LANETLİ ALMAŞIK AKIM

"lanetli" almaşık akım

YAZ Ah terry s. REY NOLDS theodore BERNSTTElN

ÇEVİREN kudret Y URTSEVEN

UDK: 621.3.024:621.3.025(091)

ÖZET

ABD'da almaşık akım (AA) ile doğru akım (DA) arasın daki savaşım 1886'dan 1895'e kadar sürdü ve bu olayda 1888 en kritik yıldı. Edison yanlıları AA'nın teknik özel liklerine ilk olarak 1888 başlarında saldırdılar. Sonradan tartışmayı sistemlerin genel özelliklerinin karşılaştırılma sından salt güvenlik konusuna kaydırdılar. DA yanlıları nın AA'ya saldırıya geçmelerine neden, büyük bir olası lıkla, 1887 yılında bir Fransız ticari firmalar birliğinin dünya bakır üretiminin büyük bir bölümünü ele geçirerek bakır fiyatlarını hızla yükseltmesidir. Bu olay, bakır gi

derleri düşük olan AA sistemlerini satış için çekici yapar ken, DA savunucularını karşı tavır almaya sürükledi. Böylece 1888 yılının ilk ayları, iki sistemin üstünlüklerini karşılaştıran bir dizi ilginç tartışmalara tanık oldu. Tar tışmanın 1888 ortalarında güvenlik konusunda yoğunlaş tırılması, bu yılın baharında bir AA amper saat metFenin çalışma ilkesi (Shallenberger) ile bir AA motoru (Tesla) nun bulunmasıyla ilişkilidir. Edison firmaları tartışmayı güvenlik konusunda yoğunlaştırarak, kamuoyunda bir çok geçici başarılar kazandılar (ilk elektrikle idamın AA ile yapılması gibi); ancak teknik gelişmelere ayak uy du ramadılar; 1895'e gelindiğinde AA enerji iletiminde en iyi sistem olmuştu bile.

SUMMARY

Vfhile the struggle över the use of alternating current (ac) versus direct current (de) in the United States lasted from 1886 to 1895 the critical year was 1888. Early in 1888 the Edison de interests first launched public attacks on the teehnieal aspects of ac. Later they redirec ted the controversy, from a general consideration of comparative merits, to concentrate on only the safety issue. The decision of de interests to launch public attacks on ac was probably caused by the successs of French copper syndicate in cornering much of the ıvorld's copper supply and forcing prices sharply unuıard in 1887. This made the loıver copper costs ofacsvsteemtt

an attractive selling point and forced de proponents to react. Thus the early months of 1888 saw a number of well rounded discussions on the comprative merits of the tuıo systems. The decision in mid 1888 to focus the debate on the safety issue w as related to the discovery, in the spring of that year, of a uıorkable principle foran ac ampere hour meter (Shallenberger) and an ac motor (Tesla). The Edison interests voere largely successful in focusing the polemics on the safety issue and achieved several majör publicity coups (such as the use of ac for the first legal eleetrocution), but they were unable to mateh the teehnieal improvements that by 1895 voere clearly to make ac a far better system of pouıer trans

ABD'de 1885 1895 dönemi, elektrik enerjisi endüstri sinde büyük gelişmelere tanık oldu. Elektrik enerjisi üre

Kudret Yurtseven, Dr., HÜ Terry S. Reynolds, University of Wisconsin Theodore Bemstein, University of Wisconsin

ten, taşıyan ve tüketen yeni aygıtlar bulundu. Bu geliş medeki en renkli ve ilginç olaylardan biri, doğru akınv (DA) ile almaşık akım (AA) savunucuları arasında geçen hararetli tartışmadır. Kısa olmasına karşın ,bu tartışma enerji ve aydınlatma endüstrisinin gelişmesinde çok önemli olmuştur. Almaşık akımın kazandığı kesin zafer,

Thomas Edison'un elektrik endüstrisi üzerindeki etkinli ğinin sonunu belirlerken, bu alanda Westinghouse Elect ric Company'yi de büyük bir güç olarak ortaya çıkarmış tır.

Savaşımın başta gelen kahramanları DA yanlısı Thomas A. Edison ve Edison Electric Light Company (1888'den sonra Edison General Electric Company), AA' y ı destek leyen George VVestinghouse Jr. ve VVestinghouse Electric Company'dir.

