TÜRKİYE ELEKRTİK SİSTEMİNİN GELİŞİMİ

TÜRKİY E ELEKTRİİKKSSİİSTEMİNİN GELİİŞŞİMİ

Teoman ALPTÜRK

Sayın okuyucumuz, "Türkiye Elektrik Sisteminin Gelişimi (1954 1987)" başlıklı bu yazı, ülkemizde 15.9.1902 tarihinde Avrupa'dan yaklaşık 20 yıl sonra başlayan ilk enerji üretimi ve daha sonraki gelişme leri anlatmaktadır. Yazmın 1984'e kadar olan gelişmeleri anlatan bölümü 1985 yılında çifeon "Elektrik Mühendisliği I 30. Yü özel Sayısı'nda yayınlanmıştır. 1902 yûmda başlayan ve uzun çabalardan sonra elde edilen elektrik enerji sektörünün tek elden yönetimi terkedilmeye başlan mıştır. Bu durum göz önüne alınarak sayın Teoman Alptürk tarafından "Son Geliş meler" bölümü eklenmiş ve odamız görüşü açıklanmıştır.

1. 1954 YILI ÖNCESİNDEKİ GELİŞMELER

Ülkemiz elektrik enerjisi sisteminin ve bu sektörün son otuz yıldaki gelişmesini değerlendirebilmek için 1954 öncesini de kısaca gözden geçirmek yararlı olacaktır.

Ülkemizde ilk elektrik enerjisi üretimi 15.9.1902 tarihin de, Avrupa'dan yaklaşık 20 yıl sonra Tarsus'taki küçük bir su santralında başladı. Geniş çapta ilk elektrik ener jisi üretimi 1 9 1 4 yılı 14 Şubat'ında İstanbul'da Silahtar ağa'da yapılmıştır. Ülkemizin ilk taşkömürü santralı olan Silahtarağa Santralı, 1 9 1 0 yılında İstanbul'un elektrik lendirilmesi için açılan uluslararası ayrıcalık eksiltmesini kazanan Macar Ganz ortaklığınca yapılmıştır. Bu elek triklendirme işini sağlaması için adı geçen şirkete 50 yıl süreli ayrıcalık verilmiştir.

1930'lu yılların başlarına kadar, bazı büyük kentlerin aydınlatılması ve Ulusal Endüstrinin gereksinimi olan elektrik enerjisinin, ayrıcalıklı yabancı şirketler eliyle sağlanması politikası benimsenmiştir. 1932'lerde devlet çilik uygulamasına geçildiği görülmektedir. Bir yandan otoprodüktör tesislerin hızla yayılması, diğer yandan ayrıcalıklı şirketlerin kendi çıkarları doğrultusundaki haksız istekleri karşısında hükümetler bu şirketlerin satın alınması yoluna gitmişlerdir.

Ayrıcalıklı şirketlerin elindeki tesisler satın alınırken, bu hizmetlerin bir tek yönetimin elinde toplanması için yasalar çıkarılmıştır. 1935 yılında çıkarılan 2 8 0 5 sayılı yasayla Etibank, 2 8 1 9 sayılı yasayla da Elektrik İşleri Etiid İdaresi (E.İ.E.İ.) kuruldu. Etibank, madencilik görevi yanında büyük elektrik santralları kurmak ve işlet mekle, Elekt rik İşleri Etiid İdaresi ise enerji üretimi için birincil enerji kaynaklarının etüdü ve projelerinin yapımı için görevlendirildi. İkinci Dünya Savaşı'nı izleyen yıllar da kurulan İller Bankası da Belediyeler için bölgesel dizel veya su santralları ve dağıtım ağlarının kurulması ile görevlendirildi.

Bu tarihlerde enerji üretimi, taşkömürü ve ithal malı motorine dayalı küçük kapasiteli santrallardan yapılmak t ay dı, ikinci Dünya Savaşı sırasında ithalatta karşılaşılan güçlükler nedeniyle motorinle çalışan santrallar üretim lerini durdurdular. Bu sırada karşılaşılan darboğaz sonu cu, özkaynaklarımıza dayalı santralların kurulması gereği ilk kez ortaya çıktı.

Zonguldak taşkömürü ortaklarının elektrik enerjisi üreti minde değerlendirilmesi, Etibank ve Elektrik işleri Etüd İdaresi tarafından ele alınarak 1 9 4 8 yılında Çatalağzı Termik Santralı kurularak işletmeye açıldı. 3 x 21,5 MW gücündeki santralın üretim fazlası 1 9 5 2 yılında tamamla nan ilk enerji iletim hattı olan Kandilli Ereğli Ümra niye hattıyla istanbul bölgesine aktarıldı. Böylece enter konnekte sisteme ilk adım atılmış oldu. Ve 1.1.1953 günü " Çatalağzı Elekt rik istihsal ve Tevzi Müessesesi" kuruldu. Ülkenin elektrik sistemi geliştikçe sorunları da artıyor ve bu kesimdeki dağınıklık sonucu ülke olanak larından yeterince yararlanılamıyordu. Bu nedenle elek trik enerjisi tesislerinin bir tek devlet kuruluşu elinde toplanması fikri yaygınlaşıyordu.

