MÜHENDİSLİK DÜNYASI

MOTOR KORUYUCU DEVRE KESİCİLER

Motor devre kesicilerin işlevleri motora doğru biçimde uygulanırsa; sistemin her tür arıza koşulları bir sorun olmaktan çıkar. Bu yüzden önce bu tür motor koru yucu devre kesicilerindeki öğelerin ko ruma işlevlerini yakından incelemekte yarar vardır. Kesicileri ya yalnız ter mik ya da termik manyetik koruyuculu olarak iki bölüme ayırabiliriz. Termik öğe motorun termik aşırı yüklenmelerine, manyetik öğe ise her tür kısa devreye karşı koruma görevini yüklenir.

1. TERMÎK AŞIRI YÜK KORUMASI

Termik öğe; ısıtıcı üzerinden geçen akımla orantılı olarak ısınan ve buna göre sapma sı, belirlenen, ısıya karşı dayanıklı bime tal bir çubuktur. Motorun çektiği ve ısıtı cı üzerinden akan akımın genliği ısı yük selmesi ve sapmanın derecesini belirler. Belirli bir sapmada, ki biz buna açtırma sapması diyoruz, bimetal çubuk kesici kon takların kilit mekanizmasını boşaltarak faz kontakların aniden açılmasını sağlar. Termik aşırı akım açtırmanın işleyiş yön temi aşağıdaki işlevsel ve akım kademele rini kapsar.

1. Belirli bir akıma kadar, bimetal çubu ğun sapması, sürekli yükte de olsa, aç tırma sapmasından küçüktür. Bu değer sınır akımı olarak da adlandırılır. Kuramsal ta nımı ise, sonsuz süreli akımdan sonra an cak açtırma gerçekleşir, Pratikteki sınır lı süreler için bu tanımlamanın anlamı, sınır akımında açtırma olmaz ve kesici ka palı konumunu korur.

2. Sınır akımının üzerinde, bimetalin sap ması açtırma sapmasından her zaman büyüktür ve her durumda açtırma başlatılır. Açtır ma sapmasını aşmada, bimetal çubuk için gerekli süre akımla ters orantılıdır ve akım arttıkça süre azalır, İşlev akıma bağlı olarak zaman gecikmelidir.

IEC ve VDE standardlarında iki akım kade mesi arasındaki sınır aşağıdaki biçimde tanımlanmıştır. Ayar edilen değerin 1,05 katı üç faz simetrik aşırı yüklenmede iki saat boyunca açtırma olmamalıdır.

Ayar değerinin 1,20 katı üç faz yüklen ınedeyse açtırma iki saat içinde gerçek leşmelidir. Sıcaklık koşulu (hot condi tion), ayar değerin % 100 yükündeki son ısısal durum olarak tanımlanır. Böylece sınır akımı, ayar değerin % 105 ve % 120'si arasında olmalıdır.

2 saat lif

Ij

1 saat

I 20 dak

2 dak

1 dak

10 sn 5 sn

s \ V

^v

2 sn 1 sn

1 12 1,5 2

3 4 567891 0 15

Şekil 1. Termik aşırı akım öğesinin açtır ma eğrisi

Ig

: Ayar akimi

iç

: Sınır akım bölgesi

IA : Motor yol alma akım bölgesi

Tl, TII: Kolay ve zor yol alma koşulların

daki açtırma eğrileri

Bu bağıntı ve tanımlamalar şekil l'de gösterilmiştir. Sınır akımından küçük değerlerde açtırma sonsuz süreyi gerek tirmekte, akım arttıkça da bimetal çu buk daha kısa sürede açtırma sapmasını aşarak açtırmayı gerçekleştirmektedir. Böylece aşırı yüklenme arttıkça açtırma süresi azalmakta ve küçük, tehlikeli a l mayan aşırı yüklenmelere karşı da tole rans gösterilmektedir. Daha büyük a ş ı r ı yüklenmelerde, termik öğe tepkesinin h ı zı motordaki tehlikenin önemine göre kendini uydurur. Buna ilişkin olarak, mo tor yol alma ya da başlatma akımın a ş ı r ı yük etkisinin de gözönünde tutulması ge rekir. Motorun yol alma akımı, anma akı mın 6 katına kadar ulaştığı olur. Başlat ma, motorun yol alma dizisinin bir bolü müdür ve çok duyarlıklı koruyucu aygıt larla kesintiye uğratılmamalıdır. Zor ya da kolay yol almalarda, aşırı yüklenme b e l i r l i bir sürede sona erer. VDE ştan dardlarında, boşalma süresi için iki sınır değeri ve başlatma akımı için anma

uygul amal âr

akımın 6 kat değeri temel alınarak tanım lanmıştır: Kolay yol almalarda Tl açtırma eğrisi

2 sn' den büyüktür.