Edison, DA sistemiyle, bu alanda ilk isimdi. 1 8 8 0 baş larında akkor lambalı (inçandescent) aydınlatma sistemi ni bir bütün olarak geliştirdi ve 1 882 Eylülünde, New Y ork'da, ilk başarılı elektrik santralını işletmeye açtı. Santral endüstrisi hızla ve kararlı bir şekilde büyüdü. 1886 ortalarında yaklaşık olarak toplam 150 0 0 0 lam bayı besleyecek güçte 58 tane santral vardı. 1 8 8 7 sonla rında ise 3 2 5 0 0 0 lambayı besleyebilecek güçte servise alınmış veya kurulmakta olan 1 21 Edison santralı vardı. Edison sistemi, ya Edison'un ilk merkezi besleme sistemi ile iletilen 1 2 0 V'luk DA'ya, ya da sonradan geliştirdiği üç telli devreye iletilen 2 4 0 V'luk DA sistemine dayanı yordu. Tüketim devreleri 1 1 0 V ile çalışıyordu. Başka firmalardan gelen ilk rakip atılımlar, DA sistemlerinin çoğunlukla verimsiz taklitlerini kullandıkları için hiç bir zaman Edison firmasının bu alandaki egemenliğini sarsa cak önemde değildi.

AA daha önceleri elektik yayı (arc) aydınlatmasında kul lanılıyordu; genel enerji dağıtımında kullanılmasını verimli transformatörlerin olmaması engelliyordu. VVes tinghouse, elektrik enerjisi alanına, Edison'a rakip öteki firmalara oranla biraz daha iyi bir DA sistemi ile girdi. VVestinghouse 1 8 8 5 ' t e , A A ' n m Avrupa'da kullanılışını Lucien Gaulard ve John D. Gibbsln ingiltere'deki trans f ormat ör sergisi dolayısıyla öğrendi. Gaulard ve Gibbs patentli transformatör sistemi, primer sargıları yüksek gerilim devresinin uçlarına seri olarak bağlanmış olan birden fazla bire bir sarım oranlı transformatörler kul lanıyordu. Her sekonder sargı, düşük gerilim (5 0 V) yükleri besliyordu. Bu tür bir transformatör bağlantısı ile değişken sekonder yükler için gerilim ayarlaması yap mak zor bir işti. VVestinghouse, 1 8 8 5 yazında, Gaulard Gibbs patentinin Amerika'daki haklarının bir bölümünü satın aldı ve Great Barrington'da deneysel bir enerji sant ralı için aygıtlar yapılmasını kararlaştırdı. AA üzerindeki deneyler V.'illiam Stanley'in yönetiminde hızla ilerledi. 1 886 yılında Stanley tarafından geliştirilen transforma törlerde her birimin primer sargıları yüksek gerilim devre sine seri değil de, paralel bağlanmıştı. Stanley, aynı za rnanda, bu transformatörleri çok sayıda üretilebilecek bi çimde tasarlamıştı. Bu şekilde, VVestinghouse Company, verimli bir iletim için almaşık gerilimi yüksek değerlere dönüş t üm* ve sonra dağıtın için alçak gerilimlere dü

şürme olanağını elde e t t i . Stanley 1 8 8 6 Mart'ında Great Barrington'daki deneme santralını tamamladı. Deneyler başarılı olunca, VVestinghouse ilk AA sistemini 1 8 8 6 so nunda piyasaya sürdü. VVestinghouse'un yeni santralı ola ğanüstü bir hızla büyüdü. 1 8 8 7 Eylül'ünde kullanılmakta veya yapılmakta olan VVestinghouse santrallarının gücü yaklaşık olarak 135.000 lambayı besleyebilmekteydi. AA sistemi, Edison firmasına önceleri rakip olan DA sistemlerinden farklı olarak, açık ve kesin bir tehdit oluş turuyordu. Edison DA sistemi 2 4 0 voltluk devreler kul lanırken, VVestinghouse sistemi genellikle 1 0 0 0 Volt ' da güç ilet iy ordu. Enerji iletiminde AA geriliminin yüksek olması, iletim devrelerinde daha ince iletkenler kullanıla bilmesi demekti. Bu ise, bir enerji santralının kurulması için gerekli sermayenin büyük bir bölümünün bakır mas raflarından oluşması nedeniyle, çok önemliydi, iki rakip sistemi karşılaştıran ve o zamanlarda yayımlanan bir bil diriden alınan Şekil 1, sistemlerde gereken iletken kesit leri arasındaki farkı göstermektedir.