1 953 yılında, 6 1 1 Nisan tarihleri arasında Ankara'da Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi salonunda toplanan "Tür kiye Birinci İsti sari Enerji Kongresi" Türkiye'de elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım işlerinin bir elde toplan masının ülke gerçekleri ve çıkarları açısından uygun

olacağı sonucuna varmıştır. Ancak, bu konunun tartışıl ması uzun yıllar devam etmiştir.

1950 yılındaki hükümet değişikliğinden sonra enerji politikasında da köklü değişiklik olmuştur. Ve elektrik enerjisi üretim iletim ve dağıtımının ayrıcalıklı özel şirketler eliyle yürütülmesine karar verilmiştir. Böylece,

1952 yılında Kuzey Batı Anadolu Elektriklendirme Anonim Ortaklığı,

1953 yılında Çukurova Elektrik Anonim Şirketi kurulmuştur.

2. 1954 YILI VE SONRASINDAKİ GELİŞMELER

1950 yılındaki politika değişikliği sonucu kurulan Kuzeybatı Anadolu Elektriklendirme ve Çukurova Elek trik Anonim şirketlerinin ardından 1955 yılında Ege Elektrik Türk Anonim Şirketi kurulmuştur. 1956 yılın da da Kepez ve Antalya Havalisi Elektrik Santral lan Türk Anonim Şirketi sektöre katılmıştır.

özel sektörün sermaye bulmakta güçlük çekmesi nede niyle bu şirketlere en büyük katkı ETİ BANK tarafından sağlanmıştır. Bunlardan Kuzeybatı Anadolu Elektriklen dirme Şirketi kuruluşunu tamamlayamamış, Ege Elek trik Şirketi ise başarılı olamamış ve hemen ilk yıllarda tasfiyesine gidilmiştir. Eti bank Elektrik İşletmeleri Müessesesi kurulana (1.1.1960) dek elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım işleri,

Belediyeler Ayrıcalıklı özel Şirketler Endüstri Kuruluşları Devlet ve Kamu İktisadi Kuruluşları tarafından yürütülmüştür.

1953 yılında, Türkiye Birinci istişari Enerji Kongresinde kurulması önerilen "Türkiye Elektrik Kurumu" yasa taslağı 1958 yılında ilk defa Türkiye Büyük Millet Mecli si'ne getirilmiş, ancak çeşitli baskılar sonucu değişiklik yapılacağı gerekçesiyle taslak geri alınmıştır. 1960 yılına gelindiğinde ülkemizde tüm elektrik enerjisi santralla rının kurulu gücü 1272,4 MW'a ulaşmıştır.

Toplam üretilen elektrik enerjisi ise 2815,1 Gwh ( 1 0 6 kwh) olmuştur. Aynı yıl kişi başına düşen elektrik ener jisi miktarı 101 kwh dolayındadır.

Batı, Kuzeybatı, Orta ve Güney Doğu Anadolu Bölgele rini içine alan geniş bir alanda elektrik üretimi, iletimi ve dağıtımı yapan bu işletmeler topluluğunun adı 1.1.1960 gününde "Etibank İşletmeleri Müessesesi" ola rak değiştirilmiştir.

1963 yılında Bursa Balı kesir enerji iletim hattının tamam lanmasıyla Kuzeybatı ve Batı Anadolu sistemleri birbi rine bağlanarak enterkonnekte sistem konusunda önemli bir adım atılmıştır.

3. PLANLI DÖNEME GEÇİŞ

3.1. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1963 1967)

1963 yılından itibaren ülkemizde Beş Yıllık Kalkınma planlarının gündeme geldiği görülmektedir.

Birinci Beş Yıllık planın hazırlandığı tarihte ülke nüfusu nun % 30,5'inin elektrikten yararlandığı bilinmektedir. 67 il merkezinden 420 ilçe ve bucakta, 182 köyde elek trik tesisatı bulunmaktadır. Ülkede iki büyük elektrik sistemi ve birkaç bölgesel sistem mevcut olup, geri kalan yerler dizel üretim kaynaklarıyla beslenmektedir.

Plan dönemi için belirlenen temel ilkeler ise şöyledir:

Hidrolik enerji kaynaklarından daha çok yararlanıl ması,

Elektrik enerjisinden daha çok yararlanılması, Elektrik tesislerinin daha ekonomik işletilmesi.

Bu ilkeler çerçevesinde Birinci Beş Yıllık Kalkınma döneminde uygulanması belirlenen başlıca önlemler ise şunlardı :

Elektrik işlerinin tek elden yürütülmesi (TEK'in kurul ması ve tüm tesislerin bu kuruma bağlanması),

Etüd ve Proje İşlerinin hızlandırılması, Elektrikten alınan vergilerin basitleştirilmesi, Elektrik tesislerinde kullanılan gereçlerin standartlaş tırılması ve yedek parkının küçültülmesi. Birinci plan döneminde (1963 1967) elektrik enerjisi tüketiminde yıllık ortalama % 12 dolayında bir artış kaydedilmiştir. Dönem başında (1963 yılı) 3893 Gwh ( 1 0 6 kwh) olan üretim dönem sonunda, 1967 yılında 6217 Gwh'a ( 1 0 6 kwh) ulaşmıştır.