Zor yol almalarda TII açtırma eğrisi 5 sn1 den büyüktür.

TII açtırma eğrisinin kullanımı daha çok mühendislik gayreti ister. Sınır akımı do layında duyarlık değişmez, motorun başlat ma akımı bölgesinde (dinamik bölge) ısıtı cıdan bimetal çubuğa ısı aktarımı ve aç tırma zamanı, en kötü başlatma koşulların da bile en uzun başlatma süresinden daha uzun olacak biçimde geciktirilmelidir.

Tasarımcı, Tl açtırma eğrisini kolaylıkla kullanabilir ve daha az bağımlılık du yar, çünkü motor yol alma koşullarını faz laca gözönünde bulundurma gereği yoktur.

TII eğrili termik açtırmalarda; tek faz kısa devrelere karşı çok daha duyarlıklı koruma geıçeklestirilir.

Termik aşırı akım açtırması motorun ger çek çalışma akımına ayarlanmasıyla koru ma daha da sağlıklılaşır. Bunun için de motor akımlarının ampermetrelerle önceden saptanması gerekir. Normalde, motorlar şaftın miline bağlı yükten daha büyük de ğerlere boyutlandırıldıklarından, termik öğe motorun anma akımına ayarlanırsa, ke sici koruyucu etkisinin bir bölümünü yi tirmiş oluruz. Diğer taraftan çalışma akımına ayarlı termik aşırı yük açtırma;

aşırı yüklenmenin sonucu daha büyük akım ları doğrulukla saptayacak ve tepkesini gösterecektir. Anormal çalışma koşulları, anında saptanacak ve herhangi bir hasar olmadan düzeltici eylem ilk anda yapıla bilecektir. Termik aşırı yük korumanın bu ayarıyla, Şekil l'deki açtırma eğrisi pratikte bir önceki konumuna paralel ola rak sola doğru kayar ve motorun yol alma anındaki açtırma süresi kısalır.

Çok kötü yol alma koşullarında (vantila tör, santrifüj ve benzeri yüklerde) yol alma süresi termik açtırmanın ayarını belirler. Bu durumlarda termik öğe motorun anma akımına ayarlanmalıdır.

VDE standardlarında verilen yol almadaki açtırma zamanları; yol almanın motor so ğukken başladığı durum için geçerlidir. Önceden yüklenme ve ısınmalarda açtırma süreleri kısalır (Şekil 2 ) . Bu durum termik aşırı akım açtırmadan gelen bir sakınca değil, aksine koruyucu işlevi açısından bir uygunluk gösterir. Çünkü ısınmış bir motorun yeniden yol alması biraz daha termik aşırı yüklenmesine yol açar. Bu tür çalışma koşullarında daha büyük (yükten) güçlü motorlar seçmek ve koruyucu kesiciyi anma akımına ayarla mak gerekir.

Genel olarak aşağıdaki önerilerde bulunu labilir :

1. Normal yol almalı ve sabit yüklü mo torlarda, termik aşırı akım açtırma, eğer olanak varsa motorun gerçek çalışma akımı na ayarlanmalıdır.

2. Kötü yol alma koşullarında, açtırma

motorun anma akımına ayarlanmalıdır.

3. Aralıklı yol almalarda ve soğuma ara

süreleri kısaysa; daha büyük güçte motor

L

lar seçilmeli ve açtırmalar anma akımına ayarlanmalıdır.

