1312 SAYILI KANUN'UN GERKÇE RAPORU

1312 SAY ILI KANUNUN GEREKÇE RAPORU

TEK Dağ.Şeb.işl.Dai.Bşk.

Türkiye Elektrik Kurumu'nun temelini oluşturan 1312 Sayılı Yasa'nın Gerekçe Raporu, kurumun gerekliliğine ve niteliğine ilişkin oldukça ilginç bilgi ve değerlendirmeleri de kapsamaktadır.

Aşağıda Gerekçe Raporu'ndan bazı bölümler ve Geçici Komisyon raporu sunulmaktadır.

MİLLET MECLİSİ TÜRKİYE ELEKTRİK KURUMU KANUNU TASARISI VE BAYINDIRLIK, İMAR VE İSKAN, İÇİŞLERİ, MALİYE, ENERJİ VE TABİİ KAYNAKLAR VE PLAN KOMİSYONLARINDAN 3 ER ÜYEDEN KURULU 11 NUMARALI GEÇİCİ KOMİSYON RAPORU (1 /154)

T.C. Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Tetkik Dairesi Sayı, 7 1 2 1 5 / 1 0 1 2 9

25.12.1969

İlgi: 10.12.1966 tarih ve 71 215/7124 sayılı yazımız.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nca hazırlanan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne arzı Bakanlar Kurulu'nca 20.11.1969 tarihinde kararlaştırılan "Türkiye Elektrik Kurumu kanunu tasarısı" ve gerekçesi ilişik olarak sunul muştur. Gereğinin yapılmasını rica ederim.

Süleyman Demirel Başbakan

TÜRKİYE ELEKTRİK KURUMU KANUN TASARISI GEREKÇESİ

A) Genel Gerekçe : Dünyada ilk defa elektrik enerjisinden istifade, 1882 yılında Amerika'da tesis edilen hidrolik santral ile sağ lanmıştır.

Türkiye'de ise ilk elektrik enerjisi tesisleri 1902 yılında Tarsus'daki su kuvvetinden istifade edilmek suretiyle kurulmuştur. İstanbul'da 1913 yılında elektrik enerjisin den faydamlmaya başlanılmıştır.

Birçok memleketlerde, yarım asrı aşan bir zaman zarfın da elektrik enerjisinin üretim, iletim ve dağıtımında akıl lara durgunluk verecek gelişmeler kaydedilmiştir. Meselâ Birleşik Amerika Devletleri'nde hidrolik, termik ve nük leer enerji kaynaklarından üretilen elektrik enerjisi şim diki halde milyarlar ile ifade edilemiyecek bir sonuca ulaşmıştır.

Türkiye'de 1968 yılında toplam elektrik enerjisi üretimi 6,89 milyar kilovatsaat olup, nüfus başına tüketim 204 kilovatsaate erişmiştir.

Bazı memleketlerin 1967 yılında toplam elektrik enerjisi üretimleri ile o memleketlerde nüfus başına düşen senelik tüketimleri 1 sayılı cetvelde gösterilmiştir.

Görülüyor k i , gelişmiş memleketleri bir tarafa bırakırsak,

o kadar gelişmemiş Yunanistan, Bulgaristan, Yugoslavya,

İspanya, Romanya gibi memleketlerle bile Türkiye, elek

trik enerjisinin üretimi ve tüketiminde son yıllardaki gay

retlerimize rağmen, mukayese edilemiyecek bir durum

dadır.

,.