Sakil 1. Bir mi (1,6 km) uzaklıkta besyOz tan* 16 mum güçlük ve 110 Vl u k lamba İçin gerekil bakır besleyicile rin (% 5 İletim kaybı varsayılmıştır) kesitle rinin toplu görünüşü. 1) Lambalar 1120 V luk hatta paralel bağlı.

2) 220 V. öç nat sis temi (Prof. G. Forbes'kı hesaplarına göre) 3) 220 V., Oçhat sbteml, (H.W. Leonard'tn he saplarına göre) 4) Bes 110 V'luk seri lamba (550 V.) 5) 1000 V AA sistemi 6) 2000 V AA sbteml

Edison ve ortakları AA sistemlerine karşı sürekli bir sa vaş yürüttüler. Aslında Edison, 1 8 8 6 yılında Karoly Zipemowsky, Otis T. Blathy ve Max Deri tarafından geliştirilen ZBD Macar transformatörünün haklarını satın aldığından, AA alanındaki gelişmelerin ön saflarında yer alabilirdi. Bu transformatör Stanley'in yaptığı ile yarışa bilecek güçteydi. Ancak, Edison AA ile hiç ilgilenmiyor du ve ortağı olduğu firmaları patent üzerindeki haklarını bırakarak çabalarını DA üzerinde yoğunlaştırmaları gerekliliğine inandırdı.

İki sistemin birbirlerine kıyasla üstünlükleri ve zayıflıktan üzerine tartışma 1886'dan 1896'a kadar sürerken, 1 888 yılı mücadeledeki en kritik dönemdi. Bu yılın başlarında

Udison firması AA sistemi üzerine ilk ciddi saldırıya geç t i. Bu konudaki teknik yayınların sayısı 188S'de doruğa ulaştı. Tartışmanın yeni bir yöne girmesi de bu yaz için de olmuştur.

Daha önce sözü edildiği gibi, Edison'cu güçlerden VVes tinghouse sistemine doğrudan ilk saldırı, 1888 başlarında gelmişti: Edison Electric Light Company, şubat ayında adı "Bir Uyan" olan ve AA'ya saldıran kırmızı kaplı bir kitapçık yayımladı. Kitapçığa, sistemlerin ekonomileri nin karşılaştırmalı tartışmaları yanında, yüksek gerilimin yarattığı tehlikelerin bir özeti ve AA sistemi tarafından öldürüldüğü öne sürülen kişilerin bir listesi de eklenmişti.

Edison Company'nin 1887 yılında raporunda da AA sis teminin kusurlarını özetleyen bir bölüm vardı. Association of Edison llluminating Companies adlı kuruluşun Şubat ayındaki Şikago toplantısında AA'ya bir kez daha çatıl dı. Edison Company'nin New Orleans'daki fabrikasının denetçisi W.A. Mottram, VVestinghouse sistemini eleşti rerek, Edison santralı sahip ve yöneticilerine "Edison sisteminin bu yeni gelişmelerden korkacak hiç bir şeyi olmadığı" yolunda güven verdi. Bu tür toplantılara ge nellikle katılan, ancak konuşma yapmayan Edison, bu tavrını değiştirerek, kısa bir konuşmayla iki sistemi kar şılaştırdı ve "AA sisteminin kaçınılmaz zayıflıkları" üze rinde durdu.