Şmkil 2. Motor yol alma, açtırma sapmamı vm termik öğmnin açtırma tamam

• : Bimmtal sapması •A ' Açtırsa sapması A . Notarım soğukken yol almadaki

bimetal sapması

Motorun ısınmışken yol almadaki

bimmtal sapmamı

C Motor mm* akımındakl bimmtal sapmamı

D : Soğtma anında bimmtal sapmamı

Soğuk motorun yol almamı

b a : Soğuk durvmda açtırma mürmsi

(TII • 5 « 0

c : Motor anma akımında çalışırken omv

re dışı bırakılmamı

i : Henıis sıcak motorun ymnidmn yol al

mamı

% ı Kğmr motorun yol alma sûremi açtırma

samanından bûydfc*», açtırma mu

« d i Sıcak durumda açtııma mürmmi ı

dunMdjütinin yarısı kadardır)

Yukarı anlatmalardan da çıkarılacağı gibi; bimetal çubuğun sapmasıyla motor akımı arasında belirli bir bağıntı vardır ve bu bağıntı bimetal çubuğa bağlı ısıtıcı direnç lerle değiştirilir. Çubuğun açtırma anına kadar alacağı yol ve buna uygulanacak kuv vet (açtırma kuvveti) kesicinin mekanik sistemiyle belirlenir ve ilgili akım kade mesinden bağımsızdır. Tüm akım kademelerin de aynı bimetal sapması ve açtırma kuvve tini gerçekleştirmek için, hemen her akım

kademesinde aynı ı s ı t ı c ı gücün iletilmesi gerekir. I s ı t ı c ı dirençler akım kademele rindeki anma değerlerin karesiyle ters o r a n t ı l ı d ı r . Özellikle düşük akım kademele rinde görülen bu durum, kısa devre akımı nı söndürücü yönde e t k i l e r ve b e l i r l i b i r değeri aşmasını önler. Çok uzun süren kısa devre akınlarından bimetal ı s ı t ı c ı direnç l e r i n i ve yükü korumak için diğer koruyu cu aygıtlar kullanılmalıdır.

2. KISA DEVRE KORUMASI

Kısa devre korumalarında ya termik a ş ı r ı akım korumalı bimetal çubuk açtırması ya da hızlı manyetik açtırma kullanılır.

Şekil 3. Artçı sigortaların, termik ve man yetik öğelerin açtırma eğrileri

I}] : Anma akımı

il : Çok hızlı manyetik açtırmanın

çalışma değen

A : Termik aşırı akım açtırma

B : Çok hızlı manyetik açtırma

: Artçı sigorta açtırması

tı

Motor koruyucu devre kesicinin

açtırma suresi

t?

Kesicinin tepke suresi

t^

Sigortanın açma suresi

ti*

Sigortanın erime suresi

için seçilecek sigorta aynı zamanda kesi ciyi de kısa devreye karşı korumuş olur.

2.2 Termik manyetik koruma

Kesicilerde termik aşırı akım korumasına ek çok hızlı manyetik akım açtırmalı öğe ler de vardır. Bu koruma, sigorta zaman koordinasyonlarından tamamen bağımsızdır. Termik ve manyetik koruyuculu devre kesi cilerin (motorların korunmasında) pratikte yararlar sağlayan uygulama biçimlerini şöylece özetleyebiliriz:

1. Besleyici sistemin herhangi bir yerin deki devre kesicisi (380 V) 0,2'den 2,5 Ae kadar akım kademeleri için sigortasız Kul lanılabilir.

2. Grup sigortaların arkasında 2,5 A'den

16A'e kadar akım kademelerinde (birçok mo tor beslenmektedir) her motor beslemesi için sigorta kullanılmaz. Birçok motor çı kış fiderleri ortak bir gurup sigorta ar kasında birleştirilebilir.

3. Kısa devreye karşı sigortalar hat ve kablo başlarına konmalıdır. Aşırı yük koru masında devre kesicisi kablonun herhangi bir yerine yerleştirilebilir. Kısa devre koruması için seçilecek sigortalar, aynı kesitli iletken için alınabilecek aşırıjük sigortalarından 3 kademeye kadar daha bü yük olmalıdır. Kısa devre akımların mini mum değerleri (hat sonundaki bir kısa dev re) kesicisinin ayarından daha büyük olma lıdır. Örneğin 16A lik motor koruyucu dev re kesicisi için iletken kesitlerine göre aşırı yük sigortaları tabloda verilmiştir.

