MÜHENDİSLİK DÜNYASI

mühencfslk dünyası

EVRE KİLİTLEMELİ DÖNGÜDE GERİBESLEME KULLANILARAK EVRE ÇÖZÜCÜSÜNÜN DOĞRUSALLAŞTIRILMASI

Taşıyıcı dalganın evresi kolay ca değiştirilebildiğinden, evre bindirimi, birçok uygulamalarda kullanılmaktadır. Bununla bir likte, çoğu evre sezicisinin, doğrusal çalışma bölgesinin yakla şık ±60°'ye kısıtlanmış olması ve taşıyıcı gücü olmayan evre bindirimi imlerine kilitleme ya pılamaması gibi iki sakıncası vardır. Bu sakıncaları gidermek için kullanılan bir evre sıkış tırıcı eksi geribesleme devre si .Şekil l'de gösterilmiştir. Doğrusal çalışma bölgesi, sezici den daha çok evre bindiricisin ce ayarlanmış olup en az ±160°' ye değin uzanır.

öbek çizimde görüldüğü gibi, bir olağan evre kilitlemeli dön güden elde edilen çıkış yüksel tilir, evresi ters çevrilir ve daha sonra bu çıkış, sezicinin önüne bağlı olan bir doğrusal evre bindiricisine geri besle nir. Bindiriciye geri beslenen bilginin evresi ile giriş bil gisinin evresi çakışmadığından, imin evre salınımı azaltılmış ve yanbant gücünün bir bölümü taşıyıcıya eklenmiş olur. Bu taşıyıcı gücü, evre bindirici sine ulaşmadan önce taşıyıcı gü cü bulunmayan imlere kilitleme yapılmasını sağlar.

Bir radyo sıklık taşıyıcısı, ka re dalgayla ±90° evre bindiril diğinde, taşıyıcının kendisi or tadan kalkar ve geriye yalnızca bindirme yanbant l a n kalır. Bu bindirme yöntemine evre öteleme li anahtarlama (phase shift ke ying) denilir. Böyle bir imin

taşıyıcısı bulunmadığından, bas makalıp bir evre sezicisi bu tür bir ime kilitleme yapmaz; buna karşılık Şekil l'de gösterileri devre bu ime kilitleme yapar. Eklenen taşıyıcı gücünün büyük lüğü, geribesleme yükseltecinin kazancını ayarlayarak denetle nebilir. Bu devre, çiftevreli bindirimin sezilmesi amacıyla da kullanılabilir.

Sıkıştırıcı eksi geribesleme düzeni, sezicinin, başka tür dü zenlerde önemli bozulmaların or taya çıktığı yüksek bindirme a çılarında da doğrusal erimde ça lışmasını sağlar. Doğrusallık a çısından elde edilen bu ilerle me, giriş imi, üçgen dalgayla 160° bindirilen 2,2 GHz'lik bir taşıyıcı olan evre sezicinin çıkışını gösteren Şekil 2'de sunulmuştur. Geribesleme olma dığında, sezici, hem alçalan hem de yükselen yokuşları sinüs eğrisinin bölümlerine dönüştü rerek bozulmaya neden olur.

Buna karşılık, geribesleme döngüsü kullanıldığında, bin dirme salınımı azaltılmış ve sezicinin doğrusal bölgede ça lışması yeniden sağlanmış olur.

Geribesleme kullanılmasının başka bir yararı da, evre kilit lemeli döngünün yakalama erimi nin büyültülmesidir. Döngüde kilitleme olmadığında, evre bin diricisine geri>beslenen bir vu ru sıklığı üretmek için, giriş imi. ile gerilim denetimli salın gacın imi çarpılır. Vuru imi, gerilim denetimli salmgacın

Evre bindi rinrtü giriş imi

Geri beşleme ' GVo döngüsü

Doğrusal evre bindine isi (Km radyan/valt)

Sezici (Kd Volt/Radyon)

Vi:Asin(wU»i(tl)

V =Asin(u*+ft(t) KmGVo) 2

Gerilim denetimli salıngac

. Ç.kıs Kdtıft)

Vo = 1+KdKmG

Döngü süzgeci

Şekil 1. öbek çizim

Evre sezicisinin çalışma niteliğini doğrusalı aştırmak amacıy la, evre kilitlemeli döngüye yükselteç ve bindirici konulmuş tur. Bindiriciye geri beslenen çıkış imi, giriş iminin evre açısı O^'den K GV büyüklüğünün çıkarılmasını sağlar. Çıkış mQ geriliminin genliği, yukarıdaki şekilde gösterildiği biçimde uyarlanmamış bir evre kilitlemeli döngüden elde edilen çıkış gerilimi genliğinden küçüktür. Bununla birlikte tepke daha geniş bir bölgede doğrusaldır ve devre, taşıyıcı gücü bulunma yan evre ötelemeli anahtarlama imlerine yada başka imlere ki litleme yapabilir.

Geri Besleme Dön güsünün Doğrusal lık Üzerindeki Et kileri üstteki çizim 2,2 GHz'lik taşıyıcıya binen üçgen dalga yı ve alttaki çi zimler de geri bes leme kullanıldığın da (doğrusal eğri) 're geri besleme kullanılmadığında (bükülü eğri) sezi len açıyı gösterir.