Acaba Edison yanlıları niçin 1886 başlarında, VVesting house sistemi piyasadaki birinci yılını henüz doldurmuş ken, bu kadar saldırgan bir tavr almışlardı? Buna neden olarak, VYestinghouse Company'nin santrallannı çok ba şarılı pazarlaması düşünülebilir. Peki ama,Westinghouse' in almaşık akım sistemi piyasadaki birinci yılında neden böyle ezici bir basan kazanmıştı? Bunun yanıtı, AA'nin piyasaya sürülme zamanındaki raslantıdr. Bir Fransız t i cari firmalar birliği 1887 başlarında dünyadaki bakır üre timinin büyük bir bölümünü ele geçirdi. 1886 içinde ve 1887 başlarında 1 pound'u (455 gr) 9 10 sent dolayların da kararlı olan bakır fiyatı, hızla yükselmeye başladı. 1887 Temmuz ve Aralık arasında fiyat 17 sent'e çıktı ve sonradan 20 sent oldu. Bakır giderleri yüksek olan DA sistemi bu hızlı fiyat artışları sonucu kötü bir duruma düştü. VVestinghouse sisteminin başlangıçtaki büyük ba şarısının ardındaki en önemli etkenlerden biri büyük bir olasılıkla budur. 1887 sonu ve 1888 başlarında, ticari firmalar birliğinin bakr piyasası üzerindeki egemenliği nin kısa bir süre içinde katlamayacağına ilişkin raporlar, DA'nın destekleyicileri arasında korkudan başka bir şey yaratamazdı. Bu yüzden, Edison Company'nin almaşık sistem üzerine başlattığı saldırılann zamanlamasını, bakır piyasasındaki durumun belirlediği anlaşılmaktadır.

1888 bahannda Edisoncu'lann AA sistemine yaptıktan saldırılar, elektrik ile ilgili çevrelerde, iki iletim sistemi

nin karşılıklı nitelikleri konusunda oldukça büyük bir ilgi uyandırdı, örneğin, The Chicago Electric Club'ın çok ilgi gören bir dizi toplantısında, AA sistemi ile DA siste mi destekçileri, aralarında boy ölçüştüler. Bu karşılaş madan ortaya çıkan bildiriler ilk olarak VVestern Electri cian'da yayınlandı. Sonradan bunlar ya özet olarak, ya da diğer iki büyük Amerikan elektrik dergisi olan Elect rical World ve Electrical Engineer'da yayımlandı.

Bu tartışmalarda AA'nın karşısındakiler, AA'nin DA'ya rakip olamayacağını kanıtlamaya çalıştılar. Üç hatlı DA sistemi ile tek evre AA sistemini aşağıdaki konulara iliş kin olarak karşılaştıran çalışmalar yapıldı:

1) maliyet ve ekonomi, 2) güvenilirlik, 3) gelir getirebilecek kaynakların çeşitliliği ve değerleri, 4) can güvenliği 5) varolan mülkiyete etkileri.

DA yanlıları, öngörülen bakır iletken ve transformatör maliyetlerini kullanarak, DA sisteminin 4000 ft (1,2 km) den kısa uzaklıklar için daha ucuz olduğunu savun dular. Aynı zamanda AA donanımının yüksek gerilim ne deniyle daha hızlı yıpranacağı düşünülüyordu. DA gene ratörlerinin paralel çalıştırılabilmesi ve bu telcniğin henüz alternatörler için bulunmamış olması, DA'yi sis tem güvenilirliğinde öne çıkardı. O dönemde AA motoru ve verimli doğrultmaçların olmaması nedeniyla AA salt aydınlatma ve ısıtma için kullanılabiliyordu, bu yüzden DA'nın daha çok gelir sağlayacağı düşünülüyordu. Üste lik, DA'nın elektrik kaplama ve batarya şarj etme gibi başka uygulamaları da vardı. DA'yi üstün yapan bir başka konu ise, AA sisteminde güç tüketimini ölçecek bir aygıt olmayışı idi. AA'nın yakın çevredeki telefon ve telgraf kablolarını endükt'rf kuplaj sonucu kanştıracağından da korkuluyordu. Son olarak, 1000 V AA "bir atı öldürebi lir" içen, DA'nın güvenilirliği "tartışmasız kesin" idi.

AA savunuculan, kullanılan enerji biçimlerinin çoğunda belirli bir tehlike olduğu üzerinde durdular. DA santral ları için bakır yatırımının çok büyük olması beslenecek bölgenin sınırlarını çok daraltıyordu; bakırın maliyeti bir mil ( 1 , 5 km.) lik bir yançapı aşmayı neredeyse olanak sızlaştınyordu. Üstelik, DA sisteminin bu bölgede bile ticari geçerliliğinin olabilmesi içki, tüketim yoğunluğu nun yüksek olması gerekiyordu. Bu, yüksek arazi ve bina maliyeti, yakıt ve su kaynaklannın sağlanması ve depo lanması gibi başka sorunlar yaratıyordu. Son olarak, da ğıtım bölgesinin sınırlarının dar olması, kurulan küçük üretim birimlerinin maliyetinin de yüksek olması demek t i. Almaşık sistem içki tüm bu kusurlar, yüksek gerilim iletimi ve düşük bakır maliyeti özelliklerinden dolayı, önemsizleşiyordu. AA yoğun yerleşme merkezlerini

olduğu kadar, kent çevrelerini ve kırsal bölgeleri de bes leyebiliyordu.

