşit kondansatördür.» Standard, frekansı en çok 100 Hz. olan alternatif akım şebekeleri iletim ve dağıtım hatlanna seri olarak bağlanan ve genellikle bunların reaktansı ile sonlanndaki gerilim faz farkını azaltmaya yarayan seri kondansatör leri kapsamaktadır.

— Evlerde ve benzeri yerlerde kullanılan elektrik aletlerine ait Anahtar ve Komtt tatörler: Bu standard, evlerde ve benzeri yerlerde kullanılan elektrik aletlerinin içine veya üzerine yerleştirilen, anma gerilimi 500 Voltu ve anma akımı 63 ampe ri geçmeyen, el ve ayakla kumanda edilen anahtar ve komütatörleri kapsamaktadır. Cıvalı anahtarlar, 10 amperden büyük anma akımlı yıldız üçgen komütatörler, el veya ayakla kumanda edilmeyen otomatik anahtar ve komütatörler v.b. standardın kapsamı dışındadır.

YENİ YAYIMLANAN TÜRK STANDARDLARI:

TS 593 — Aydınlatma armatürleri, fiyatı: 12 TL.

yayınlar

ELEKTRONİK HESAPLAYICILARLA PROGRAMLAMA VE UYGULAMA

BÖLÜM 1 — Elektronik Hesaplayıcılar ve Fortran IV Dili ile Programlama. Yazanlar : Ziya Aktaş Bülent Epir, XII + 114 sayfa

Bu bölümde şu alt bölümler bulunmaktadır: 1. Elektronik hesaplayıcılara ait genel bilgiler 2. Fortran IV programlama diline giriş ve ana kavramlar 3. Kontrol deyimleri 4. îndisli değişkenler ve DO deyimi 5. Giriş/çıkış deyimleri 6. Alt programlar

BÖLÜM 2 — Nümerik Metotlar ve Mühendislik Uygulamaları. Yazan : Ziya Aktaş, VIII + 202 sayfa

Bu bölümde şu alt bölümler bulunmaktadır: 7. Nümerik metotlara giriş ve matris problemleri 8. Matris metotları ile yapı statiği problemlerinin çözümü 9. Özel değer problemi 10. Lineer olmayan denklemlerin çözümü 11. Yaklaşım metotları 12. Adi diferansiyel denklemlerin nümerik çözümü 13. Kısmi diferansiyel denklemlerin nümerik çözümü

BÖLÜM 3 — İnşaat Mühendisliğinde Kullanılan Hazır Programlar ve Uygulamala rı (Stress, Cogo, PCS). Yazan : Bülent Epir, VII + 105 sayfa

Bu bölümde şu alt bölümler bulunmaktadır: 14v İnşaat Mühendisliğinde kuüandan hazır programlar 15. Stress programı, esasları ve uygulama örnekleri 16. Cogo programı, esasları ve uygulama örnekleri 17. Kritik yol metodu <CPM) ve elektronik hesaplayıcılar yoluyla uygulanması,

PCS programı. Elektronik Hesaplayıcıteria P t t g n m t a * Uygulama isimli üç bölümlük bu ki tep Orta Doğu Teknik üniversitesince 1973 yAada j ^ ı f a a n u ş t ı r , I. ve 3. bolümle rin fiyatı 17,50; 2. bölümün fiyatı 25 TL. dır.

Elektrik Mühendisliği 207 170