SİRKULATOR TRAKUKM340

Şekil 3. Bindirici

Şekil 1 'in bir bölümü olan doğrusal evre bin diricisi, sirkülatör ve değişken reaktans kulla nılarak VHF bandında ve daha yüksek sıklıklarda gerçekleştirilebilir. Sırt sırta bağlı diyot 1 ardak i gerilim değişti ğinde, 2 numaralı uçtaki yansıyan imin evresi de değişir.

sıklığı ile sürekli eşzamanlı olan bir evre bindirimi yanban tınır. bulunduğu bindiriir, yörün gesi oluşturur. Bu eşzairanlı yanbant, evre sezicisinir. çıkı şında, döngü süzgecinden geçip gerilim denetimli salıngacı ki litleyen bir DA bileşeni üre t i r . Yakalama bölgesinin, evre seziciyi enceleyen ara sıklık bant genişliği i l e hemen hemen aynı büyüklükte olduğu deney sel olarak gözlemlenmiştir.

Geribesleme döngüsünün s a l m ı

ş ı n ı önlemek için, açık döngü

evre kayması 180°'ye ulaşmadan

önce açık döngü kazancının 0

desibele düşmesi gerekir. Bu

da, döngüde, gerektiğinden da

ha büyük bant genişliği olan j

öğeler kullanılarak ve toplam j

döngü bant genişliğini elde et |

mek için evre bindiricisi i l e •

sezici arasına tek kutuplu ya \

da ç i f t kutuplu bir süzgeç ek

lenerek yerine g e t i r i l e b i l i r . :

Eğer keskin bir süzme gereki

yorsa, bu süzme işlemi evre ;

bindiricisinden sonra yapılma •

l ı d ı r . Böylece, gürültü oldu ;

ğunda evre sezme niteliğinin !

bozulmadığı bir düz sıklık tep

kesi sağlamak için döngü bant

genişliği oldukça geniş olarak j

bırakılabilir.

!

Devreyi, Şekil 2'deki deneyde kullanmak için gereken doğru sal evre bindiricisi Şekil 3'de gösterilmiştir. Bu bindirici, VHF bandında ve daha yüksek bantta yararlıdır (500 KHz'e dek inen sıklıklarda, sirküla tör yerine 3 dB' lik hibrid kon muş benzer bir bindirici kulla nılmıştır.

Taşıyıcı, sirkülatörün 1 nu

maralı ucuna girer ve 2 numa

ralı ucuna geçer. 2 numaralı

uç, iki varaktor diyotla

gerilim ayarlı olan bir LC dev 1

resi i l e sonlandırılmıştır. Bu

devre saf tepkin olduğu için,

2 numaralı uçtaki erkenin tümü

radyo sıklık çıkış ucuna yan

sır.

Yansıyan taşıyıcının a ç ı s ı , diyotlara uygulanan binen ime bağlı olarak değişir. Bu tür bir bindirici bölümü yaklaşık ±90°'lik bir doğrusal bindirme oluşturur. Şekil 2'deki ±160°' lik evre ötelemesini üretmek için iki bölüm ardarda bağlanır

(Electronics, 11 Aralık 1975) I

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 23Î

DÜŞÜK SIKLIKLARI

ÖLÇEN SAY ICI

Duyarlı sıklık ölçmesi için ye terli sayıda im çevriminin (sig nal cycle) sayılmasını gerektir diğinden, alçak sıklıklı bir imin sıklığının doğrudan ölçül mesi yavaş bir işlemdir. Bunun yerine, imin döneminin ölçülme si, istenilen bilginin yalnızca bir dönem sonunda elde edilme sini olanaklı kılar. Yalnız bu yöntem, dönemi sıklığa çevire cek bir devreyi yada hesaplama yı gerektirir. Burada anlatılan devre, standart ikili ve ikili kodlanmış onlu (ÎKO) (binary coded decimal) sayıcılar aracı lığıyla, ölçülen dönemin birbö 1üsünü (reciprocal) bulur.

Kullanılan devrenin öbek çizimi Şekil l'de gösterilmiştir. Dev rede dört sayıcı bulunmaktadır. A sayıcısı, bir çevrimdeki saat

vuruşları sayısını (N) sayarak, sıklığı bulunması istenilen imin dönemini ölçer. N sayısı, N ile bölen (divide by N) prog ramlanabilir B sayıcısını prog ramlar. C sayıcısı ise, K vu ruştan oluşan bir dürtü dizisi (burst) oluşturur.

Bu dürtü dizisi, K/N sayısını hesaplayan ve böylece dönemin birbölüsünü alıp bilinmeyen ini şıklığıyla orantılı sayıda vu ruş oluşturan B sayıcısına uy gulanır. Son olarak da, D sayı cısı, ölçülen sıklığı göstermek üzere bu vuruşları toplar.

Saat sıklığı ve sayıcı uzunluğu, devrenin kullanılacağı yere gö re belirlenir.