İletken kesiti ( m m 2 ) :

Aşırı yük sigortası 1 kademe büyük 2 kademe büyük 3 kademe büyük

1,5

20 A 25 A 35 A 50 A

2,5 Kısa devre akımının minimum değeri

25 A 35 A 50 A 63 A

3x16 A = 48 A 6x16 A = 96 A 9x16 A =144 A

2.1 Termik koruma

Termik koruyuculu kesiciler motorları aşı rı yüklere karşı korur,kısa devreye karşı koruma artçı sigortalarla gerçekleştiri lir. Ara bağlantılarda, sigortalar kablo ları bağlamak amacıyla kullanılmalıdır. Böylece motor besleme kablosunun korunması

Termik aşırı yük koruması daha düşük de ğerlere ayarlandığında, gerekli minimum kısa devre akımları doğal olarak daha kü çük olacaktır.

Joseph Spindler AEG Telefunken Progress, sayı 4, sayfa 135 140, 1973

gel işms1er

YENİ BÎR BATARYA

General Telephone and Electronics Corpora tion 'm GTE araştırma 1 ab or at livarlarında yeni bir batarya geliştirilmiştir. Yeni batarya normal kuru bataryalar<± göre se kiz kat fazla enerji üretebilmekte, ömrü kuru bataryaların ömrünün iki katından çok olmaktadır.

Geliştirilen bataryada elektrolit olarak inorganik bir sıvı kullanılmaktadır. Elek trotlar karbon ve lityumdan oluşmakta dır. Batarya kullanılmazken elektrotlar arasında kaçak akım olmaması bataryanın uzun ömürlü olmasına neden olmaktadır.

inorganik lityum batarya kg. başına 550 W saat üretebilmektedir. Bu değer kuru bataryalar için 65 W saattir. Yeni batar yanın yüksüz ömrü iki yıldan fazladır. Yüksüz ömür kuru bataryalarda bir yıl kadardır.

Yeni batarya, portatif radyo ve televiz yonlarda, hesaplayıcılarda, kameralarda, kol saatlerinde, işitme aygıtlarında ve batarya ile çalışan diğer portatif cihaz larda kullanılabilecektir. Bataryanın di ğer bir üstün özelliği de çalışma sıcak lık bölgesinin 57°C ile +74°C olması do layısıyla askeri sahada da kullanılabilir liğidir. Kuru bataryaların çalışma sıcak lık bölgesi 7°C ile +57°C'tır.

(Electronics and Power, 2 Mayıs 74)

3 FAZLI ENDÜKSİYON MOTORLARININ I FAZLI OTOTRAFOYLA YOL ALMASI

3 fazlı sincap kafesli endüksiyon motorla rında 1 fazlı ototransformatör kullanarak yol aldırma ve çalışma, başarıyla gerçek leştirilmiştir. Tüm matematiksel işlemler ve bunların deneylerle doğrulanışı yazıda sunulmuştur. Ayrıca bu yöntemin çok kulla nılan 1 fazlı direnç yönteminden daha ya rarlı olduğu görülmektedir.

' 1. GÎRÎŞ Endüstride kullanılan 3 fazlı motorların çoğunluğunun sincap kafesli endüksiyon mo torları olduğu bilinen bir gerçektir. Bu tür motorlarda da temel sorun yük koşulla rına uyan başlatma momentinin ya da ilk hızın nasıl sağlanacağıdır. Örneğin; teks til ve bazı kimya dallarında sarsıntısız ve güvenilir başlatma için denetlenebilir ve düşük başlatma momentleri gerekebilir, ya da vinçlerde ve diğer sanayi dallarında başlatma momentinin yüksek olması istene bilir. Sincap kafesli motorların yol almasının denetiminde bir yöntem; motorun bir fazı nın direnç üzerinden beslenmesidir. Bu

yöntem yakın zamana kadar epey ilgi görmüş ve uygulamada çok kullanılmıştır. Ya zıda diğer yöntem, yani ototransformatör kullanımı önerilip incelenmiştir. Günümüz endüstrisinde kullanılan pahalı kayan bi lezikli ya da komütatörlü motorların yeri ne ototrafoyla yol alan daha ucuz sincap kafesli motorların kullanılacağı umulmak tadır.

2. GENEL DENKLEMLER

Burada sincap kafesli motorların 1 fazlı ototransformatör üzerinden yol alışı ince lenecektir (şekil 1 ) . Motorun stator sar gısı yıldız bağlı düşünülmüştür. Eğer sar gı üçgen bağlıysa, sargının yıldız bağlı eşdeğeri (akım ve gerilim yönünden) düşü nülerek gerekli bağlantılar kolaylıkla bu lunabilir.