Dönem içinde üretim kapasitesi toplam olarak 588,3 MW artmıştır. Bunun 330 MW'ı Anbarlı Termik Santralının ilk üç ünitesidir. Yani bu dönemde termik kaynakların ağırlığı artmıştır.

Birinci Beş Yıllık Plan Dönemi başlarında, mevcut fazla kapasite ve yağış durumunun olumlu etkisi nedeniyle büyük üretim kapasiteleri eklenmeden elektrik enerjisi talebi belli bir sınır içinde karşılanmıştır. Ancak 1968 yılına gelindiğinde talebin karşılanmasında çeşitli sıkın tılar başgöstermiştir. "

Bu dönemde elektrik kesimindeki en önemli gelişmeler den biri 1963 yılında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlı ğı'nın kurulmasıdır. Ancak, Elektrik enerjisi üretim ve dağıtımının tek elden yürütülmesini sağlayacak Kurumun (TEK'in) kuruluşunun da gerçekleştirilememesi dikkat çekicidir. Oysa bu husus Birinci plânın temel ilkelerin den biriydi.

3.2. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1968 1972)

İkinci Planda elektrik enerjisine ilişkin olarak belirlenen ana ilkeler; üretim, iletim ve dağıtım olanaklarının mev

cut düzeyi üzerinde geliştirilmesi; Enterkonnekte sistemi nin hızla geliştirilmesi ve enerji gereksinmesinin karşılan masında su kaynaklarına öncelik verilmesi olarak özet lenmiştir.

Planda, elektrik kesimine ilişkin dikkate değer bir önlem de Nükleer Santrallann kurulması için çalışmaların baş latılmasıdır. Böyle bir önlemin plâna 1968 yılında konul ması oldukça ilginç bir gelişmedir. Çünkü bu tarihlerde ülkemizdeki su potansiyelinden elektrik enerjisi üretimin de yararlanma oranı % 3 dolayiarındayken, elektrik ener jisi üretiminde kullanılabilecek Linyit kaynaklarından hiç söz edilmezken, Nükleer Santralların kurulması gün deme getirilmiştir.

Plandaki talep tahminlerinin yapılmasında uyulan genel ilke ise "Sanayileşmeyi engelleyecek elektrik sıkıntısının ortadan kaldırılması" olarak belirtilmiştir.

İkinci Plan döneminde elektrik enerjisi üretiminde orta lama % 12.6 dolayında bir artış gerçekleştirilmiştir. 1968 yılında 6935,8 Gwh ( 1 0 6 kwh) olan toplam elek trik enerjisi üretimi 1972 yılında 11 241,9 Gwh'a ( 1 0 6 kwh) ulaşmıştır. Dönem sonunda kişi başına elektrik enerjisi tüketimi 303 kwh/kişi olmuştur.

1970 yılında Almus, Orta Karadeniz ve Çukurova gibi bölgelerin ana elektrik sistemine bağlanmasıyla Türkiye Elektrik Sistemi bir Enterkonnekte Sistem niteliği kazan maya başlamıştır. 1970 yılında 56 il, 336 ilçe ve 449 belediyeli kasabanın bu enterkonnekte sistemden beslen mesi sağlanmıştır. Aynı yıl 35995 köyün 2371'ine elek trik götürülebilmişti.

Bu plan döneminde (1968 1972) enterkonnekte sisteme bağlanan en önemli üniteler Anbarlı Termik Santralının 150'şer MVV'lık dördüncü ve beşinci üniteleri idi. Elektrik enerjisi üretiminde yetersizliğin yoğun bir şekilde ken dini göstermesi nedeniyle Gaz Türbinlerine yönelinmiş tir. 1972'de Bornova'da ve Seydişehir'de her biri 15 MW olan 6 ünite servise sokularak sorun çözümlenmek isten miştir.

Buna karşılık hidrolik kaynaklara dayalı üretim gücü çok az olmuştur. Bunların da en önemlileri Doğankent, Çağ Çağ ve Engil Erciş santrallarıdır.

11. Plan döneminin en önemli olaylarından biri TEK'in (Türkiye Elektrik Kurumu) kuruluşunun gerçekleştiril mesidir. İlk kez 1953'de I. İstişari Enerji Kongresinde ağırlıkla üzerinde durulan ve Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planında da çok uzun yıllar geçtikten sonra, 1970 tarihinde 1312 sayılı yasayla TEK'in kurulması sonunda gerçekleş tirilebilmiştir. Yasanın Türkiye Elektrik Kurumu'na verdiği başlıca görevler ve belirlenen hedefler şöyle özet lenebilir.

Elektrik enerjisi gereksinmesinin emniyetli, kaliteli ve bol miktarda karşılanması,

Enterkonnekte sistemin en kısa zamanda yurdun en uzak köşelerine kadar iletilmesi, Köy elektriklendirmesinin, yasanın istediği biçimde ve akılcı ilkelere bağlanarak yürütülmesi.