1. Saat sıklığı, ölçülecek en yüksek sıklığa ve bu sıklık ölçülürken gereken duyarlığa göre belirlenir. Örneğin, 1 kHz'lik bir imin % 1 duyar lıkla ölçülmesi gerekiyorsa, 1 msn'de (1 im dönemi) 100 saat vuruşu üretilmelidir. Bu da saat sıklığının 100 kHz olması demektir.

2. ölçülecek en düşük sıklık, en uzun döneme karşılık ge lir ve A ve B sayıcılarının uzunluklarını belirler. Bu örnekte, 10 Hz'lik alt sık lık kısıtı, 0,1 saniye (10 Hz'e karşılık gelen dö nem) x100 kHz, ya da 10* saat vuruşunu sayabilecek

bir sayıcıyı gerektirir. Bu nun için 14 bit yeterlidir.

3. C sayıcısının büyüklüğü, dür tü dizisinin uzunluğuna bağ lıdır. 10 Hz'lik bir imin dönemi, A sayıcısında 10* dü zeyinde bir saymaya yol açar. K/N 10 olarak alınırsa, dür tü dizisindeki vuruş sayısı N'nin 105 olması gerekir.

Bunun için 17 bitlik bir sa yıcı kullanılmalıdır. Dürtü lerin gerçek sıklığı, sonuç ta görünmez. Hesaplamayı hız landırmak için, dürtü sıklı ğı, olabildiğince yüksek ol malıdır.

4. D sayıcısı, ölçülen en yüksek sıklığa (1000 Hz) kadar saya bilmelidir. Bu da 10 bit, yada sıklık görüntülenecekse, 3 ÎKO ondalığı gerektirir. Gerekli sıralamanın yerine getiril mesi için de doğal olarak bir denetim devresi gereklidir.

Şekil 2'de, yukarda anlatılan devrenin hızı 10 ile 200 devir/ dakika arasında değişebilen bir milin hızını, 200 devir/dakikada X 2'lik bir duyarlıkla ölçebile cek bir dönmeölçer (takometre) olarak kullanılışı görülmekte dir. Yukarıda açıklanan dört madde ile devre parametreleri saptanır.

1. 200 devir/dakikadaki im dö nemi 0,3 saniyedir. Devri

/vw—

f

. N S F / f

ı_j—\ JIıııL

Ai

rLJ * jssl

nnnnnnnnnn n J^laT

L~rJ

donam saati F dürtü saati (hızlı)

^ _ T —N Ktan.vur^ pLJ

B N"yt bötan sayıcı

K/N

tam

D

görüntü sayem

C

dürtü uzunluju

sayıcısı

(K'yı hesaplar)

gösterge

Şekil 1. Devrenin öbek çizimi

İm sıklığı, imin bir döneminde üretilen dönem saati vuruşları (N) sayılarak ve sonucun tersi alınarak ölçülür. Tersini alma işlemi, K değişmezi N ile bölünerek yerine getirilir. Bu K değişmezi, ölçmenin eriminden ve kesinliğinden saptanır. Bu yöntemde, birbirine bağlı dört sayıcı kullanılır.

donem

CD4011

saati («6,7Hz) 1 durumu

"al

CD402O

O durumu sıfırlcma

01 02 03 04 OS 06 07 08 09 010

dönem sayıcısı (A)

'nal fi

N'yc bölen sayıcı (B)

elde grisi elde çıkısı yukarı/ saat yük sil

elde girişi elde çıkışı saat yük sil osojı

P1 P2 P3 P4 MCU516 elde girişi elde çıkısı yukarı/ soot yük sil osoğı

görüntü sayıcısı (D)ı ,

rakam seçici

MC14553 3 haneli sayıcı saat

SÜT01" yük sıfırlama sürgü

(hızlı) 1—\

4 durumu —I r" CD40Î1

MUM

İSttM

ASAÖ0AKİİUI m S O M U ! OMUMA CEC

«ETM.C «tfVİSİL İrÛKUE

UR SOMUKI a t i ; VURUSU BR S0NMKİ SAAT VURUSU DIR SOMUKI SAAT VURUSU

» M O ' l N t i SAAT VURUSU •M SONRAKİ SAAT VURUSU •IR sanud SAAT VURUSU

•OkCMTI» «ASIA" 6 M $ I OU U H SATICISINI 0 DURUMUN* CCTİ ROltK DENETİM DİZİSİNİ rEMİOEN »ASLATIR.

dürtü sayıcısı (C) 3 durumu—

3 durumu |

6 durumu

3 durumu

durum ilerletme mantık devresi

0 durumu 1 durumu

CD40TI

durum sayıcısı

CD4O22 0 0 durumu — 1 durumu

3 durumu ~ 4 durumu

4 dur

ölçmeye basla

— 6 durumu ufırlaaa 7

şekil 2. Sıklığın ölçülmesi öbek çizimi Şekil l'de gösterilen devre, tümler MOY devreleri kullanılarak ger çekleştirilebilir. Beşinci bir sayıcı (8'e bölücü CD4022), çizelgede görüldüğü biçimde işlemin basamaklarını sıralar. Çok sayıda im çevrimi sayılacağına, imin yalnızca bir dönemindeki saat vuruşları sayıldığından, ölçme çabuk gerçekleşti rilir. Saat hızının yüksek olması nedeniyle ölçme kesinliği de yüksektir.