Bu durumun matematiksel çözümlemesi için simetrili bileşenler kullanılmış ve aşağı daki varsayımlar kabul edilmiştir.

a. Hava aralığı manyetik alanın harmonik leri ve manyetik devre doymasının etkileri yok kabul edilmiştir.

b. Motorun simetrik stator sargıları ve birbiçimli (uniform) rotoru vardır.

Elektrik Mühendisliöi 210

gel i ş m e l e r c. Şebeke 3 fazlı ve dengelidir.

3 fazlı Araya ototransfor Kaynak matör konduğundan motorun gerilimle ri dengesizdir. Şekil l'deki moto run akım ve geri limlerini pozitif ve negatif dizi bileşenlerine a yırabiliriz. Şe beke dengeli ve faz akımlarının toplamı sıfır ol duğundan sıfır di zi bileşen yoktur.

Şekil 1. 1 fazlı

oto transformatörle

endüksiyon motoruna

yol aldırılması

Motorun a fazı re

ferans faz alınır

sa akımlar aşağıdaki gibi verilebilir.

a fazının dizi gerilim bileşenleri:

PV = V p (2) Vn = I Z nn faz gerilimleri:

+ Vn

V = a I22 Zp + a I Z

pp

nn nn

(3)

a2I Z nn

Ototransformatorun sekonder ve primer gerilimleri arasındaki küçük faz kaymala rını yok kabul edersek, u dönüştürme oranı gerçel bir sayı olarak düşünülebilir. Böy lece Şekil l'deki motor terminallerine uy gulanan gerilimler:

V = "V ab

Vbc = "(a + u)V

(4)

Va C

I = a2l + al

(1)

I D n = a I + a 2 l c

HO

i Ic)

7b •0

yi (0

Tıb S

V D 80

(b)

(c)_ (0

r ——

( Zp *~<

c 60 f

0 10 « 6 fc 7

HIZ. I LPMr •4(100

70 10

Şekil 2. Deney motorunun dengeli çalışması (a) Moment (Vph = 380 / /3) (b) Güç çarpan açısı (c) Faz empedansı

V a

V b

Va = V

V = (V + V ) (a2V + aV )

= (1 + a2)V + :1 a)V

V = (a2V + aV ) (aV a2V )

= (a2 a)V + (a a2)V

V = (aV + a2V,,) (a2V + aV )

= (a a2)V + (a2 a)V

(5)

4 ve 5 no'lu denklemlerden Vp ve Vn değer lerini bulabiliriz.

V = a (V/3) (a2 u)

(6)

V = a2(V/3) (1 u) n

Bulunan bu dizi gerilimler denetim altın daki motorun hız ya da sabitelerinden ba ğımsızdır.

gel işme1er

ISO

ICO

170 — f 100

I 80

(o)

Ş 60 co

(b) t

/W )

ş< (c)

ı r^ ——

/

0 2 0.C 0.6 0.8 İD 1.7 1.C 1.6

Şekil 3. Ototransformatorle yol alma ka rakteristiği (a) Ias/Is, (b) Ibs/Is, (c) Icr/Is, (d) t — Hesapla bulunan oo,xx Deneysel değerler

dizi bileşen akımlarında Zp = Zn = Zs a lınıp (1) no'lu denklemde yerine konursa bulunabilir.

|v |2 |v

r

= T /t =

(9)

su

|V//3|2

Vp ve Vn dizi gerilimlerin genlikleri (6) no'lu denklemden bulunur.

|V |2 =(|V|2/9)(u2 + u p

(10)

V | 2 =(|Vİ2/9)(U2 2u n ve t = u bulunur.

(11)

Bunun da anlamı, yol alma moment oranı o totrafonun dönüştürme oranının aynısıdır.

Dizi akımları da, dizi gerilimlerini (6) Zp ve Zn dizi empedanslarına bölerek bula biliriz.

ip = a (V/3Z )(a2 u) p

(7)

I = a2(V/3Z )(1 u)

Zp ve Zn dizi empedans bileşenleri saptan dıktan sonra (1) ve (2) no'lu denklemler den motordan herhangi bir hızda çekilen faz akımlarını bulabiliriz. Bu empedanslar gerçekte motorun s ve (2s) kayma değer lerindeki simetrik motor empedanslarıdır. Benzer yolla u dönüştürme oranının herhan gi bir değeri için (6) no'lu denklemden dizi gerilim bileşenleri ve (3) no'lu denk lemden de faz gerilimleri kolaylıkla bulu nabilir.