Cetvel (1)

1967 yılı net üretimi Milyar Kwh

Nüfus başına düşer Kilovatsaat

A.B.D. S.S.C.B. İngiltere Japonya B. Almanya

1.314,298 587,686 (x) 196,187 206,191 / 172,250

6 600 2 487 3 565 2 062 2 998

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ — 340/341

(Cetvel 1 'in Devamı)

1967 yılı net üretimi Nüfus başına düşen

Milyar Kwh

Kilovatsaat

Fransa İtalya İsveç Norveç Hindistan İspanya İsviçre Hollanda Belçika Bulgaristan

111,637 93, 723 59,796 52,812 40,513 40,770 31,847 (xxx) 25,027 (xxx) 22,589 (xxx) 13,631 (x)

2 289 1 827 6 762 13 556

80 1 226 5 190 1 963 2 345 1656

Yunanistan

6,656

Yugoslavya

17,828

Romanya

27,828 (xxx)

1 434

Macaristan

11,858 (xxx)

Kıbrıs

0,414

Türkiye (1968 yılı) 6,889

Fas

1,326 (xx)

103 (xx)

Cezayir

1,476

Tunus

0,620

Memleketimiz sanayileşme ve kalkınma çabaları içinde

dir. Enerjisiz sanayileşme ve kalkınmanın mümkün ola

mayacağı kabul edilmiş bir gerçektir. Büyük küçük çeşit

li sanayi ile tarım ve ulaştırma sahalarındaki işler, şehir,

kasaba, köylerimiz bol ve ucuz enerjiye muhtaçdırlar.

Enterkonnekte şebekeye bağlı belli başlı büyük şehirle

rimizde enerji kifayetsizliği had dereceyi bulmuştur.

Şehirlerimiz zamanında kendi elektrik tevzi şebekelerini

islâh, tevzi ve takviye etmediklerinden, tecvizi kabil

olmayan voltaj düşüklüklerine mâruz bulunmakta ve bu

yüzden büyük mahzur teşkil eden sanayideki işletme

güçlük ve sıkıntıları meydana gelmektedir.

Nitekim, 1965 yılı kış aylarında büyük şehirlerde ve bil hassa İstanbul'da, enerji taleplerinin en çok olduğu zirve saatlerinde, çeşitli sanayide tahdide gitmek zaruretiyle karşılaşılmıştır.

Bu yüzden İstanbul ve civarındaki sanayiimiz gerek takat ve gerek enerji yetersizliği dolayısıyle çok sıkıntılı günler geçirmişlerdir. İstanbul Silâhtarağa Santralı, bu sıkıntılı günlere takaddüm eden zaman zarfında, aylarca gerekli üretimi yapamamış ve dolayısıyle hidrolik santrallarda, mevsim icabı, esasen alçalmış bulunan göl seviyelerinin daha da düşmelerine müncer olmuştur. Bu hal enerji üretim tesislerinin ayrı ayrı idarelerde bulunmasının bir neticesidir.

Enterkonnekte şebekeye veya bölge santralları sistemi dışındaki birçok şehir ve kasabalar akaryakıtla işleyen, ikide bir bozulan dizel grupları ile beslenmektedirler. Buralardaki elektrik enerjisi kilovatsaat maliyeti ve tarifeler enterkonnekte şebeke ve bölge santrallerine bağlanan şehir kasaba ve köylere nazaran, sanayiin kuru

lup gelişmesine imkân vermiyecek derecede pahalıdır. Diğer taraftan birçok kasabalarımızda bile daha elektrik yoktur. Türkiye'de 1968'de nüfusun % 37'si elektrikten yararlanmaktadır. 67 İl merkezinde 585 ilçe ve bucakta ve 35 bin 304 köyden 980 inde elektrik bulunmaktadır.

3,7 milyon nüfuslu Norveç'in 1967 yılındaki elektrik enerjisi üretimi 54 milyar kilovatsaattir. Bu miktarın hemen hemen tamamı (% 99,6) su kuvvetlerinde üretil mektedir. Norveç'te üretilen bu enerjinin yansı da hidro elektro metalürji ve hidro elektro kimya sanayilerinde kullanılmaktadır. Bu yüzden Norveç çok önemli miktar larda döviz sağlamaktadır. Bizde de bir kısım önemli hammadde cevherlerinin Norveç'te olduğu gibi su kuv vetlerinde elde edilecek ucuz elektrik enerjisi ile izabe ve tasfiye edilerek kıymetlendirilmeleri suretiyle dış memle ketlere ihracı ileri yıllarda, Türkiye'yi dış finansman yar dımlarına muhtaç bırakmıyacak ve iktisadi gelişmemiz için gereken döviz sağlanabilecektir.