Z 2 duyarlıkla ölçmek için, bu süre içinde 50 saat vuru şu sayılmalıdır ki, buradan saat sıklığının 166,7 Hz ol ması gerektiği sonucu çıkar.

2. 10 devir/dakika'ya karşılık gelen im dönemi 6 saniyedir. Bu süre içinde sayılan saat vuruşu sayısı 6x166,7 = 1000 dir. Böylece A ve B sayıcı larının herbiri 10 bitlik olmalıdır.

3. Dürtü dizisindeki vuruş sa yısının 1000'e bölümü 10 ol malıdır. Buradan K = 1 0 \ do layısıyla C sayıcısının 14 bitlik olması gerektiği bu lunur.

4. Cörüntüyü yazan D sayıcısı nın en çok 200'e dek sayması gerektiğinden üç ÎKO ondalı ğı yeterlidir.

ölçülecek düşük sıklıklar için, tümler MOY (C MOS) devreleri uygundur. Denetim devresi, 8'e bölen bir CD 4022 sayıcısından oluşur. Aşağıda gösterildiği gibi CD4022'nin her çıkışı, denetim dizisinde bir basamağa karşılık gelir:

. A dönem sayıcısını sil. . Bir sonraki im geçişiminde (transition), A sayıcısında saat vuruşlarını saymaya baş la. . Bir sonraki im geçişiminde, A'daki saymayı durdur. . C ve D sayıcılarını sil. . Sıklığı hesaplamak için B,C ve D sayıcılarını çalıştır. . 10000 vuruştan sonra saymayı kes. . Çıkış sürgüsünü (lateh) yük leyerek ÎKO gösterge s indeki sayıyı yenile.

Geçitlerden oluşan bir mantık devresi, sıralayıcıyı (sequencer] bir durumdan bir sonraki duruma geçirmek (ilerletmek) için uy gun olan imleri seçer.

Yöntemin daha kolayca gerçekleş tirilmesi için, dürtü dizisinin uzunluğu, 2'nin tamsayı üssü olacak biçimde seçilebilir ki, bu da C sayıcısının çevresinde ki mantık işlemini kolaylaştı rır.

Sonuçta, gösterge, K/FT'yi gös terir. Burada; K, dürtü dizisi nin uzunluğu; F, dönem saatinin sıklığı; T de im dönemidir. K ya da F'nin ölçeklenmesi, ölçek lemeye bağlı olarak, görüntüle nen sonucu değiştirir; bu da sonucun birimlerinin değiştiril mesi için kolaylık sağlar.

(Electronics, 4 Mart 1976)

W

Y ARIİLETKEN

BELLEKLER

Bilgisayarlarda, denetini sistem lerinde gidere!, daha çok kulla nılan yarıiletken bellekler a lanında son yıllarda önemli ge lişmeler gözlendi. Çekirdek (core) bellekleri tümüyle piya sadan kaldıramamakla birlikte özellikle mini bilgisayar ve mikro bilgisayar alanlarında, mikro işlemci (microprocesser) uygulamalarında yarıiletken bellekler seçilmeye başlandı.

Rasgele erişindi bellekler (Ran dotn Access Memory, RAM) kullanı cının çeşitli ikili (binary) değerleri yüklediği, daha sonra da bunları adreslerini kullana rak geri çağırdığı belleklerdir. Salt oku bellekler ise (Read Only Memory, ROM) genellikle kullanıcının ısmarladığı değer lerin istenilen adreslere tüm leşik devre yapımcısı tarafın dan yerleştirilmesiyle elde edi lir. Bu tür belleklerin içinde ki bilgileri kullanıcı değişti remez, yalnızca yazılı olanları okuyabilir. Özellikle aynı iş lerin birçok kez yinelenmesi durumunda, örneğin minibilgisa yarların giriş çıkış, program yükleme gibi işlerinde, denetim dizgelerinde uyarı üzerine bir dizi işlemin yapılması gerekti ğinde, salt oku bellekler kulla nılmaktadır. Şekil 1 salt oku ve rasgele erişimli belleklerin ABD'de satışını göstermektedir'. Eu iki temel türün dışında kul lanıcı tarafından bir kez prog ramlanma olanağını veren "prog

ramlanabilen salt oku bellek ler" (Programmable Read Only Memory, PROM); yüksek gerilim uygulanıp programlanan mor öte , si ışını altında silinen "Sili nebilen Programlanabilen Salt Oku Bellek" (Erasable Program mable Read Only Memory, EPROM) gibi bellekler iki temel tür arasındaki geteksinmeleri kar şılamaya yönelik çalışmaların ürünüdür.