Yasanın 3. maddesinde ayrıntılı olarak tanımlanan TEK faaliyet konuları ise aşağıdaki gibidir:

a) 30.9.1960 tarih ve 91 sayılı kanun hükümleri saklı kalmak üzere Türkiye'nin genel elektriklenme, plan ve programlarım hazırlamak, b) Elektriğin üretim, iletim, dağıtım ve ticareti için (Su kaynaklarından elektrik üretimi konusunda etüd, plan lama ve inşaat projesi hazırlama ve bu projelerin inşası hariç) gereken her türlü etüd ve projeler ile inşaat ve tesisleri yapmak, yaptırmak, istatistik bilgilerini topla mak, c) Tesisler işletmek ve bunların kurulması ve işletme siyle ilgili her türlü maddeleri tedarik etmek, d) Sadece kendi yapım, bakım ve onarım ihtiyacı için gerekli tesis ve makinaları bulundurmak, bu maksatla kurulmuş tesis ve maki nal arın artık kapasitelerini değer lendirmek, e) Köy elektriklendirilmesin! özel bir teşkilat kurmak suretiyle yapmak ve köy elektriklendirme fonunu yönet mek, f) Tesislerin kurulması ve işletilmesi için lüzumlu elek trik makina, cihaz ve malzemesi üzerinde etüd ve araştır ma yapmak ve özel ve diğer Devlet teşekküllerinin im kanlarını göz önüne almak suretiyle, lüzumu halinde bun ları memleket içinde imal etmek, g) Kendi ihtiyacı için her türlü ayni haklar dahil gayri menkul mallara tasurruf etmek, h) Yukarıdaki faaliyetlerle ilgili olmak üzere iştiraklerde bulunmak.

TEK, tüzel kişiliği olan, özerk ve sorumluluğu sermaye siyle sınırlı bir KİT olarak kurulmuş ve 25 Ekim 1970 yılında çalışmalarına başlamıştır.

Elektrik enerjisinin üretim, iletim, dağıtımı ve satışının tek elde toplulaştırılması ilke olarak son derece olumlu olduğu gibi, daha fazla ertelenemez bir gereksinme ola rak da ortaya çıkmış olup TEK'in kuruluşu son derece sevindiricidir. Ancak, daha kuruluş yasasından başlaya rak görülen çeşitli aksaklıklar bu konuda çok da fazla iyimser olmaya meydan vermemektedir.

Ancak, yasanın yürürlüğe girme aşamasına gelindiğinde almış olduğu biçim, elektrik enerjisi alanındaki faaliyet lerin bir kuruluş elinde toplanması amacından oldukça uzaklaşmıştır. "Çukurova Elektrik A.Ş." ve "Kepez ve Havalisi Elektriklendirme A.Ş." gibi ayrıcalıklı özel şir ketlerin varlığı korunmuş, TEK ile Belediyeler, DSİ, MTA ve TKİ arasındaki ilişkiler ve koordinasyon konusu tam olarak tanımlanamamıştır. Bu dönemin bir diğer önemli olayı da 154kV'luk Uşak Demirköprii enerji iletim hattının tamamlanamaması

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ — 340/341

nedeniyle Ege bölgesinde tüketicilerde elektrik kesinti sinin yapılmasıdır. Böylece üretim ve iletim tesislerindeki yatırımların paralel götürülmesi gereği açıkça ortaya çıkmıştır.

3.3. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1973 1977)

Üçüncü planda elektrik enerji sektörü için tanımlanan ilkeler şöyleydi :

"özkaynaklardan öncelikle yararlanılması; termik hidro lik dengenin düzeltilmesi; enerjinin devamlı, güvenilir ve ucuz olarak sağlanması."

1 977 yılına kadar ülkedeki tüm izole sistemlerin enter konnekte sisteme bağlanması da plânda öngörülmek teydi.

Plan amaçlarına ulaşılması doğrultusunda belirlenen baş lıca önlemler arasında komşu ülkelerle elektrik enerjisi bağlantılarının yapılması; TEK'in Nükleer Teknolojiye girişinin sağlanması; yatırımlardaki gecikmeleri önleye cek önlemlerin getirilmesi; su kaynakları ile termik potansiyellerin geliştirilmesine hız verilmesi konuları yer almaktadır.

Üçüncü Beş Y ı l l ı k Kalkınma Planı Dönemini kapsayan 1 9 7 3 1 9 7 7 yılları, % 13,5 dolayında elektrik enerjisi üretimi artışı sağlanmış, kişi başına düşen elektrik ener jisi 3 0 3 kwh/kişi'den 5 0 4 kwh/kişi'ye çıkmışsa da ol dukça sıkıntılı geçen bir dönem olmuştur. Programlı elektrik kesintileri bu dönemde başlamıştır. Bu nedenle

1973 yılında 60 milyon kwh 1974 yılında 130 milyon kwh 1975 yılında 65 milyon kwh 1977 yılında 637 milyon kwh elektrik enerjisi tüketicilere ulaştmlamayıp, kısılmıştır.