Sanayide olduğu kadar tarımda da elektrik enerjisi büyük bir önemi haizdir. Çok gelişmiş bir memleket olan Birle şik Amerika Devletleri'nde yapılan istatistiklere göre elektrik enerjisinin tarım sahasındaki takbikatı 400'den fazladır. Nitekim köylerin elektriklendirilmesinde sadece köylerin ışığa kavuşturulması yeterli görülmemekte, elektrik enerjisinin çeşitli tatbikatının köylere götürül mesi suretiyle tarımda yapılacak reformun sağlanması da esas olarak kabul edilmektedir. Bundan başka elektrik enerjisi, köylerde kurulacak küçük sanayi ve el sanatla rının gelişmesini sağlayacak en mühim bir âmil olacaktır.

Yukarda verilen bilgilerden anlaşılacağı veçhile bütün bir memleket sathında elektrik enerjisinin üretim, iletim, dağıtım işlerini bir tek teşkilât içinde toplamak ve bütün memleketin her yerinde muhtaç olduğumuz bol ve güve nilir elektrik enerjisini ziyadesiyle zengin olan kaynakla rımızdan temin için, etüt, plân, proje, inşa, tesis, işlet me, bakım, onarım ve finansman gibi çeşitli fakat birbir lerine bağlı işleri halihazırdaki dağınıklık, yetersizlik ve verimsizlikten kurtarmak üzere Türkiye Elektrik Kurumu kanun tasarısı günün şartlarına uygun olarak yeniden hazırlanmıştır.

Türkiye Elektrik Kurumu kamu hizmeti görme karakte rini de taşıyacak ve kısa zamanda Türkiye'nin en büyük İktisadi Devlet Teşekküllerinden biri olacaktır. Bu suret le ekonomik ve sosyal kalkınmamızda, memleketin sana yiinde, tarımda, ulaştırmasında, şehir kasaba ve köylerin de çok hayati önemi bulunan elektrik enerjisinin büyük bölge santralleri ve enterkonnekte şebeke ile bol ve ucuz olarak sağlanmasını, kendisine emanet edilen bir memle ket davası olarak yürütecektir.

(x) Brüt üretim (xx) 1964 yılı değeri (xxx) 1968 yılı değeri

Şimdiki halde, elektrik enerjisinin etüt, plân, proje, inşa, tesis, işletme, bakım, onarım, finansman gibi birbirlerine pek sıkı bağlı işleri II sayılı cetvelde görüldüğü üzere çok dağınık bir şekilde muhtelif teşekküller tarafından yürü tülmektedir. Bu teşekküllerden hiçbiri memleketin tama mını kapsıyan bu işleri bir arada ele almamakta ve mem leketin elektrik enerjisi davasına karşı tam bir sorumlu luk taşımamaktadır.

Halihazırda elektrik enerjisi ile ilgili yukarıda sayılan ve birbirlerine bağlı olarak bir sorumluluk altında yürü tülmesi icabeden çeşitli işler Elektrik İşleri Etiid idaresi, Devlet Su İşleri, Etibank, iller Bankası, bütün belediye elektrik işletmeleri, mahalli elektrik birlikleri, otopro düktörler, imtiyazlı şirketler ve Köy İşleri Bakanlığı'na idareten verilmiş Köy Elektriklendirilmesi Servisi gibi teşekküllere dağıtılmış bulunmaktadır. Türkiye Elektrik Kurumu bu dağınıklığı ortadan kaldıracak bütün imkan ve gayretlerimizin lüzumsuz yere israf edilmeden bir araya getirilmesi suretiyle memleket elektriklendirilme sinde diğer memleketlerde olduğu gibi büyük gelişme ve faydalar sağlayacaktır.