ıttt r<ı*» >

1*00

) 1109

l/V LU

£8

too

\ Z107A ^o 2io<t,2io?8,

^^2116 «00

Belleklerin yapımı için de ön ce iki kutuplu (bipolar) sonra da metal oksit yarıiletken (MOS) teknolojileri kullanılmaya baş landı. İki kutuplu belleklerde ki bilgiye ulaşım hızının büyük olduğu, buna karşılık metal ok sit yarıiletken belleklerin da ha ucuz ve kullanışlı olduğu genel bir doğrudur. Ne var ki günümüzdeki gelişmeler bir yan dan metal oksit yarıiletkenle rin hızlarını, diğer yandan yo ğunluklarını artırmıştır ve çok hızlı olan uygulamalar dışında metal oksit yarıiletken bellek ler yaygınlaşmaktadır. Örneğin ABD toplam yarıiletken bellek piyasasında iki kutuplu bellek lerin payının 1976 79 arasında % 33'den % 28'e düşmesi beklen mektedir. (Electronics 8 Ocak 1976)

65 536 ( b | t ) — o 16384

S m ıo» Şeki\ 3.

Yarıiletken rasgele erişimli belleklerin durgun (statik) ve ya devingen (dynamic) olması da önemli özelliklerindendir. Be lirli aralarla bellekteki bil gilerin tazelenmesi gerekiyorsa bu tür belleklere "devingen" de nilmekte, bir kez yazılan bilgi ler üzerine yeniden bilgi ya zılmadıkça Bilinmiyorsa "dur gun" adını almaktadır.

Tranzistor tranzistor mantığı (trans istor—transis tor logic, TTL) düzeyindeki dizgelerin kay

Mllyar TL

. Top Iam ,• Yarıiletken

Bellek

,' Rasgele ' Erişimli

197» 75 Tt

Şekil 1.

nağının 5 V olduğu düşünülürse kullanılan belleğin 5 V dışında gerilim gerektirip gerektirmedi ği (bazı bellekler yüksek geri lim gerektirir) önemli bir nok tadır.

tki sıra bacaklı plastik (Dual In line Plastic, DİP) paket i çinde sunulan belleklerde bacak sayısının az olması, kart üre rinde yerleştirme işini kolay laştırırken, çoklama (multip lexing) tekniklerini gerekli kılmaktadır.

Yarıiletken devre elemanlarının çoğunda görülen fiziksel küçül me, işlevin büyümesi, fiyatın düşmesi gibi eğilimler yarıilet ken belleklerde de gözlenmekte dir. Bellek hücrelerinin (celi) 400 mm2 altına inmesi Şekil 2'de rasgele erişimli belleklerde bir paket içinde 16 K bitlik bellek lerin sunulmaya başladığı Şe kil 3'de gözlenmektedir. 4 K bit metal oksit rasgele erişimi* belleklerin $10 (155 TL) bara jının altına inmesi, İKbit iki kutupluların *15 (218 TL)na alı nabilmesi bu alandaki fiyatlar hakkında yeterli bilgiyi verir sanırız'.

i »i

Tek bir tümleşik devre ile giderek daha büyük boyutta bellekler yerleştirme yönün de çalışmalar sürerken Sie mens de IK'lık bellekleri uygun bir düzen içinde stan dart kartlara yerleştirme yo luna gidiyor. Resimde 4 ve 8 bitlik sözcük uzunlukları ci lan 16 ve 64 K bitlik yarı iletken bellek kartları gö rülüyor. 16 K'lık belleğin fiyatı 2 72 8 TL, 64 K'lık belleğin fiyatı ise 5952 TL' yi buluyor.

YARIİLETKEN BELLEKLERDE GÜNÜMÜZDEKİ

SALT OKU BELLEK:

32Kbit, 200 300 nsan ulaşım süresi, lx MW/bit güç harcama sına u l a ş ı l d ı (Electronic Ar rays I n c . ) .

RASGELE ERÎŞÎMLÎ BELLEKLER:

î k i Kutuplu :

• Ulaşım süreleri çok kısa ola b i l i r , 1 K lıklar arasında 25 35 nsan (Hitachi 2110, 2110 1) 70 nsan (Fairchild 93415) belirtilebilir. 4Klık lar da 100 nsan altına inmiş tir.

Metal Oksit :

• 1Kboyutundakiler yıllardır geniş uygulama buldular. 1975 sonunda i k i kutuplularla tam eşdeğer oldular, örneğin In t e l 2115, karttan sökülen b i r Fairchild 93415 ( i k i kutuplu) yerine takılabilir. Hızları da b i r b i r i n e yakındır (2115 in ulaşım h ı z ı 70 120 nsan).

• 2Kboyutu pek yaygın değil (Advanced Memory Systems 6003, Fairchild 3539).

• 4Khızla gelişen bütün firma l a r ı n üzerinde önemle durduk l a r ı bir boyuttur. Birçok f i r ma (İK x 4 b i t ) ve 4K x 1 b i t ) ol ırak üzere temel i k i sözcük ya p ı s ı seçiyor (Örneğin National MM5257, MM5255; Advanced Micro Devices Am9130, Am9140).

MOSTEK bacak sayısının azlığı üzerinde önemle durup hepsi 16 bacaklı MK4027P 3 (200 nsan) i l e MK4200P 11 (350 nsan) ara sında tüm bir s e r i imal edi

yor. Motorola MCM6604, AMS700! de 16 bacaklı 4K bellekler, RCA ise yonga (chip) büyüklü ğünde en uygun boyutu seçtiği ni öne sürüyor. I n t e l 1 i n yon gasından büyük, Texas Instru ments'in kinden küçük olan boyutuyla hem güvenilir ola cak kadar büyük, fiyat reka b e t i yapacak kadar küçük ol duğunu b e l i r t i y o r .