Oldukça dengeli olan bu tartışma, 1888 yazında Edison ortaklarıyla birlikte çalışan Harold P. Brown adında "çe kirdekten yetişme" bir elektrik mühendisi tarafından sena erdirildi. Brovvn, 5 Haziran'da Nevv York Evening Post'da, New York Board of Electrical Control'a (New York Elektrik Denetim Kurumu) yönelik yayımladığı bir açık mektupla, tartışmayı salt toplum güvencesi konusu üzerinde yoğunlaştırdı. Brovvn bu mektupta AA'yi öldü rücü ve tehlikeli olarak mahkum ederken, düşük gerilimli DA'yi, "Edison Company'nin akkor lambaları için kul landığı biçimiyle, can güvenliği sözkonusu olduğunda son derecede güvenilir" olarak gösteriyordu. Mektup, "AA, 'lanetli' sözcüğünden daha hafif bir sıfatla tanımla namaz" biçiminde son buluyordu. Brovvn ayrıca, Board of Electrical Control'un, toplumun çıkarları için, 300 Voltun üzerinde almaşık gerilimi New York'ta yasakla masını öneriyordu.

Brovvn, Thomas Edison'la daha önceden tanıştığını veya Edison'un herhangi bir ortaklığıyla ilişki içinde olduğu nu sürekli olarak yadsıyordu. Tavrını, Edison ortaklığı nın çıkan için değil, toplum çıkarı için aldığını ileri sü rüyordu; ancak bundan sonra AA ile DA'nın tehlikeleri nin karşılaştırılması üzerine yaptığı çalışmalar, ya doğru dan ya da dolaylı olarak Edison ve Edison Electric Light Company tarafından desteklendi, örneğin, 1888 Tem muzunda Edison, laboratuvarındaki olanakların Brown tarafından kullanılmasını sağladı. Aynı zamanda Brovvn, bazen Edison'dan, Edison Electric Light Company'nin yazman ve saymanı F. S. Hastings kanalıyla ödünç aygıt lar alıyordu. Bundan da ötede Edison'un başteknisyeni A £ . Kennely, Brown'a deneylerinde ve halka açık göste rilerinde yardımcı oluyordu. Bu nedenlerle, Brovvn'ın tartışmayı iki sistemin özelliklerinin genel olarak değer lendirilmesinden salt güvenlik konusuna kaydırmasında Edison ve Edison Light Company'nin desteği olduğu açıktır.

Edison'un ortak olduğu firmalar acaba neden o sıralarda salt güvenlik konusu üzerine eğilmişlerdi? Bunun yanıtı 1888 başlarında elektrik enerjisi alanında görülen geiş melerde bulunabilir. Her ne kadar Edison'cular bakır fi yatlarının artması sonucu, Westinghouse sistemini yeteri ciddiyette bir tehdit görerek 1888 başlarında saldırıya geçtilerse de, bunu izleyen aylarda iki sistenin özellik lerinin karşılıklı incelenmesine hazır olmaları, sistemleri nin bir bütün olarak üstünlüğü konusunda kendilerine gü vendiklerini göstermektedir. Bu güveni duymalarının tu tarlı nedenleri vardı. Almaşık sistemin piyasada tutun masını ve daha da gelişmesini sınırlayabilecek iki eksikli ği vardı: Enerji tüketimini ölçecek bir aygıt \e pratik bir motor.