Nitekim, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye'ye nazaran her bakımdan çok daha fazla imkanlara sahip bulunan Batı Avrupa memleketlerinden İngiltere, Fransa, İtalya gibi memleketler dağınık olan elektrik işlerini en küçük köyden en büyük şehre kadar sanayi ulaştırma ve tarımda muhtacohjnan elektrik enerjisini tek bir teşekkül ile sağlamak üzere çeşitli devlet teşekküllerini belediye

leri ve bütün elektrik şirketlerini ortadan kaldıran kanun lar çıkartarak tek bir devlet teşekkülü kurmuşlardır. Komşumuz Y unanistan'da bile Türkiye Elektrik Kuru mu'na benzer bir teşkilat 1950 yılında kanunla kurul muş ve bu teşkilat Y unanistan'a oraya giden mütahassıs ların verdiği raporlara göre pek büyük faydalar sağlamış tır. Nitekim Y unanistan'da üretilen, enerji 1967 yılında 6 milyar 656 milyon kilovatsaat olup, nüfus başına düşen yıllık tüketim 776 kilovatsaat, Türkiye'de ise aynı yılda üretim 6 milyar 166 milyon kilovatsaat ve nüfus başına düşen tüketim de 187 kilovatsaat idi. Bulgaris tan'da 1967 yılında 13 milyar 6 3 1 milyon kilovatsaat enerji üretilmiş ve aynı yılda nüfus başına düşen tüketim 1656 kilovatsaate çıkmıştır. Bu rakamlar bize Türkiye Elektrik Kurumu kanun tasarısının artık hiç gecikmeden kanunlaşmasının lüzumlu bulunduğunu gösteren işaret lerdir.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı bünyesinde enerji işlerinin hidrolik, kömür, petrol, tabii gaz, nükleer, jeo termal gibi kaynakların ve bunlarla ilgili muhtelif bakan lıklardaki teşekküllerin bir araya getirilmesi, milli enerji ekonomimizin ihtiyaç ve icaplara göre yürütülmesine imkan sağlamış bulunmaktadır. Bu itibarla bütün kaynaklardan üretilecek elektrik ener jisi için, bu Bakanlığa bağlı Türkiye Elektrik Kurumu nun kurulması, elektrik enerjisinin hızla geliştirilmesine memleket çapında hizmet edecektir.

İktisadi işbirliği ve Kalkınma Teşkilâtından Türkiye'nin

Cetvel 2: Halihazır elektrik enerjisi jle ilgili teşekküllerin faaliyet sahalarını gösteren cetvel

tiresi )DSİ )E.İ.E tibank )EEG er Bani iy işleı ıkanlığı lediye etmele iar ve i ıkanlığı mu leri

l.Etüt: a) Enerji kaynakları b) Enerji pazarı c) Sistem analizleri d) Rasyonalizasyon e) İstatistik f) Teknik personel

1c i •r _

a

UJ *C

UJ

•= UJ •£2

2 âS £3 , h ,3

2. Planlama :

a) Üretim tesisleri

b) İletim tesisleri

c) Dağıtım tesisleri

d) öncelik sırasının tayini

e) Köy elektriklendirilmesi X

f) Tasdik

X X X

(Cetvel 2'nin Devamı

re Q

ui

Q

3. Projelerin hazırlanması :

a) Barajlar, hidroelektrik

santrallar

c) Buhar elektrik santrallar

d) Dizel elektrik santrallar

i) Tasdik

4. İnşa ve Tesis :

a) Barajlar ve hidro elektrik

santralleri

c) Buhar elektrik santralleri

d) Dizel elektrik santralleri

i) Kontrol

k) Koordinasyon

1) Muayene ve kabul

5. İşletme

a) Hidro elektrik santraller

b) Buhar elektrik santraller

c) Dizel elektrik santraller

d) iletim tesisleri

e) Transformatör merkezleri

f) Dağıtım tesisleri

g) Köy elektriklendirilmesi

h) Tariflerin tasdiki

Enerji 1 iresi (2) E.İ Etibar İller B; Köy İş Bakanl İmar ve Bakanl Diğer t Teşebb