Motora uygulanacak moment ise pozitif ve negatif dizi momentlerin farkına eşittir.

T = (V /V )2 T " (V /V )2 T

(8)

ıb

2b

3 faz yıldız bağlı, 7 HP, 380 V, 50 Hz ve 6 kutuplu sincap kafesli motora yapılan deneylerden bulunan moment/hız ve empe dans/hiz eğrileri şekil 2'de görülmekte dir.

3. YOL ALMA Yol alma anındaki faz akımları, (7) no'lu

ıco

/\

»Of

y

——s

"M

E t 60 f"

üfî

* ii

Şekil 4.

HIZ fi

1 •xıoo

9 10

Ototransformatörlü moment/hız eğ

rileri ( V = 380)

4. YÜKLÜ ÇALIŞMA

Motorlarda yol aldırma yöntemlerini değer lendirirken moment/hız karakteristiğini sıfırdan senkron hıza kadar incelemek ge rekir. Şekil 4'de moment/hız karakteris tikleri u = 0,5;1 ve 1,5 için deney eğrile ri görülmektedir. Karşılaştırmada kolaylık olarak deneysel noktalar da işaretlenmiş tir. Şekil 5 ve 6'da ise aynı u dönüştürme değeri için motor akımlarının hıza göre değişimi gösterilmiştir.

gel i ş me 1 e

1 jb

•*

.

— —. > —, I o ——. •

Ic

;«

—• i

s \*

^1

HIZ.RRM »•X100

123C5678910

Şekil 5. Ototransformatörlü akım/hız eğri

leri (u = 0,5 ; V = 380)

so

— oo, XX Deneysel eğriler Ic

——

—. ff

—i

— — 30

•~~. ^

•

HIZ,RPM ^O00

12 Şekil 6.

5. SONUÇ

4 5 6 7 8 9 10

Ototransformatörlü akım/hız

eğrileri (u = 1,5 ; V = 380)

Hesapla bulunan

Deneysel sonuçlardan da görüleceği gibi, 3 fazlı sincap kafesli endüksiyon motorla rının yol alması 1 fazlı ototransformatör le başarıyla gerçekleştirilebilmektedir. Yüke uygun olarak yol alma momenti isteni len biçimde ve kolaylıkla azaltılıp artı rılabilmektedir. Yol alma moment oranı yalnızca trafonun dönüştürme oranına eşde ğerdir. Bu yöntem tasarım sabitelerine ve büyüklüğüne bakılmaksızın her motora ko laylıkla uygulanabilir.

Ayrıca bu yöntemle sıfırdan senkron değere kadar tüm hızlarda denetim sağlanabilmekte dir. Farklı hızlardaki moment değerleri yol alma moment oranının aynısıdır. Böyle ce yol alma sürecinde yüke uygun momentle rin yalnızca dönüştürme oranından elde e dilmesi önemli bir kolaylıktır.

Faz ototransformatörle yol almanın 1 faz direnç yöntemine göre yararlarını şöyle sıralayabiliriz:

a Yol alma momentini kolaylıkla düşürüp artırabiliriz. Dirençli yöntemde ise yal nızca yol alma momentini düşürebiliriz.

b Sıfırdan senkron hıza kadarki yol alma larda, dirençli yöntemle başlatma momenti nin azaltılması senkron hıza yaklaşıldıkça düşer. Bu ise yüke uygun yalnızca bi r di renç değerinin seçimini gerektirir, bu da değişken yük koşullarına göre oldukça zor ve karmaşık bir iştir.

SİMGELER a, a2,j

:eJ120,eJ21t0,eJ

I ,Ib,I

:Normal çalışmadaki stator faz akımları (amper)

I , I | , I :Yol alma anındaki stator

DS CS

faz akımları (amper)

: I faz akımının pozitif ve a negatif dizi bileşenleri

:Vph anma geriliminde, s ve 2 s kayma değerlerin dengeli koşullardaki motor momentle ri