Enerji tüketimini ölçecek bir aygıtın olmayışı AA firma ları için ciddi bir zayıflıktı. Edison firmalarının, doğru dan okumasa bile, işi görecek bir amper saat ölçerleri vardı. Bu ölçü aygıtı plakaları her ay toplanıp bölgesel santralda tartılarak, tüketilen enerjinin ölçüldüğü elektro kimyasal bir aygıttı. Doğal olarak bu yöntem AA için geçerli değildi. Bu nedenle ilk VYestinghouse firmaları her lambadan standart ücret alan bir anlaşma sistemi kul lanmak zorunda kalmışlardı. Ancak, AA tüketicileri ge reksinimleri olmadığı halde lambaları açık bırakabili yorlardı. Bu da, aynı sayıda lamba için, VVestinghouse santralarının üretim kapasitesinin ölçme aygrtlı Edison santrallannın kapasitesinden % 40 % 80 daha fazla ol masını gerektiriyordu. 1888 başlarında VVestinghouse'in başmühendisi O.B. Shallenberger bir AA ark hmbası üze rinde deney yaparken, almaşık gerilime bağlı bir manye tik indükleç üzerine kaza sonucu bir yay düşürdü. Shal lenberger yayın yavaşça döndüğünü görünce,enerji tüke timini ölçmede kullanılabilecek bir AA amper saat ölçe re temel olacak bir ilkeyi bulduğunu anladı. Bir ay için de çalışabilir bir model kurdu. Piyasa için üretimin 1888 Ağustos'ta başlamasına karşın, bu ölçme aygıtının varlı ğının dışarıya sızdırıldığı, Mart 1888'de National Electric Light Association'ın (Ulusal Elektrikle Aydınlatma Der neği) toplantısnda New York'tan O A. Moses'in tartış ma sırasında söylediği şu sözlerden anlaşlmaktadır:

"Burada sizlere, son zamanlarda VVestinghouse fabrika sında gördüğüm, almaşık akımın kayıt edilmesi için ya pılmış hayran olunacak bir ölçü aygıtı üzerinde durmak fırsatını buluyorum. Bu mükemmel aygıt kendi kendini ispatlayacaktır. Bu konuda biraz dikkatli konuşmalıyım; çünkü aygıt bana gösterildiği zaman Avrupa'daki patent leri ve buna benzer sorunlardan dolayı özelliklerinin ya yımlanması istenmiyordu. Ancak bu aygıtın başarılı ve doğru çalışacağı konusunda güven verebilirim."

Shallengers'in buluşu VVestinghouse sistemine sah çalışa bilir ve doğru okuyan bir amper saat ölçer değil, aynı zamanda Edison'un kimyasal ölçme aygıtından daha üs tün ve doğrudan okuyan bir aygıt kazandırmıştı.

ilk AA sistemindeki bir başka eksiklik de çalışabilir bir motorun olmayışı idi. Bu büyük bir problemdi. Bu, elektrik alanında mekanik gücün elektrikle iletilmesinin önem kazandığı bir devrede AA'nın yalnızca aydınlatma ve ısıtma için kullanılabileceği demekti. DA savunucuları 1888 baharında bu nokta üzerinde uzun süre durdular. Çok evreli bir AA motoru 1892 yılına kadar pazarlara madiği halde, bu tür bir motorun tasarımının dayandığı ilkelerin patenti 1 Mayıs 1888'de NikolaTesla tarafından alındı ve ayrıntıları 16 Mayıs'ta Amerikan Elektrik Mü hendisleri Birliğine sunulan bildirisinde verildi. Tesla'nın bildirisinin önemi geniş çevrelerce benimsendi. Bu bildiri

büyük elektrik dergilerinin bir çoğunda yeniden basıldı ve çok sayıda gözlemciyi yakın gelecekte çalışabilir bir AA motorunun olasılığına inandırdı, örneğin, bir mühendisin yorumu şöyleydi:

'Tesla tarafından tanımı verilen almaşık akım motoru nun gelişmesi, almaşık sistemin uygulama zincirinde şim diye kadar eksik kalan bir halkanın kesin bir biçimde ta mamlanması olacaktır."

VVestinghouse Tesla'nın patentlerini satın almak için he men pazarlığa girişti. 1888 Temmuz'da salt patentleri

Brown ve onun Edison'cu ortaklarının neden olduğuna inanıyoruz.

Aslında Brown çabalarında oldukça başarılı olmuştu. 1888 ortalarından sonraki AA DA çatışması konusun daki yayınlar, öncelikle güvenlik konusuyla ilgileniyor lardı. Bunu izleyen aylarda Brown, AA'nın öldürücü teh likelerini sergilemekteki çabalarıyla epeyce şöhret ka zanmıştı, örneğin, 30 Haziran 1888'de, Columbia Ma dencilik Okulunda ilgi gören bir toplantıda, Şekil 2* de gösterilen aygıtla AA ve DA'nın köpekler üzerine olan etkilerini inceleyen bir deney yaptı. Brown deneyle bir

Şekil 2 Har ol d P. Brovvn'un 1888'de de neylerinde AA ve DA'nın köpek ler üzerindeki etkilerini incele mekte kullandığı devrelerden biri.

satın almakla kalmayıp, Tesla'nın kendi firmasında çalış masını da sağladı.