o

LU LÜ

J s

III i * Jİ

'S5

L«Ü J~i

•s _ — >oo

* :3

enerji meselelerini tetkik etmek üzere altı ay müddetle memleketimize davet edilen ve Bakanlığın Enerji Daire sinde görevlendirilen İngiltere'nin tecrübeli enerji uzman larından W.G.F. Faroha "Türkiye'de enerji politikası" namı altındaki 1 Haziran 1960 tarihli raporunda Türki ye'de zaman kaybetmeden Türkiye Elektrik Kurumunun

(1) (DSİ) Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (2) (E.İ.E. idaresi) Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel

Direktörlüğü (3) (E.E.G.) Etibank Enerji Grubu (4) İl İdareleri, köy muhtarlıkları, birlikler, imtiyazlı şirketler, İktisadi Devlet Teşekkülleri v.s.

kurulmasını memleketimizin muhtelif bölgelerini gezip gördükten ve halihazırda elektrik enerjisi ile uğraşan çeşitli teşekkülleri tetkik ettikten sonra önemle tavsiye etmiştir. Diğer taraftan yine Milletlerarası İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilâtından 1961 yılında memleketimize davet edilen ve üç ay süre ile Bakanlığın Enerji Dairesinde tetkikler yapan L'Electricite de France'ın (Fransa Devlet Elektrik İdaresi) uzmanlarından J.C. Muratet de tanzim ettiği raporlarında, Türkiye'de elektrik enerjisi işlerinin dağınıklıktan kurtarılarak bir tek idarede toplanması ve yapılacak yatırımlar, enterkonnekte sistem, enerji nakil hatları ve tatbik edilecek tarifeler üzerinde Fransa'nın bu sahalardaki tecrübelerine müstenit önemli tavsiyelerde bulunmuştur. Ayrıca, Dünya Bankasından Ankara'ya gelen tanınmış mütehassıslar da aynı şekilde teşkilâtlanmamızın memle ketimiz için zaruri olduğunu beyan etmişlerdir. Elektrik Kurumunun kurulmasının lüzumu 1 ve 2 nci Beş Yıllık plânlarda da kayıtlı bulunmaktadır.

GEÇİCİ KOMİSYON RAPORU

Millet Meclisi

Geçici Komisyonu

1S

Esas No.: 1/154

Karar No: 2

.4.1970

4.2.1970 tarihinde 1/154 esas numarası ile Komisyo numuza havale edilmiş bulunan Türkiye Elektrik Kuru mu (TEK) Kanun tasarısı Komisyonumuzun 4.3.1970 • 30.3.1970 1.4.1970 ve 7.4.1970 tarihlerindeki toplantı larında müzakerelere konu olmuştur. İlgili bütün kuruluşların temsilcilerinin de iştirak ettikleri bu müzakereler neticesinde kanuna ait tasarı bazı deği şiklikler yapılmak suretiyle komisyonumuzca ilişikte sunulan şekliyle kabul edilmiştir. Türkiye'nin enerji prob'emine istikamet verecek ve dola yısiyle kalkınmamızı süratlendirecek büyük bir kuruluş olarak yaratılmak istenen (TEK) in aksaksız kurulmasına ve işlemesine hizmet eder gayesiyle; gerek tasarı madde lerinde yapılan değişiklik gerekçelerinin bazıları ve gerekse bazı mevcut maddelerin aynen muhafazası sıra sında madde gerekçelerine ait serd edilen fikirler ve neticede komisyonda meydana gelen fikir ve anlayış bir liğinin kısaca aşağıda arzetmekte fayda mülâhaza edil miştir.