:Dengeli koşullardaki başlat ma momenti

' su u

:1 fazlı ototransfonnatör kullanıldığında başlatma mo menti

: T ssuu / T

oranı

:1 fazlı ototrafonun dönüş türme oranı

va> vb> vc :Stator faz gerilimleri,volt

Vp, V n

Zp, Zp

:V faz geriliminin pozitif a ve negatif dizi bileşenleri

:Motor faz empedanslarının pozitif ve negatif dizi bi leşenleri

:Dengeli koşullardaki faz

başına başlatma akımları

(Rev. Gen. Elect., 1973, cilt 82, s. 270 272)

haberler

DÜNYA BANKASI AFSİN ELBİSTAN PROJESİ İÇİN 130 MİLYON DO LARLIK KREDİ VERİYOR

Türkiye'nin linyit rezervlerinin yarısını teşkil eden ve Türkiye'nin eneri i ihtiya cının büyük bir bölümünü karşılayarak pet role olan ihtiyacını azaltacak olan Afşin Elbistan linyitleri projesinin gerçekleş mesinde ilk adım atılmış ve proje finans manı için dünya bankasıyla ön anlaşmaya va rılmıştır. Bu anlaşmaya göre dünya bankası projenin 450 milyon dolar olan dış finans manının 130 milyon dolarlık kısmını kredi olarak karşılayacaktır. Kredi uzun vadeli ve yüzde 7,25 faizli olacaktır.

450 milyon dolarlık dış finansman ihtiyacı nın 70 milyon dolarının da Avrupa Yatırım Bankası tarafından karşılanması gerçekleş mek üzeredir. Çeri kalan kredi ihtiyacı ise ihalelerin üzerlerinde kalacağı firmaların mensup olduğu ülkelerin kredi kuruluşların dan karşılanacaktır.

kfşin Elbistan linyitlerinin yıllık üreti mi 20. milyon ton olacak, bunun 17,2 milyon tonu, kurulacak olan termik santralle elek trik üreciminde kullanılacak; 2,8 milyon tonu da ısıtma kömürü olarak ayrılacaktır. Bu suretle elde edilecek elektrik enerjisi, tesislerin bitişinde yılda 7,8 milyar kilo vat saat olarak hesaplanmaktadır. Bu tesis Türkiye'nin enerji ihtiyacının karşılanma sında Keban'dan sonra en önemli kaynağı teşkil edecektir.

Yapılan araştırma ve sondajlara göre Elbis tan'da 3,2 milyar ton linyit rezervi vardır ve bu rakam Türkiye'deki linyit rezervinin yarısı kadardır.

Bu yıl içinde ihaleler tamamlanırsa proje nin ilk ünitesinin 1978 de işletmeye açıla ması, 1979 ve 1980'de de ikinci ve üçüncü ünitelerin üretime geçmesi beklenmektedir.

YAPAY UYDUYLA FIRTINA KONTROLÜ Cape Lanaveral'dan Aralık 1976'da f ı r l a t ı lacak olan zamandaş meteoroloji uydusu Büyük Okyanus'daki fırtınaları denetleme amacıyla kullanılacak. En mükemmel cihaz larla donanacak olan uydunun görüş alanı 1,2 km'dir. Zamandaş meteoroloji uyduları nın i l k i , uzaya bu yıl fırlatılacak.

İSPANYA İLE CEZAYİR ARASINDA DENİZALTI TELEFON KABLOSU İspanya Milli Teltfon idaresi ile Cezayir Posta idaresi arasında, Palmo de Mallorca ile Cezayir'i birbirine bağlayacak 325 km uzunluğunda telefon kablosu döşenme proje si imzalandı. Projenin mali tutarı 360 milyon peseta olup her iki ülke tarafından eşit şekilde karşılanacak.

1975 kasımında servise girecek kabloda çe ş i t l i amaçlarla kullanılabilecak 640 kanal bulunacak. Telefon, telgraf, teleks, veri naklinde iki ülkenin ihtiyacını karşılaya cak olan kablodan ayrıca birçok ülkeler trafiklerinin transit olarak geçirecekler.

Cezayir, İspanya'nın Boitrago'daki yapay uydu yer iscasyonu yardımıyla Pakistan, Lübnan, Kuveyt ve Japonya ile olan trafi ğinde de bu kablodan yararlanacak.

YAPAY UYDULARLA YENİ VERİ NAKLİ SERVİSLERİ

The United States Communications Satellite Corporation (COMSAT); yapay uydularla 2400, 4800, 9600 bit/sn'lik hızlarla çalı şan yüksek kaliteli yeni dizgeler devreye soktu.

"Digisat" adı verilen yeni dizgeler üzerin de COMSAT laboratuvarlarında uzun çalışma lar yapıldı ve Havai yer istasyonunda ilk kez denendi.