SEMI (Electronic Memories and Magnetics Corp. a l t kuruluşu) en h ı z l ı durgun 4K belleği yaptığını duyuruyor: 4402B nin ulaşım süresi 100 nsan. Fiyat karşılaştırması yapmak için 4402B nin $22 (341 TL) l i k fiyatına k a r ş ı l ı k , 150 nsan lik 4402A nm $15.25 (236 TL) olduğunu belirtmeliyiz.

Fiyat indirme yarışında In t e r s i l IM7505A nin (300 nsan) $9.99 (154 TL), IM7505A 2 nin (200 nsan) $10.23 (158 TL), IM7505A 1 in (150 nsan) $14.99 (232 TL) olduğunu ek liyelim.

8Kboyutu da az kullanılan bir boyut (Advanced Micro Systems 7008).

16Kboyutunda teknolojik ön cülük INTEL 2116 da (16 ba caklı, 450 mm2 yonga büyüklü ğünde) . Seri üretimine 1976 içinde başlanacak, 5 yıl için de en çok s a t ı l a n rasgele e r i şimli bellek boyutu olması bekleniyor.

Ikfl:

devre çalıştırıcı taşıyıcı (yerel alıcıdan geton mantık düzeni)

74C02

8 ohmluk hoparlör lOOft sıklık ötaameU anahtarla™ çıkıp

AKUSTİK

BAĞLAŞTIRICIY I SÜREN "VAR/Y OK*

Spntîk ç * g sıklığı düzeyi

(yüksek) 1270 Hz

(olcak)

1070 Hz

BİNDİRİCİSİ

Bilginin bir ses kanalı yoluy la iletilmesi gerektiğinde, al çak ve yüksek mantık düzeyleri ni ses sıklığı imlerine çevir mek için kullanılan devrede ge nellikle sıklık düzenleyici po tansiyometreleri bulunur. Fakat, yeterli kesinlikte "var" (mark) jve "yok" (space) ses sıklığı imleri, kaynak gerilimi iyi dü zenlenmiş olduğu sürece, yalnız ca standart değerdeki dirençle ri ve sığaçları içeren bir dev reden elde edilebilir.

•Şekilde görülen devre, dizisel mantık düzeyleri biçiminde ve rilen bilgiyi, telefon, radyo yada başka ses kanalları yoluy la iletilmek üzere, sıklık öte lemeli anahtarlanmış (frequency shift keyed) örneksel ses sıklı iğı imlerine çevirir. Mantık dü zeyi biçimindeki bilgi girişini ve bir devre çalıştırıcı taşı yıcı, girişini gerektiren bindir me işlevi 4 YADA DEĞİL (NOR) ge çidinden oluşan tek bir tümler MOY ile yerine getirilir. Tüm leşik devrenin 3 ve 4 numaralı geçitlerinden oluşan çıkış ayı rıcısında, 8 ohm'luk bir hopar lörü sürmek üzere toprağa para lel bağlı 4 tane n kanallı tran zistor bulunur. Hoparlör, bir telefon kulaklığına akustik bağlaştırmayı sağlar.

Bilgi girişindeki alçak mantık düzeyi, Qı tranzistorunu kesim durumuna, 0,2 tranzistorunu ise iletim durumuna geçirir. Q2

Sıklık ötelemeli Anahtarlama Bindiricisi .

Dört YADA DEĞİL geçidinden (NOR gate) oluşan tümler MOY devresi sıklık ötelemeli anahtarlanmış ses sıklığı imleriyle ses kana lından bilgi iletmek için kullanılan bir ses sıklığı imi ürete ci ve çıkış sürücüsü/ayırıcısıdır. Bindiricinin çalışması için, devre çalıştırıcı taşıyıcının mantık düzeyinin alçak olması gerekir; bu giriş yerel alıcı yoluyla sürülür ve imlerin baş langıçtaki karşılıklı değişimini uygun biçimde sıralamak amacı ile kullanılır.Devre çalıştırıcı taşıyıcı, hattın öteki yanında bulunan "dataset", 2225 Hz'lik "var" imiyle çağrıya karşılık verdikten yaklaşık yarım saniye sonra alçak konuma alınmalıdır. (Devre çalıştırıcı taşıyıcı'nın üstündeki çizgi, tümleme işlemi anlamındadır.)

iletim durucuna geçtiğinde, C2 sığacı da devreye girer. Tümle şik devrenin 1 ve 2 numaralı geçitlerince oluşturulan ses salıngacı sıklığı, 1/RC i l e o rantılıdır. Burada C = Cı + C2 . C2 nin devreye girmesi, çıkış sıklığının K/RCı den K/R(Cı +C2) ye ötelenmesine neden olur. Bu rada K değişmezdir. Şekilde ve rilen öğe değerlerinden, K/RCı = 1269 Hz ve K/R(Cı +C2)=1052 Hz bulunur. Bu sıklıklar, 110 bit/saniye' lik bir hızla güvenilir biçim de iletim sağlamak için belir lenen 1270 Hz lik "var" s ı k l ı ğına ve 1070 Hz lik "yok" sık lığına yeterlice yakındır.