Bir diğer olumsuz gelişme de akaryakıta dayalı elektrik enerjisi üretiminin bu dönemde en üst düzeye ulaşma sıdır, örneğin 1973 yılında akaryakıta dayalı elektrik üretimi % 53 düzeyine kadar çıkmıştı. Bunun da en önemli nedeni diğer yatırımların gecikmesi nedeniyle fuel oil'e ve motorine dayalı üretim kaynaklarına öncelik verilmesidir. Bu dönemin bazı önemli olaylarını da şöyle sıralayabi liriz :

1 . 3 x 1 5 0 MVV'lık Seyitömer Termik (Liny it ) Santra lının 1 x 1 5 0 MVV'lık Tunçbilek B Termik (L i ny i t ) Santra lının, 3 x 1 0 0 MVV'lık Gökçekaya Hidroelektrik Santralı ile Keban Hidroelektrik Santralının 157,5 MVV'lık ilk dört ünitesinin servise girmeleri,

2. 3 8 0 kV'luk ana iletim şebekesinin giderek gelişmesi, 3. Türkiye Bulgaristan elektrik enerjisi bağlantısının gerçekleştirilmesi.

Dönemin başında 3 1 9 2 , 5 MW olan kurulu güç dönem sonunda, 1 9 7 7 y ılında; 4 2 2 7 , 5 MVV'a ulaşmıştır. 1 9 7 3 yılında 12 4 2 5 , 2 Gwh ( 1 0 6 kw h) olan elektrik enerjisi üretimi 1 9 7 7 yılında, dışalım da dahil olmak üzere 21056,8 Gwh'a (1 0 6 kwh) ulaşmıştır.

1 9 7 7 yılı sonunda elekt rikli köy sayısı ise 9 1 7 5 ' e çıkmış tır.

;ü Plan döneminde elektrik enerjisi yatırımlarının parasal gerçekleşmesi % 90'dır. Ancak fiziki düzeydeki gerçekleşme, önceki yıllarda olduğu gibi, bunun çok altında kalmış ve planlanan üretim tesislerinin zamanında devreye sokulması bu dönemde de sağlanamamıştır, örneğin, bu dönemde hizmete giren santrallardan :

Gökçekaya'daki gecikme 5 yıl Seyitömer I'deki gecikme 3 yıl Seyitömer II'deki gecikme 4 yıl Keban'daki gecikme de 9 yıl olmuştur.

3.4. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı Dönemi (1978 1982)

Dördüncü planda elektrik enerjisine ilişkin olarak belirle nen başlıca ilke ve politikalar şunlardır :

— Enerji talebinin özkaynakların harekete geçirilmesiyle karşılanması; enerji tüketiminin dışa bağımlılığı azaltı larak, dış kaynaklardan enerji alımının kesin zorunluluk lar dışında yapılmaması, — Elektrik üretimi ve teshin için stratejik önemi olan linyit yataklarının kamu eliyle işletilmesi, — Enerji üretimi, iletimi ve dağıtımında kullanılan tüm yatırım mallarının yurt içinde üretimine ve bu alanda yapım sanayinin kurulmasına öncelik verilmesi, — Nükleer teknolojiye geçiş çabalarının yoğunlaştırıl ması, — TEK ve EİE yasalarında gerekli düzeltmelerin yapıl ması, — Ülke nüfusunun tümünün elektriğe kavuşturulması amacıyla elektrik enerjisinin üretimi ve ülke yüzeyinde iletilmesinin T E K yasası doğrultusunda kamu hizmeti olarak yürütülmesi, — Y atırım programına alınan enerji tesislerinin sorunla rının öncelik ve ivedilikle çözüme kavuşturulması.

Sayılan ilke ve politikalar arasında dikkati ilk çeken özellikle önceki yıllarda hiç rastlanmamış olması açısın dan linyitin kamu eliyle işletilmesi ilkesidir.

Gerçekten de elektrik enerjisine ilişkin bir planlamadan söz edilebilmesi için, bilinen kaynakların hangisinin elek trik üretimine ayrılabileceğinin belirlenmesi ön koşuldur.

Dördüncü Beş Y ı l l ı k Plan döneminde Türkiye'deki üretim

ünitelerinin kurulu gücü 4868,7 MW'tan 6638,6 MW'a çıktığı görülmektedir. Kurulu gücün büyümesini;

2 x 165 MVV'hk SOMA B Termik (linyit) santralı, Yatağan Termik (linyit) Santralının 210 MVV'lık birin ci ünitesi, Tunçbilek B Termik (linyit) Santralının 150 MW'lık ikinci ünitesi, Keban Hidroelektrik Santralının 4 x 175 MVV'lık ikin ci bölümü, 4x 125 MVV'lık Hasan Uğurlu Hidroelektrik Santralı, (3. ünitesi 1983'te girdi) 2 x 23 MVV'lık Suat Uğurlu Hidroelektrik Santralı sağlamıştır.