''Digisat" sistemleri ilk olarak ABD ile Havai adaları arasında kullanılacak. Yakın zamanda da ABD ile Atlantik ötesi ülkeler arasında kullanılması düşünülüyor.

toplantılar. . .sergiler. . .

yayınlar

• Kombinasyonel Programlama (yöntem ve uy gulamalar) Konferansı 2 13 eylül 1974*de Versailles'da (Fransa) yapılacak.

• Üçüncü Gaz Deşarjı Uluslararası Konfe ransı 9 12 eylül 1974'de Londra'da yapı lacak.

• Dördüncü Avrupa Mikrodalga Konferansı 10 13 eylül 1974'de Montreux'de (îsviç ra) yapılacak.

• Beşinci Uluslararası Radyoyayın Konfe ransı 23 27 eylül 1974'de Londra'da ya pılacak.

• Elektrik iletim ve dağıtımında kullanı lan teçhizatın tanıtılması amacıyla dü zenlenen "Elektrotechniek" elektrik mü hendisliği sergisi 24 31 ekim 1974 ara sında Utrecht'de (Hollanda) yer alacak.

• FAIREX 74 Uluslararası Endüstri Elek troniği ticaret fuarı 28 ekim 1 kasım 1974'de Amsterdam'da yer alacak.

• Sayısal İletişim Konusunda Uluslararası Konferans Allahabad'da (Hindistan) 15 17 kasım 1974 günlerinde yapılacak.

• Güç Dizgelerinde Korunma Konusunda Ulus lararası Konferans 11 13 mart 1975'de Londra'da yapılacak. Konferansta özel likle "güç dizgelerinde korunmanın üre tim, iletim ve dağıtımında tasarımlanma ve uygulanması (son gelişmeler ve gele cekteki durum)" konuları işlenecek.

• Uçaklar ve Uzay Araçları İçin Antenler Konferansı 3 6 haziran 1975'de Londra'da yapılacak.

• Uziletişim Dizgeleri Konferansı 9 11 ey lül 1975'de Londra'da yapılacak. Konfe ransta şu konular ele alınacak: Şehir lerarası sayısal dizgeler, şehirlerarası dalga kılavuzu kullanımı, yüksek sığalı örneksel (analog) dizgeler, mikrodalga radyo dizgeleri, optik gönderim, anah tarlama tekniklerinin gönderim dizgele rine e t k i s i , televizyon ve müzik kanal l a r ı , sayısal örneksel arabirim so runları.

Makale sunmak isteyenler, yaklaşık 350 kelimelik makale özetlerini 25 kasım 1974'e kadar "Conference Dept., IEE, Savoy Place, London, WC2R OBL, İngilte re" adresine göndermelidirler.

IV. BİLİM KONGRESİ TEBLİĞLERİ ( ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ;

Türkiye Bilimsel ve Teknik Araşf .rma Kurumu, Mühendislik Araştırma Grubu yayını, 19 74

TBTAK Yayınları, sayı 193

Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu'nun 5 8 kasım 1973'de düzenle diği IV. Bilim Kongresi'ne sunulan elektrik mühendisliği dalındaki bil dirileri içeren bu kitapta devreler kuramı, iletişim, elektronik, nükleer santrallar, güç santralları, motor denetimi, Türk dili üzerine uygulama lar, trafik imleşimi gibi konularda 33 bilimsel bildiri bulunmaktadır.

REZİSTİVİTE DEĞERLENDİRME METODLARI

E. Orellana ve H.M. Mooney. Çeviren: Dr. Cahit Çoruh Türkiye Jeofizikçiler Birliği yayın ları, sayı 3, Ankara 1974. 37 sayfa.

Bu eserde jeofiziğin dört ana araş tırma yönteminden biri olan elektrik sel yöntemler (diğerleri; sismik, gravimetrik ve manyetik yöntemler) tanıtılıyor. Ölçmelerin değerlendi rilmesinde yardımcı olacak tablolar ve eğriler veriliyor. Sonuçlar en çok kullanılan beş tür elektrot dizimine uygulanabilecek biçimde veriliyor. Bu elektrot dizim türleri şunlar:

Schlumberger, Wenner, üç elektrotlu Schlumberger, üç elektrotlu Uenner ve azimutal dipol dizimleri. Kitabın sonunda 27 kaynak adı var.