Maddelerin açıklanması : Madde 2 nin (c) fıkrasında cümlenin noksanlığını gider mek için "teşekkül işletmesi" deyimi Türkiye, cümlesi eklenmiştir. (h) fıkrasındaki "otoprodüktör" deyiminin biraz daha geniş anlaşılması icabettiği, b Jİge yatılı okulları, Devlet Üretme Çiftlikleri gibi kuruluşların otoprodüktör gibi mütalâa edilmeleri hususunda görüş birliği doğmuştur. Madde 3. (e) fıkrasının genişletilerek değiştirilmesi,

Türkiye'de yeni yeni başlayan fakat büyük bir gelişme kaydeden Köy Elektrifikasyonuna, (TEK) kuruluşu için de hususi bir ehemmiyet kazandırabilmek, köyün ve Köy Elektrifikasyonunun hususiyetleri icabı, umumi planla manın dışında kısmı plânlama etüt, proje ve yapım işle rini daha rasyonel ve çabuk yürütebilmek için, halen kurulu teşkilât hüviyetinde ayrı bir ünite marifetiyle yönetilmesinde pek çok faydalar bulunacağı görüş ve kanaatinden doğmuştur.

Bu maddenin (f) ve (h) fıkralarının tasarıdaki gerekçesi fıkralara aykırı düşmektedir. Bu sebeple fıkra gerekçe sinde aşağıdaki değişikliklerin yapılması uygun görül müştür. "TEK, ayrıca tesislerin kurulması ve işletilmesi için lüzumlu elektrik makina, cihaz ve malzemeleri üzerinde etüt ve araştırmalar yapacak; ve özel kuruluşlarla Devlet teşekküllerinin imkânlarını göz önüne almak suretiyle lüzumu halinde bunları memleket içinde imal edebilecek tir." Madde 9'da sermaye 20 milyona çıkarılmış bunda da, halen TEK'e devredilecek tesislerin bedelini 5 milyarın üstünde, inşa halindekilerin de 5 milyardan fazla olduğu gerçeği ifadesini bulmuş ayrıca her sene % 13 artma hızı göstermesi icabeden elektrik enerjisinin 5 6 sene sonra sermayenin iki misline çıkmasını gerektireceği esbabı mucibesi rol oynamıştır. Bu maddeye eklenen (d) fıkrası ise, DSİ tarafından inşa edilip de bilâra TEK'e devredilen enerji barajlarının bedellerini kapsamaktadır ki, bu kabil tesislerin TEK'in sermayesi meyanında düşünülmemesi bahis mevzuu olamaz. Madde 12'nin (b) fıkrasında yapılan değişiklik TEK'in Türkiye Elektrifikasyonunun fazla Hazine yardımına ihtiyaç kalmadan ve kalkınma plânlarında öngörülen yılda % 13 oranındaki bir artışı sağlayabilmek için uygun mütalâa edilmiştir.

Madde 27 nin müzakeresinde, Belediyelerin kendi sınır ları içine mücavir bölgelerinde girebileceği ayrıca metro politen belediyeler kavramının doğması halinde bu sınır ifadesinin bütün metropolitene giren belediyeleri kapsa yacağı kanaatinde birleşildi. Madde 28 de yapılan değişiklik, Türkiye'de sanayileş meyi yaymak sanayinin istemiş olduğu enerjinin sağlan ması konusunda formalite güçlüklerini ve anlayış farkla rını giderme gayesine matuf bulunmakta ve bilhassa belediyelerce şu veya bu sebeble sanayiciye enerji ver mekte müşkülât gösterilmesini önleyici müeyyideyi ifade etmektedir. Geçici madde 7 deki değişiklik imtiyaz sahiplerinin en kârlı yaptırımları yapıp daha az kârlı yerleri ihmale sevk edecek bir tutumdan alıkoymak gayesiyle yerini bulmuş tur. Tasarı yapılan bu değişikliklerle kabul edilmiştir. Öncelik ve ivedilikle görüşülmesi dileğiyle Genel Kuru lun tasviplerine sunulur.