Bu devre, 12 voltluk düzenli bir kaynaktan yaklaşık 30 mili amper çeker. R, Cı ve C2 öğele rinin değerlerinde yapılacak uygun değişikliklerle, 6 volt i l e 15 volt arasında kaynak ge rilimleri kullanılabilir.

Bindiriciye giren çalıştırma ta

şıyıcısı, yerel alıcı devresi ile sürülür. Bu yerel alıcı, te lefon hattının öteki yanında bu lunan "dataset" den gelen 2225 Hz lik "var" imini aldıktan kı sa bir süre sonra çalıştırma ta şıyıcısını gönderir.

Bell 103 hattı, aynı anda çift yönlü, sıklık bölmeli çoklanmış (frequency divis ion multiplexed) iletimi gerektirir. Çağrıyı oluşturan bindirici çözücü düze ni 1270 Hz lik "var" ve 1070 Hz lik "yok" sıklıkları gönderip, buna karşılık veren "dataset" ten 2225 Hz lik "var" ve 2025 Hz lik "yok" sıklıkları alır. Çağrının başında, karşılık ve ren "dataset", 2225 Hz lik "var" imini birdenbire hatta yerleş tirir. Şehirlerarası bir çağrı da, telefon hatlarındaki yankı bastırıcılarını devre dışı bı rakmak için, bu sıklığın hatta tek başına en az 400 ms kalması gerekir.

(Electronics, 19 Şubat 1976)

İLEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 231

Y ENİ Y AY IMLANAN TÜRK STANDARTLARI

haberler

ODALARARASI MESLEKİ DENETİM YÖNETMELİĞİ VE PROTOKOLÜ ve TEKNİK UYGULAMA SORUMLULUĞU PROTOKOLÜ

Odalararası Mesleki Denetim Yönetmeliği ve Protokolü ile Teknik Uygulama Sorum luluğu Protokolü, Odamız tarafından tek bir kitapta toplanarak üyelerimizin yararına sunulmuştur. Kita bın içeriği şöyledir: a) Elektrik mühendisliği iç tesisat projelerinin düzenlenme esasları. b) Anadolu, Ankara ve İs tanbul'un yerel koşulla rına göre Odaca düzenle nen elektrik mühendisli ği hizmetleri asgari üc retleri, ödenme esasları ve tip sözleşmeler. c) Mesleki denetim uygula ması genel kuralları. d) Uzmanlık ve uğraşım dal larına göre mühendis ve mimarların teknik uygu lama sorumluluk (fenni mesuliyet) alanları.

KİMYA MÜHENDİSLİĞİ ARAC GEREC KATALOGU

Kimya Mühendisleri Odası'nın hazırladığı Kiraya Mühendisliği Araç Gereç Madde Katalogu'nun (1976 1977) 2. Sayısı Eylül 1976'da çıkacaktır.

Katalogda şu konular yer almak tadır:

o Endüstriyel araç, gereç, mal zeme ve ekipmanlar.

o Endüstriyel kimyasal maddeler. o Mühendislik, müşavirlik ve müteahhitlik hizmetleri. o Laboratuvar araç ve gereçleri. o Laboratuvar kimyasal maddele ri. o Kimyasal araştırma analizleri.

İlgili firmaların katılmak için son başvurma tarihi 16 Nisan 1976 olup, isteyenlere ücretsiz tanıtma ve katılma broşürü gön derilmektedir .

(Adres: Kiraya Mühendisleri Oda sı, Ziya Gökalp Cad. 22/19 Yenişehir/Ankara)

TS 1887 Kadranlı Göster

:

gelerin Okunması

O.O1 mm (0,001'inç

ve 0,0001'inç)

,TS 2043 Mikrodalga Tüple 6 T

Özelliklerinin

ölçülmes i Genel

Terimler

ı

TS 2044 Mikrodalga Tüple 13 TJ

Özelliklerini Ölçme

Yön tenler i Genel

ölçmeler

TS 2058 Ev İşlerinde ve

4 T!

,

•

lar İçin Emniyet Ku ;

ralları Elektrikli

|

Traş Makinası, Saç

Traş Makinası ve

Benzeri Cihazlar

İçin Özel Kurallar •

TS 2059 Ev İşlerinde ve 4 Tİ Benzeri Hizmetler de Kullanılan Elektrikli Cihaz lar İçin Emniyet Kuralları Ev İ ş l e rinde ve Benzeri Hizmetlerde Kulla nılan Döşeme İşlem ve Sulu Fırçalama Makinaları İçin Özel Kurallar

