BİR KİTAPDOĞUNUN BİLĞİSİ BATININ BİLİMİ

Hazırlayan: Hasan AY DIN

DOĞ U NU N BİLGİSİ BATININ BİLİMİ

EX ORIENTE LUX D

Doğunun Bilgisi Batının Bilimi, J. Needham, 1983, Ankara

Barut, cam, kâğıt, pusula gibi temel buluşların Doğu kaynaklı olduğu bi lindiği halde, bilim tarihçilerinin çoğu; özellikle buluşların geliştiril mesini ve Rönesans sonu Modern Bilim'in doğuşunu gözönünde bu lundurup, Batı'yı temel örnek göste rirler hep bu alanda.

Işığın doğudan geldiğine inanıp Doğu kültürlerini inceleyen, zengin liğini belirten karşı yazılar da çok yayımlandı. Ancak karşılaştırmalı bilim tarihi ve bilim felsefesi araş tırmaları doyurucu düzeyde değil henüz. Çoğu polemikle sınırlı.

Bu konuda en çok sözü edilenler den biri de Joseph Needham. Yıllar ca biyokimya çalıştıktan sonra 1936 yılında Çinli biyokimyacılarla tanışması onu farklı bir kültüre ve tüm ömrünün tamamlamaya yetme yeceğini düşündüğü, Çin'de Bilim ve Uygarlık adlı hacimli eserini yazmaya yöneltmiştir. Needham'ın Türkçe'de dolaşıma gir mesini bir ölçüde sağlayan Doğu nun Bilgisi v* Batının Bilimi adlı kitap, TMMOB Elektrik, Kimya Mühendisleri Odaları ve Mimarlar Odası Ortak Araştırma Birimi ta rafından yayımlanmış. Önsöz'de de belirtildiği gibi, Doğunun Bilgisi Batının Bilimi, bilimsel bilginin statüsünü sorgusuzca kabulleni şin, masumiyetini koruyan teknoloj inin yanı sıra, aksaklıkların've çö zümlerin de teknolojinin uygulan masında aranıyor olmasının pratik lerinin sorgulanması konusunda bir tartışma zemini oluşturmayı amaçlı yor.

Ünal Nalbantoğlu'nun yazdığı "Needham ve Batı Bilimi Üzerine"

adlı tanıtıcı giriş yazısından sonra Needham'dan üç çeviri metin yer alıyor kitapta. "Doğu'da ve Batı'da Bilim ve Toplum" başlıklı yazıda Needham, Çin'deki üretim biçiminin bilime etkisini irdeliyor. Eski çağlarda, Batı'daki gibi kitlesel kölelik kurumunun Çin'de bulunma masının etkilerini şu çarpıcı örnek lerle anlatıyor: "Yelken ve onun gelişmiş kullanımı Çin gemilerinin hareket aracı olmuştur... Akde niz'de kadırgalarda kölelerin kul lanımı gibi bir olgunun Çin'de hiç benzeri bulunmuyordu... Batı'da 13. yüzyılda yaygın olarak kul lanılan el arabası...", "Çin kültü ründe modern bilimin kendiliğinden gelişimini engelleyen neden olarak bürokrasi aygıtının varlığı nasıl ka bul görüyorsa, kitlesel kültürünün teorik ve uygulamalı bilimlerde gösterdiği başarıyı açıklamakta önemli bir faktör olabilir," diyor Needham.

"Çin'de ve Batı'da Matematik ve Bi lim" başlıklı yazıda Needham'ın so runsalı daha açık görülür: "Röne sans Avrupası'nda matematik selleştirilmiş Doğu biliminin ortaya çıkmasını ne sağlamıştır? Neden Çin'de matematik gündelik gereksi nim için kullanıldı ve astrolojik tak vimle ilgili olarak çalışıldı... örne ğin, halk matematiksel eşitlik kav ramını ancak örtük olarak dü şü nüyordu ve özgün bir eşitlik ( ) simgesi geliştirmek çabasına rast lanmıyordu."

Batı'da ise matematiksel geliş melerin, ticari kapitalizmin yükse lişi ile koşut olduğuna işaret ediyor ve önemli kitapların sunuş yazıla rını örnek veriyor. "... gezilerinin sürekli mal artışı sağlaması dile ğiyle...", "... bütün gökbilimcilere, haritacılara, duvar halılarını, fıçıları ve diğer şeyleri ölçenlere, bütün darphane müdürlerine ve tüccar lara, iyi şanslar!"

"Ancak," diyerek ekliyor Needham, "Çin'in bir Galileo, bir Vesalius ya da bir Descartes çıkarmadığından söz açanlar Çin'in Agricola, Vesner

J. NEEDHAM ve Tartegliaya çok benzer türden kişiler ürettiğini genellikle unut maktadırlar." Sonuç olarak Needham, Batı kay naklı Modern Bilim ile insanlığın kendini soktuğu çıkmaza karşılık, Çin'in bilim felsefesinin ve.insani doğa görüşünün verimli bir kaynak oluşturduğunu, insanlığın gelece ğini oluşturmada önemli katkıları olacağını ısrarla vurguluyor. Polemikle bitirelim: Needham'ın me kanik saatin bulunuşu ve geliş tirilmesi. 1le ilgili Heavenly Clock w o r k (Cambridge University Press, 1960) adlı bir eseri var. Da vid S. Landes, Revolutlon İn Time (Harvard University Press, 1983) adlı değerli araştırmasında sık sık Needham'ın bu kitabına gönderme yaparak, üstü kapalı da olsa onun Çin uygarlığı konusunda fazla iyimser olduğunu belirtmeye çalışır. Kenneth Building'in bilimin niçin Çin'de değil de Batı'da doğduğunu "bir Needham problemi" olarak adlandırdığını, Carlo Cippo la'nın ise Needham'ın uğraşları için geçici bir istek dediğini ve bu düşünceleri onayladığını yazar, Needham Çin'de geliştirilen saati anlatırken şöyle yazmıştır: "işitile mez bir yankı yanıtlamış olmalı: A c l o c k r Landes ekler: "Ama clock (saat) gelmedi. Çünkü saat Batı'da ortaya çıktı." Son söz Needham'dan bir alıntı ol sun: "Vaadedilmiş topraklar hiçbir zaman yalnızca bilimle fethedil mez."

(*) Bu kitap tanıtımı Argos dergisinden alınmıştır.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 366/367