1978 1982 döneminde elektrik enerjisi üretimindeki ortalama artış % 5 dolayında olmuştur. 1978 yılında 21 726,1 Gwh (10* kwh) olan elektrik enerjisi üretimi 1982 yılında 26 551,5 Gwh (106 kwh)'a ulaşmıştır. Ay rıca bunlara dış alım da eklendiği zaman tüketime sunu lan elektrik enerjisinin 22 347,1 Gwh (10* kwh)'tan 28 324,9 Gwh (106 kwh)'a ulaştığını görmek mümkün dür.

Bu dönemin önemli olaylarının başında Türkiye ile Sov yetler Birliği arasında elektrik enerjisi bağlantısının baş lamasıdır. 1979 yılının Mayıs ayında 220 kV'luk Hopa Batum enerji iletim hattıyla ülkemize elektrik enerjisi aktarılmaya başlanmıştır.

1978'de 524 kwh/kişi olan kişi başına enerji tüketimi 1982 yılında 612 kwh/kişi'ye ulaşmıştır. Ancak bu dönemde de programlı elektrik kısıntıları devam etmiştir.

3.5. (1983 1984) Dönemi

1984 yılına gelindiğinde elektrik enerjisi sektöründe yapısal değişiklikler olduğu görülmektedir. 1982 yılında çıkarılan 2705 sayılı yasayla, Türkiye Elektrik Kurumu' na belediyeler ve köy elektrik birlikleri bünyesindeki elektrik tesislerinin devir alınarak işletmesi görevi veril miştir. Devir işlemleri devam ederken sektörde yapısal değişiklikler getiren düzenlemelerle ilgili Kanun Hük münde Kararnameler ve yasalar da çıkarılmıştır. Son olarak çıkarılan 3096 sayılı yasayla (Resmi Gazete Tarih 19.12.1984 sayı 18610) elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtımı TEK'in tekelinden (!) çıkarılmıştır. Bu yasayla, 'Türkiye Elektrik Kurumu dışındaki özel hukuk hükümlerine tabi sermaye şirketleri statüsüne sahip yerli ve yabancı şirketlerin elektrik üretim, iletim, dağıtım ve ticareti ile görevlendirilmesinin düzenlen mesi" amaçlanmaktadır.

Bu yasadan ilk yararlanan şirket de NUR TEK olmuştur. Tortum 2 Hidroelektrik Santralının kurulup işletilmesini sağlayacak şirket Nisan 1985 ayında gerekli formaliteleri tamamlayarak TEK'in de ortaklığıyla faaliyete geçmiş bulunmaktadır.

Tüm illerin enterkonnekte sistemden beslendiği 1984 yılında, tüketiciler kısıntısız beslenmiştir.

1983 1984 yıllarında hizmete giren önemli santrallar aşağıda belirtilmiştir :

Yatağan Termik (linyit) Santralının 210 MVV'lık ikinci ve üçüncü üniteleri, Elbistan Termik (linyit) Santralının 340 MVV'lık birin ci ünitesi, Aslantaş Hidroelektrik Santralı (3 x 46 MVV) Oymapınar Hidroelektrik Santralı (4 x 135 mVV) Hirfanlı Hidroelektrik Santralının yerli yapım 4. üni tesi (32 MVV) Hasan Uğurlu Santralının 3. ünitesi (125 MVV) 2 x 15 MW'hk Jeotermal Santralı 2 x 30 MVV'hk Aliağa Çevrim Santralı

Bu üretim ünitelerinin servise girmesiyle kurulu güç 8459 MVV'a ulaşmıştır. Bu gücün 4584,2 MVV'ını termik ünite ler, 3874 MVV'ını Hidroelektrik üniteler oluşturmaktadır.

1983 yılı Mart ayında Silahtarağa Termik Santralı eko nomik ömrünü doldurması gerekçesiyle hizmet dışı bıra kılmıştır.

1984 yılında tüketime sunulan enerji miktarı 33 266,5 Gwh (106 kwh) olmuştur.

4. BEŞİNCİ BEŞ YILLIK KALKINMA PLANI DÖNEMİ (1985 1989)

Beşinci Plan dönemi için saptanan hedefler planda şöyle belirtilmektedir:

Birincil enerji ve elektrik taleplerinin yeterli ve güvenilir bir şekilde karşılanabilmesi amacıyla, enerji amaçlı yatı rımlara ağırlık verilmeye devam edilecektir. Enerji ham maddelerinin arama ve üretiminde kamu dışı kayn.ü Kır dan yararlanılmaya çalışılacak, bu konuda özel sektör ve yabancı sermaye girişimleri desteklenecektir.

Üretimin artırılmasında güvenilir ve ucuz kaynaklar önce lik taşıyacak, yerli kaynakların üretim ve kullanımına ağırlık verilecektir.