Böylece 1888 Haziran'ında AA ve DA sistemlerinin duru munda, AA lehinde köklü bir değişme oldu. VVesting house'un bir amper saat ölçer geliştirmesi ve Tesla'nın

likte 5 Haziran'daki mektubunu eleştirenlere yanıt ver meye çalışan ve Edison laboratuvariannda yaptığı bir aylık deneyleri özetleyen bir bildiri sundu. Brown'a gö re köpekleri öldürmek için 1000 Volt'luk bir DA gerilimi gerekirken, aynı şeyi 2 0 0 voltun altındaki AA gerilimi yapabiliyordu. Biri Şekil 3'de gösterilen diğer deneyleri

buluşlanndaki potansiyelin onaylanması haberleri, DA' nın son teknik üstünlüğünü de tehlikeye düşürmüş oldu. Biz bu gelişmelere, 1888 yazında bütün etkenleri dışlaya rak tartışmayı salt güvenlik konusunda yoğunlaştıran

Şekil 3. 5 Aralık 1888'de Orange'da (New Jersey) Edison Laboratuvarında yapılan, AA kullanarak hayvan öl dürme deneylerinden biri.

de Brown o yıl içinde yayımladı. Brown'un Westing house'a ve AA'ya karşı olan hiddetini gösteren bir başka örnek de, 18 Aralık 1888'de bir çok gazetede yayımla nan George VVestinghouse'a meydan okumasydı:

"Sayın VVestinghouse'u, ehliyetli elektrik uzmanlarının önünde, ben vücudumdan doğru akım gerçirirken kendi vücudundan almaşık akım geçirmeye çağırıyorum. Al maşık akının dalgalanması saniyede 300 den aşağı ol mamalıdır (150 Hz).... 100 Volt'la başlayacağız, her dokunma beş dakika sürecek ve gerilimi benden başlaya rak 50 Volt basamaklarla artıracağız, taki içimizden biri yeteri kadar bağırıp topluluğun önünde yanılgısını kabul etsin. Ancak Sayın VYestinghouse'ı beş saniye uygulanan 160 V almaşık akımın öldürücüolduğunun deneylerimde kanıtlandığı ve düşük gerilim Jablochkoff (bir tür ark ışığı) almaşık akımın bir çok insanı öldürdüğü konula rında uyarırım."

Westinghouse bu meydan okumaya kulak aşmamayı yeğ tuttu.

Edison 1889'da, North American Revievv'da AA'nın in san hayatına getirdiği tehlikeler üzerine yayımladığı bir bildirisinrieki saldırısıyla, tartışmaya doğrudan katıldı. Edison kişisel isteğinin "AA'nın kullanımının bütünüyle yasaklanması" olduğunu, bu gerçekleşmezse almaşık ge rilimin en fazla 300 V ile sınırlanmasını istediğini belirt ti. Bu doğal olarak AA'nın en büyük üstünlüğü olan yük sek gerilimde iletimi olanaksızlaştırıyordu. Edison öne sürülen bu itiraza kulak asmayarak AA ortaklarının top lumun sırtından yüksek kazançlar sağlamak için santral lan yüklerin bulunduğu yerlerden uzaklarda kurup, tüm tehlikelerine karşın, yüksek gerilimde iletim yaptıklarını ileri sürdü.

AA'nın yarattığı tehlikeleri belirterek, DA sisteminde çok yükselen arazi ve iletken harcamalarına katlanılma sının gerektiğini savundu. Aynı zamanda yüklere yakın yerlerde çok sayıda santral kurulmasını önerdi. Düşün celerini şöyle özetledi:

"Yüksek gerilimli almaşık akımların kullanımını ne bilimsel ne de ticari açıdan haklı gösterecek bir neden yoktur. Gösterilen nedenler, salt bina, arazi ve bakır har camalarını düşürmek için bahane olarak kullanılmakta dırlar."

