KÖY ELEKTRİKLENDİRİLMESİNDE KÜÇÜK SU KAYNAKLARINDAN DA YARARLANILMALIDIR

köy elektriklendirilmesinde küçük su kaynaklarından da yararlanılmalıdır

Nusret Alperöz

UDK: 6 2 1 . 3 1 1 2 1 ( 2 0 2 )

ÖZET

Ülkemizde küçük su kaynağı potansiyelinin 20 30 milyar kfih/yıl dolayında olduğu tahmin edilmekte dir. Köy elektriklendir ilmesi, hiç olmazsa enter konnekte sisteme uzak ve elverişli su kaynağı bu lunan köylerde bu küçük su kaynaklarına dayandı rılmalıdır. Bu amaçla birim güçler için belirli tipler saptanmalı ve türbin, regülatör ve genera törleri de kapsamak üzere bir su santralı için gerekli tüm aygıtların yerli olarak yapımı sağ lanmalıdır.

SUMMARY

The small hydraulic resources in Turkey are esti mated to be capable of generating energy at the rate of 20 to 30 billion kWh/year. it is proposed in this article that rural electrification should be based on these resources, at least, in those villages which are far away from the national grid and yet have suitable hydraulic sources. To this end, certain typical units must be fixed (decided upon) and the means for the domestic production of ali the equipment, including turbines, regulators and generators making up such a small hydraulic power plant must be pro vided.

1. ÜLKEMİZİN KÜÇÜK SU KAYNAKLARI

1953 yılında Birleşmiş M i l l e t l e r Teknik Yardım Programı'ndan yararlanılarak çağrılan, C.A.Cameron Brown, Th.R.A.Strand, M.Andre Mouturant ve Ferdi nand P . G i l l i s a d l ı uzmanlar 1,5 2 y ı l süren ça lışmalardan sonra 10.2.1955 ve 17.4.1956 t a r i h l e rinde, Türkiye'de köy elektriklendirilmesinin teknik ve ekonomik yönleri ve y a r a r l a r ı konuların da verdikleri raporlarda, ülkemizde küçük su kay naklarının bol olduğunu, 12 000 kadar köyde sü r e k l i küçük su kaynağı olanağı bulunduğunu ve köy l e r i n elektriklendirilmesinde bu küçük su kaynak larından mutlaka yararlanılması gerektiğini b i l dirmişlerdir.

Daha sonra EÎE İ d a r e s i ' n c e Doğu, Güneydoğu ve Gü neybatı Anadoluda yapılan sondaj ve incelemeler bu v e r i l e r i doğrulamış ve ülkemiz köylerinin yak laşık olarak % 30'unda, yani 12 000 kadar köyde y a r a r l a n ı l a b i l i r küçük su kaynaklarının bulunduğu ve bunlarla 16 20 bin köyün e l e k t r i k l e n d i r i l e b i

Nusret Alperöz, öğretim Görevlisi, İTÜ.

leceği saptanmıştır.

Ne yazık ki bugüne kadar bunlardan pek azının ke sin etüdleri yapılabilmiştir. Bunlardan EİE 1da resi'nce etüdleri yapılan 153 adedinin gücü 900 1000 kW dolayındadır. Daha büyük ve daha kü çük güçlü olanları da vardır. Toplam güçleri 139 000 kW'tır.

YSE Genel Müdürlüğü ise 231 köyde etüd yapmış olup bunlar daha küçük güçlü su kaynaklarıdır. İçlerinde daha büyük ve daha küçük güçlü olanla rı da bulunmakla b i r l i k t e , genellikle 50 150 kW güçtedirler. Toplam güçleri de 27 000 kW dola yındadır.

Görüldüğü gibi ülkemizdeki küçük su kaynaklarının henüz çok az bir bölümü etüd edilebilmiş bulun maktadır. Kanımızca bu etüdler geniş ve e t k i l i b i r kadro ve organizasyonla b i r an evvel tamam lanmalıdır.

Bununla b i r l i k t e ülkemizde mevcut küçük su kayna ğı potansiyelinin 20 30 milyar kWh/yıl dolayında olduğu tahmin edilmektedir.

Bunlardan etüd ve hesapları yapılmış bir küçük su kaynağının bazı karakteristik değerleri ve hesap sonuçları * aşağıda verilmiştir:

Köyün adı: Adıyaman Çelikhan Recep Köyü

Nüfus: 1200

Akarsuyun adı: Bulam Çayı

Akarsuyun özellikleri:

En büyük debi

: Q = 2,5 m3/s eb

En küçük debi

: Q = 1,3 ma/s ek

Net düşü

: H = 20 m o

En küçük debi ile verebileceği güç : P = 208 kW

Enerji maliyeti: e= 18,5 krş/kWh

Çevirme bendi ve 2 km'lik bir isaleden sonra 20 m' lik bir düşü kazanılmaktadır, tsale kanalı 1,3 m2 kesitinde, 0,85 m derinliğinde, trapez kesitli ve arazi kumlu olduğundan beton kaplıdır, tsale kana lında hız 1 m/san ve boşaltma kanalında 0,40 m/san'dir. Yükleme odası beton havuz şeklin dedir. Santral çift türbinli olduğundan iki ceb rî boru vardır. Cebrî borular 800 mm çapındadır ve cebrî boruda hız 1,3 m/san'dir. n = 2 5 8 d/d s bulunmuş ve 60 < n <400 olduğundan Francis tür s bini seçilmiştir. Türbinlerin her birinin gücü 138 BG'dür.