Dördüncü Plan döneminde ortalama yüzde 7.3 oranında artan elektrik enerjisi kurulu gücünün Beşinci Plan döne minde yüzde 10.4 oranında artması, üretimdeki yüzde 4.7 artış hızının ise yüzde 11,2'lik bir seviyeye yüksel mesi öngörülmektedir. Talepte Dördüncü Plan dönemin deki yüzde 5,2'lik artışa karşı, Beşinci Plan döneminde yüzde 0,7 oranında artış tahmin edilmiştir. Beşinci Plan dönemi sonunda, inşaatları devam eden santralların zamanında devreye girmesi halinde elektrik enerjisi kuru lu gücü 13.000 MVV'a, ortalama üretim kapasitesi 60.000 Gwh'a ulaşabilecektir. Bu üretim artışına geçmiş ptaıi dönemlerinde başlayan termik ve hidrolik santralle: Beşinci Plan döneminde tamamlanması ile erişilen .. Plan dönemi sonunda elektrik enerjisi biı ılaıL..:.;. olmaktan çıkacaktır.

Köy elektrifikasyonunda yerel enerji kaynaklarından, özellikle küçük hidrolik kaynaklardan yararlanılması hedef alınmıştır. Beşinci Plan dönemi sonunda bütün köylerin elektriğe kavuşturulması amaçlanmaktadır. Enerji sektörü yatırımlarında en büyük pay üretim tesis lerine ayrılacak, ayrıca iletim ve dağıtım tesislerinin üre tilen enerjiyi teknolojinin gereği olan kayıp sınırları için de tüketim noktalarına eriştirecek bir seviyeye getiril mesi sağlanacaktır. Beşinci Plan döneminde ülkemizin en büyük hidroelektrik tesisi olan Atatürk Barajı yapımı sürdürülecek, Karakaya ve Altınkaya Hidroelektrik ve Afşin Elbistan Termik Santralı bütün üniteleriyle işlet meye alınacaktır.

Elektrik enerjisi sektörü için Beşinci Planda saptanan temel ilke ve politikalar ise şöyle belirlenmiştir: Enerji sektöründe ana politika, amaçlanan ekonomik büyüme ve toplumsal gelişmeleri destekleyecek ve yön lendirecek şekilde ülke enerji ihtiyacının zamanında, yeterli ve güvenilir olarak karşılanmasıdır. Bunun için mevcut birincil enerji kaynakları geliştirilecek, yeni kay nakların aranmasına ve en kısa zamanda kullanıma sunul masına önem verilecektir. Üretimden tüketime kadar her aşamada rasyonalizasyon ve tasarruf ilkelerine uyulması, kaynakların, çevrenin korunması ve tamamlanmış yatı rımların tam kapasitede çalıştırılması ana ilkeler olacak tır. Enerji tüketiminde ekonomik olmak kaydıyla yerli kay nak kullanımına ve ithal kaynaklı ucuz primer enerjiye öncelik verilecektir. Elektrik enerjisi darboğazının aşıl ması için kısa dönemde düşük kalorili linyitlere dayalı termik santrallarla, uzun dönemde hidrolik kaynaklara ağırlık verilmesi sağlanacaktır.

Elektrik enerjisi üretim, dağıtım ve tüketimindeki kayıp lar, optimum çözümlerle ve gerektiğinde yeni teknolo jiler uygulanarak azaltılacaktır.

Yürütülmekte olan projelerde doğabilecek gecikmeler.ve mevsim şartlarında olabilecek olumsuz gelişmeler sonu cu ortaya çıkabilecek elektrik enerjisi açığının karşıla nabilmesi amacıyla acil durumlarda kullanılmak üzere ithal yakıtlı santrallar kurulması konusu etüd edilecek tir. Kısa vadede talebin yönetimini amaçlayan enerji tasar rufu ile uzun vadede üretim verimliliğinin artırılması ve dağıtım kayıplarının azaltılmasını amaçlayan rasyonali zasyona gereken önem ve öncelik verilecek, tasarruf ve rasyonalizasyon, enerji kaynaklarının etüd proje safha sından üretimine ve nihai kullanımına kadar tüm aşama larda ele alınacak, tasarruf sağlayıcı yeni teknolojilerin uygulanması desteklenecektir. Nihai kullanım aşama sında enerji tasarrufu, kamuoyunun bilinçlenmesi, eği tim ve teşvik yoluyla sağlanacaktır. Enerji Ana Planı süratle tamamlanacaktır. Komşu ülkelerle elektrik enerjisi bağlantıları sağlanacak tır.

Elektrik enerjisinde kaliteyi iyileştirmek amacıyla gerekli tedbirler alınacaktır.

Elektrik enerjisinde Beşinci Planda kurulu güç ve üretim planlamalarında 1989 yılında ulaşılması öngörülen hedef ler aşağıda verilmiştir:

Termik Kurulu Güç Hidrolik Kurulu Güç Toplam Kurulu Güç Elektrik Enerjisi Talebi Termik Üretim Hidrolik Üretim İthalât Toplam Elektrik Sunumu