1880'lerde New York Eyaleti ölüm cezalarının infaz yön temlerini, yeniden gözden geçiriyordu. Daha önceden asarak infaz yöntemi uygulanmaktaydı. Birçok asarak yapılan idamı yüzlerine gözlerine bulaştıran yetkililer, yeni bir idam yöntemi geliştirilmesine karar verdiler. Çeşitli yöntemleri incelemek üzere görevlendirilmiş bir kurulun raporu, bu iş için elektrik kullanılmasını savunu yordu. Brown ve Edison'un ortakları bu olayı DA'nın lehine gelişen bir kampanyaya çevirmeyi başardılar. Brovvn'un deneylerine ve Edison'un AA'nın DA'dan çok daha öldürücü olduğu yolundaki delillerine inanan New York Eyaleti, ölüm cezalarında AA'yı kullanmaya karar

verdi. VVestinghouse'ın bütün önleme çabalarına rağmen BroNvn'ın sağladığı bir VVestinghouse altematörüyle, 6 Ağustos 1890'da New York'un Auburn tutukevinde, AA ilk olarak elektrikle idamda kullanıldı.

Bu elektrikle idam olayı belki de DA güçlerinin tartış mayı bütünüyle güvenlik konusunda yoğunlaştırmaları nın doruk noktası oldu. ölüm cezaları için AA kullanıl maya devam ederken, DA yanlıları, transformatörlerin ve motorların gelişmesiyle birikte uzak yörelere enerji ileti minin gerçek bir gereksinim olması sonucu, AA sistemi nin giderek yaygınlaşmasını önleyemediler. Bu yüzden, Brovvn ve Edison yanlıları kamuoyunun dikkatini güven lik konusu üzerine çekebildikleri halde, başarılan önem siz ve geçici oldu. örneğin, Electrical World'un baş yaza rı AA'nın DA'dan daha fazla tahrip gücü olduğunu belirt ti. Ancak , "AA sisteminin şu anda çok ilerlemiş olması sonucu, gelişmesinin artık bu noktada durmayacağı "m da sözlerine ekledi. Haklıydı.

İki sistem arasındaki savaş 1890 yazından sonra hemen hemen bütünüyle AA lehine döndü. Nihayet VVesting house Firması, patentini 1888 yılında satın aldığı Tesla motorunu, çok güç aşamalardan sonra 1892 yılında pazarlamayı başardı. Aynı anda Niagara Şelaleleri'nde o zamana kadarki en büyük hidrolik santralı kurmayı tasarlayanlar, 20 mil (32,2 km) uzaklıktaki Buffalo'ya enerji iletiminde AA kullanmaya karar verdiler. Ekim 1893'de alternatörler ve transformatörler için Westing house'la anlaşma yapıldı. VVestinghouse için bir başka i^fer de, 1893 Şikago Dünya Fuarı'nın ışıklandırılması nın AA ile yapılması için varılan anlaşmaydı, bu anlaş ma büyük ölçüde propaganda konusu oldu. 1895'de Nia gara Şelalesinden AA ile başarılı bir şekilde enerji alın dığında, tartışma kesinlikle bitmişti.

Bütün bu gelişmelere karşın Edison AA'ya karşı olan tav rını sürdürdü. Bu yüzden 1895 yılıyla birlikte Edison'un elektrik enerji alanındaki etkinliği tümüyle yok oldu. Edison'un kurduğu ve yönetimine yardımcı olduğu Edi son General Electric Company, AA enerji dalındaki za yıflığını bir parça kapamak amacıyla, VVestinghouse'dan sonra AA dalındaki en güçlü firma olan Thomson Hous ton firmasıyla 1892'de birleşti. Bu birleşmeden ortaya çıkan General Electric Company, Edison'un saptadığı politikaya karşı gelerek, büyük ölçekte AA aygıtı üreti mine başladı. General Electric'in ortaya çıkmasıyla Edi son'un enerji endüstrisine olan son bağı da koptu. Brown a gelince; tarihte zaman zaman meçhulden bir anda çı kıp geçici bir şöhret devri yaşayanlardan biri olarak, gel diği yere döndü.

KAY NAK: 1. Reynolds T S., Bernstein T., The damnable alterno ting Current, Proc of the IEEE, Eylül 1976, s. 1339

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 259 • 260