TS 2060 Ev İşlerinde ve Benzeri Hizmetler de Kullanılan Elektrikli Cihaz lar İçin Emniyet Kuralları Tavalar ve Benzeri Cihaz lar İçin Özel Ku rallar

i ; j |

TS 2061 Ev İ ş l e r i n d e ve

6%

l a r İ ç i n Emniyet

Kuralları Elektrik

li Mutfak Makinala

rı İçin özel Kural •

lar

ELEKTRÎK KÜHEmîSLÎĞl 22

LABORATUVARDA PLAZMA ÜRETİMİ İÇİN BİR RADYOFREKANSLI KİRİLİM VE DENETİM SİSTEMİNİN TASARIMI VE YAPIMI

BEKİR SENTÜRK, Y.L. Tezi

!C0K DUNGÜLÜ DENETİM DİZGELERİ İÇİN İBİR TASARIM YÖNTEMİ

EROL SEZER, Y.L.Tezi

"Evrik Nyquist sıra" ve "özyer eğrileri" tasarım teknikleri ay rıntılarıyla incelenmiş ve bu tekniklere dayalı sistematik bir tasarım yöntemi g e l i ş t i r i l niştir. Önerilen tasarım yönte ni tasarım süreci boyunca bu tekniklerin ortaklaşa kullanı Labilmesi olanağını sağladığın lan, herbirinin ayrı ayrı uygu Lanmasında karşılaşılabilecek îorlukları ortadan kaldırmakta iır. Bu tasarım yöntemi gaz tür )ini ve akış kutusunun tasarı sında kullanılmıştır. Gaz tür lininin tasarımında, evrik Iyquist sıra yöntemiyle elde e lilenden daha yalın bir denet eçle, doyurucu sonuçlara ula ılmış, akış kutusunun t a ş a n ımda ise özyereğrileri yönte linden daha iyi sonuçlar alm aştır.

Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. özay Hüseyin, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Eylül 1974, 86 sayfa)

•LEKTRÎK MÜHENDİSLİĞİ 231

Bu araştırma laboratuvarda plazma üretmek için yapılan bir aygıtı tanıtmaktadır. Ay gıt, plazma ile birlikte DA parlama (glow) ve radyo fre kanslı parlama üretir. Plazma kaynağı bütün plazma çeşitle rini üretmek için uygun oldu ğundan evrensel plazma kayna ğı olarak tanımlanabilir. Bu kaynak bir boşluk (vakum) pom pası, bir silindirik dalgakı lavuzu (Wavequide) sistemi, camdan bir boşalma (deşarj) tübü ve proplar, soğuk ve sı cak katot yerleştirmek için çeşitli olanaklardan ibaret tir.

Aygıt boçalma tübüne bağlı iki elektrot sistemine iki çeşit dalga gönderebilir. Dalgalar dan biri radyo frekanslı sinüs biçimli imdir. Bu sinyal radyo frekanslı kınlım yapar, öteki im ise boşalma tübüne bir DA gerilim uygulayarak DA parla ma üretir. Sağlanan denetim olanakları ile bu dalgalardan herbiri sürekli yada vuruşlar halinde uygulanabilir. Vuruş olarak uygulandıklarında üre tilen plazma, parlama sonrası (afterglow) türündendir. Bu imlerin herbiri birbirlerin den bağımsız olarak söndürü lebilirler.

(Tez yöneticisi: Doç.Dz. Sad rettin Sınman, ODTÜ Elk. Müh. Bölümü, Kasım 1974, 75 sayfa)

BİR ASTRONOMİK LAPLACE NOKTASININ BİRİNCİ DERECEDEH BOYLAMI İÇİN ELEKTRONİK ZAMAN TAYİNİ SİSTEMİ

TURHAN KARACIM, Y.L.Tezi

ODTÜ'nde Jeodezik amaçlar için geçici bir zaman servisi kuru labilmesi amacıyla Elektrik Mü hendisliği Bölümü ile İnşaat Mühendisliği Bölümü Jeodezi La boratuvarı birlikte planlamalar yaparak harekete geçmişler ve Elektrik Mühendisliği Bölümü 10~° incelik mertebesinde olan bir kuvartz kristal saati en son sayısal teknik gelişmeler den yararlanarak gerçekleştir miştir.

Yapılan bu saat, dünyada geçer li ve uluslararası zaman servi si şebekesine bağlı istasyon lardan biri olan Moskova zaman istasyonu ile eşzamanlanarak, saatin durum ve marşı kontrol edilmiş ve istenilen incelik elde edilmiştir. Bundan sonra bu saatle Jeodezi laboratuvarı nın geçici olarak kurduğu taşı nabilir bir gözlemevinde (ra sathane) AP70'lik bir pasaj a leti ve diğer elektronik dona nımla arka arkaya iki gecede yıldızların meridyen geçişleri saptanmıştır. Böylece Laplace noktasının boylamı hesaplanmış tır. Elde edilen sonuçlara göre kişisel olmayan mikrometre koş turma yanılgısı 0?25 ve saat eşzamanlamasındaki yanılgı da sinyal kayıt okuma hatasından ötürü OfOl'dir.

Bu durumda, yıldız koordinat ve kaynakları belli olmayan ö teki yanılgılar dışında, top lam boylam yanılgısı, mikromet re ile yıldızların geçiş anla rını kayıda dayanır ki bunun da nedeni ölçenin tecrübesizli ğidir.

(Tez yöneticisi: Asos.Prof.Dr. Sadrettin Sınman,Prof.Dr. 1. Kasım Yaşar, ODTÜ Elk.Müh. Bölümü, Eylül 1974, 79 sayfa)