6110MVV 6890 MW 13000MVV 50700 Gwh 28300 Gwh 22400 Gwh

: 50700 Gwh

5. SON GELİŞMELER

1987 yılında Türkiye'de elektrik enerjisi sektöründe önemli köklü değişiklikler gündemdedir. Uzun çabalar sonucu gerçekleştirilen (eksikleri olsa da) tek elden yönetim terkedilmektedir. 3096 sayılı yasa ile elektrik enerjisi sektörü tüm yerli ve yabancı Sermaye kuruluşla rına açılarak Türkiye Elektrik Kurumu'nun tekeline son verilmiştir. Ve ayrıca TEK'in sağladığı gelişmeler sonucu oluşan sağlıklı yapı özel sektöre adeta bir altın tepsi için de sunulmaktadır. 3 0 % sayılı yasanın getirdiği olanaklarla "Elektrik Dağı tım Müesseseleri" özel sektöre devredilmek üzeredir. Tür kiye Elektrik sisteminde bulunan hidrolik santrallar Toplu Konut Fonuna devredilerek TEK tarafından üreti len elektrik enerjisinin maliyeti artırılmış ve bu imkan ' diğer sektörlerin de kullanımına açılmıştır. Keban, Oyma pınar, Karakaya bugün TEK tarafından işletilmekte ancak kârı Konut Fonunca değerlendirilmektedir. Bu durum bir taraftan elektrik fiyatlarının artmasına neden olurken, diğer taraftan da TEK'i mali açmaz içine sok muştur. TEK artık yeni santrallar için fon ayıramaz duruma gelmiştir. Yönetim buna çare olarak Yap İşlet Devret formülünü gündeme getirerek çelişkili bir durum yaratmıştır. İthal birincil kaynaklara, özellikle kömüre dayalı termik santrallar için çalışmalar devam etmekte dir. Bu santralların tamamen dışa bağımlı olmasının geti receği olumsuzlukların Türkiye Elektrik Sistemini nasıl etkileyeceği ileride çok acı bir şekilde görülecektir.

Aynı mantıkla 1970'lî yıllarda petrol sudan ucuz denip akaryakıt santrallarına ağırlık verilmişti. Bu politikanın faturasını gerek elektrik sektörü, gerekse Türk sanayii çok ağır bir şekilde ödemiştir. Benzer durumun daha ağırı önümüzdeki yıllarda da yaşanabilir

Yapım üretim aşamasından dağıtım satış aşamasına kadar dışa bağımlı bir elektrik sektörünün ülkemiz eko nomisine neler kazandırıp neler kaybettireceğini tartış maya bile gerek yoktur. Bugüne kadar Odamız elektrik enerjisinin üretimden dağıtıma bir bütün olduğunu ve tek elden yönetilmesinin gereklerini anlatmaya çalışmıştır.

örnek alınan pekçok ülkede bu hususa özellikle dikkat edilerek elektrik hizmetleri tek elde toplanmıştır. Fran sa'da EDF, İngiltere'de CGEB, İtalya'da ENEL bu duru ma en güzel örneklerdir.

Elektrik enerjisi üretildiği anda tüketilmek zorundadır. Bu nedenle üretim ve tüketimin birlikte planlanması gereklidir. İthal kömürüne dayalı santrallar ise bugüne

kadar hiçbir kalkınma planında yer almamıştır. Plansız girişimler ölü yatırımlara yol açabilir. Geçmiş yıllarda ülkemiz bunu yoğun bir şekilde yaşamıştır.

Elektrik enerjisinin tek elden yönetimi, dışa bağımlılık tan kurtarılması konusunun yeniden gündeme getirilmesi bu alanda çalışanlara düşen en önemli bir görevdir.

TîK'in kurulduğu 1970 yılından bu yana yapılan toplam üretimler ve a r t ı ş l a r aşağıdadır.

YILLAR

1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986

TÜRKİYS ÜRETİMİ ( OHh)

8 623,0 9 781,1 11 241,9 12 425,2 13 477,0 15 622,8 18 282,8 20 564,6 21 726,1 22 521,9 23 275,4 24 672,8 26 551,5 27 346,8 30 613,5 34 218,9 39 694,9

YILLIK ÜRETİM ARTIŞI (*) 10,0

13,4 14,9 10,5 8,5 15,9 17,0 12,5

5,6

• 3,7 3,3 6,0 7,6 3,0

11,9 11,8 16,0

BIŞ ALIM

_

96,2 332,2 492,2 621,0 1 042,9 1 341,1 1 616,2 1 77~3,4 2 220,8 2 653,0 2 142,4 776,6

TÜKETİME SUNULAN (oah)

8 623,0 9 781,1 11 241,9 12 425,2 13 477,0 15 719,0 18 615,0 21 056,8 22 347,1 23 564,8 24 616,5 26 289,0 28 324,9 29 567,6 33 266,5 36 361,3 40 471,5

YILLIK TÜKETİM ARTIŞI (%)

10,0

13,4 14,9 10,5

8,5 16,6 18,4 13,1 6,1

5,4 4,5 .6,8 7,7 4,4 12,5 9,3 11,3

TÜRKİYE ELEKTRİK SANTRALLARI KURULU GÜCÜ İÇİNDE TEKİN YERİ (1987)

Kuruluşlar

Kurulu Güç Toplamı (MW)

Pay (%)

TEK özel Şirketler Otoprodüktörler

9117,0

87,2

329,9 *

3,2

1002,7

9,6

Türkiye Toplamı

10 449,6

100,0