2. KÖY ELEKTRİKLENDİRİLMESİNDE TEK TARAFINDAN BENİMSENEN İLKE

TEK yetkililerinin Elektrik Mühendisleri Odası VII'inci Teknik Kongresine sunulan tebliğlerin den, köy elektriklendirilmesinde TEK tarafından kabul edilen temel ilkenin aşağıdaki biçimde şe killendiğini görüyoruz.

• Köy elektriklendirilmesi planlaması esasen ülke nin en ücra noktalarına kadar enterkonnekte sis temin ulaştırılmasını amaç edinmiştir.

• Köy elektriklendirilmesi çalışmalarında, köyle rin yakınındaki en küçük yerleşimlere kadar hal kımızın elektrik için istekte bulunması, bu amaç la olanakları oranında katılım payı yatırması, elektrik tesislerinin giderek daha geniş alanla ra ve en küçük yerleşimlere kadar yayılmasını zo runlu kılmıştır.

• Uzun erimli köy elektriklendirilmesi planının gerçeklerle bağdaşacak biçimde ülkemizin 36 bin muhtarlı köyünün tamamı, diğer bir anlatımla bu köyleri oluşturan 80 bini aşan sayıdaki köy yer leşim birimi için yeniden düzenlenmesi gerekmek tedir.

• Bir diğer temel ilke, ülkemizin kırsal alanının ilke olarak enterkonnekte sisteme bağlı iletim ve dağıtım hat ve tesisleriyle örülmesi, kırsal

elektriklendirmeye çözüm getirmekten uzak olan çok küçük güçlü su ve dizel üretim birimleri ya tıruaları ile para ve zaman israf edilmemesidir.

Yukarıdan da anlaşılacağı gibi TEK ülkemizin tüm kırsal alanının enterkonnekte şebekeden beslenme sini temel ilke olarak kabul etmiş ve benimsemiş bulunmaktadır.

3. SONUÇ

Kanımızca köy elektriklendirilmesinde TEK tarafın dan kabul edilen bu temel ilke sakıncalıdır.

Çünkü ülkemizde köyler ve diğer küçük yerleşim merkezleri biribirlerinden çok uzak ve dağınık olup çok geniş bir alana yayılmıştır. Enterkonnek te sisteme 6 km uzaklıktaki köyler ancak % 15 20 kadardır. Köylerin % 80'den fazlası enterkonnekte sisteme 6 km'den daha fazla uzaklıktadır. Enter konnekte sisteme 6 km'den daha uzak köylerde su olanağı bulunduğu takdirde, bundan yararlanmak hava hattı ile enerji vermekten daha ucuza mal ol maktadır ** .

Bu durumda köylerin tümünü enterkonnekte sistem den beslemek şebekenin çok dağınık bir hal alması na, tesis ve bakım giderlerinin, arızaların ve sistem kayıplarının artmasına ve sistem üzerinde ki diğer abonelerin rahatsız olmasına neden olacak tır. Ayrıca yılda 20 30 milyar kWh kapasitesindeki küçük su kaynaklarından yararlanılamayacak ve muh temelen ilerde bunun yerine dışardan kaynak ithal etmek yoluna gidilecektir.

Halen yakıt yağı yakan santrallarda 37 47 krş/kWh, motorin yakan gaz türbinli santrallarda 112 212 krş/kWh dolaylarında üretim maliyetleri söz konu su iken ve su santrallarında ortalama üretim mali yeti 15 krş/kWh iken, 18,5 krş/kWh dolayında üre tim maliyetleri olan, üstelik yakıt için döviz har caması gerektirmeyen ve dış ticaret açığını artır mayan küçük su santrallarmın ekonomik olmadığını söylemek olanaksızdır.

Kanımızca köy elektriklendirilmesi, hiç olmazsa enterkonnekte sisteme uzak ve elverişli su kayna ğı bulunan köylerde, bu küçük su kaynaklarına da yandırılmalıdır. Bunlardan bazıları yüksek gerilim şebekesine gerek kalmadan alçak gerilimle üretim ve dağıtım yapabilen bağımsız tesisler olabilecek, bazıları ise köyler arası bölge santralı şeklinde düzenlenebilecek ve köylerin gereksinimi olan 50 100 kVA gibi küçük güçler, yerine göre 3 yada 6 kV'luk hatlarla köylere iletilebilecektir.

Bu durumda belirli güçler için tiplemeye gidilmeli ve türbin, regülatör ve generatör de dahil olmak üzere böyle bir su santralı için gerekli tüm aygıt ların yerli olarak yapımı sağlanmalıdır. Bununla ülkemizde bu endüstrinin başlaması ve gelişmesi de sağlanmış olacaktır.

• Bu hesap sonuçları İTÜ Makine Fakültesi 'nde 1975 76 ders yılında Prof .Dr.Kaya Baysal tara fından yönetilen ve Vahap Esen adlı öğrenci tarafından yapılan Diploma Çalışmasından alın mıştır.

** TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası V. Teknik Kongre, 19 nolu tebliğ: "Türkiye'nin Artan Elektrik Enerjisi İhtiyacının En Ekonomik Şekilde Karşılanması", Süleyman Ergin.