ODA TARİHİNDEN

TÜRKİY E'DE TELEFON ve TELEKOMÜNİKASY ON

SANAY İİ

Yazanlar: Fikri ÇAĞLAR* / Fadıl SANOĞLU*

ÖZET

Bu yazımızda PTT Genel Müdürlüğünün tekelinde bulunan Posta, Telgraf ve Telefon işletmeciliğinden Telefon mevzuunu ele alacak, memleketimizde ilk telefonun kuruluşundan, gelişmesinden bahsedecek ve bu gelişmenin diğer memleketlerle mukayeselerini yapacağız. Mukayeseler sonucu geri kalışımızın nedenlerini araştıracak, bu gecik meyi azaltmaya büyük bir etkisi olacak olan bir telekomünikasyon sana yiinin kurulması teşebbüsünü inceliyeceğiz.

1968 yılında yayınlanan 133. sayımızda yeralan bu yazıda, PTT Genel Müdürlügü'nün Türkiye'de bir telekominikasyon sanayii kurulması kararını alış süreci ve bu kararın gerekçeleri anlatılmaktadır. Yazının bu köşemizde yer vermediğimiz ikinci bölümünde, sözkonusu sanayiinin kuruluşunun teknik detayları

15 yıllık bir gecikmeden sonra kurulma formalitelerinin ta mamlanmasına muvaffak olu

eskiden, icad edilmelerinden çok kı sa zaman sonra memleketimize gir diğini göstermektedir.

nan bu sanayinin çeşitli yön leri hakkında bilgi vereceğiz.

Bu hizmet bir taraftan PTT'nin o günkü adı ile, Posta, Telgraf ve Te

Alexander Graham Bell tarafından lefon Nezareti tarafından yürütülür

1876 yılında icad edilen ve 1877 yı ken bir taraftan da 1911 yılında bir

lında "American Bell Telephone İngiliz firmasına İstanbul İli telefon

Company" vasıtasiyle halkın hizme tesis ve işletmeciliği, 1927 yılında

tine arzedilmiş olan telefon, Türki (bu tarihte PTT, artık Nezaret değil

ye'de ilk defa Soğukçeşme'de Pos Umum Müdürlüktür) bir İsveç firma

ta ve Telgraf Nezareti ile Yeni Cami sına İzmir Belediyesi ile müştereken

civarındaki ahşap postane arasında İzmir ili telefon tesis ve işletmeciliği

1881 yılında, icadından sadece 5 yıl verilmek suretiyle geliştirilmeğe ça

sonra, hizmete başlamış ve aynı yıl lışılmıştır.

daha bir takım müesseseler arası

telefon irtibatı tamamlanmıştır.

Ancak, bu iki özel işletmeden birinin

1927 yılında diğerinin 1938 yılında

Keza otomatik telefon santrallarının bütün tesisleri PTT tarafından satın

kullanılışı, 1908 yıllarında Ameri ve yerli personeli devir alınmıştır.

ka'da 1914 yıllarında da Avrupa'da

başladığı halde Türkiye'ye bu hiz Bu tarihten itibaren memleketimizin

met 1926 yılında İsveç patenli bir bütün şehir telefon işletmeciliği PTT

sistemle, bu sistemin Isveçte ica Genel Müdürlüğü tekeline geçmiş,

dından 4 yıl sonra getirilmiştir.

bunlara ilâveten bu iki şirketten

Bu tarihler bize, bu hizmetin oldukça

devren intikâl eden bazı özel mües seselerde kurulu santralların da ba

• (*) Elektrik Yük. Müh. / PTT. (**) Elektrik Yük. Müh. / P.T.T.

203 MÜHENDİSLİĞİ

mıştır. Ancak bu santralların PTT Bu tablonun tetkikinden de görülece

şebekesine bağlanması, kurulan te ği gibi 10 yıllık bir devrede dünya te

sisin PTT şartlarına uygun nitelikte lefonları toplamında artış 1.9 misli

yapılması ile mümkün olmaktadır. iken Avrupa kıt'ası telefon toplamında

Bugün, PTT Genel Müdürlüğü tara takriben 2.1 misli, Asya kıt'ası telefon fından tesis ettirilmiş santral miktar toplamında ise takriben 4.3 mislidir.

ve toplam tapasiteleri, lokal batar Memleketimizde mevcut telefonların

yalı (LB), merkezi bataryalı (CB) ve takriben %35'i Avrupa %65'i Asya

PTT Genel Müdürlüğü, Türkiye'de bir telekomünikasyon sanayiinin kurulması zaruretine daha

otomatik olmak üzere aşağıdaki gi bidir. (1967 Kasım sonu itibariyle).

Kurulu

Tipi

bulunduğu

mahal adedi

L. B. santral

CB. santral

Otomatik sant. 74

Genel toplam

Toplam hat kapasitesi

60800 8200

225200 294200

kıtasında yayılmış olduğuna göre, Avrupa ve Asya kıt'alarındaki artış hızı memleketimizde de aynı tem poda olsa idi, 10 yıllık telefon geliş memiz takriben 3.53 misline ulaşır dı. Halbuki 1/1/1956 da 139.155 adet olan telefonlarımız 1/1/1966 tarihinde 351.135 adede ulaşmıştır, ki artış miktarı ancak 2.46 dır. Diğer taraftan Amerika, Avrupa ve

fazla inanmış ve 1952yûında ortaya attığı bu problemin üzerinde daha ciddi olarak eğilmeye başlamıştır.

kim ve işletmesi PTT bünyesinde kalmıştır. Ancak PTT daha sonraları bu sahada özel müesseselerin yeni yeni taleplerini karşılayamaması so nucu, bu tip santralların tesis ve iş letmeciliği PTT tekelinden çıkmış, her müessese, ihtiyacını bizzat ken disi karşılamak mecburiyetinde kal

Munzam ve müşterek postalar da nazarı itibara alındığında memleke timizdeki bu santrallara bağ Fi toplam telefon sayısı 395.000 adede baliğ olmaktadır.

Şimdi memleketimizin telefon geliş mesini dünya ve diğer memleketler telefon gelişmeleriyle mukayese edelim. Resmen neşredilen en son dünya telefon istatistiklerinde veri len rakamlar 1 Ocak 1966 tarihi iti bariyle olması sebebiyle biz de memleketimizin o tarihteki telefon miktarına dönelim ki bu miktar 1 Ocak 1966 tarihinde 351.135 idi.

Aşağıda (Tablo 1), dünya telefonla rının kıtalararası dağılımını, 100 nü fusa isabet eden miktarlarını ve 10 yıl evveline nazaran gelişimini gör mekteyiz.

Asya'da telekomünikasyon sahasın da gelişmiş memleketlerde, komşu memleketlerimizin telefon miktarları nı ve 100 nüfusa düşen telefon nis petini mukayese ettiğimizde memle ketimizdeki telefon nispetinin ne ka dar düşük olduğu gerçeğini açık ola rak görmüş oluruz. Aşağıda, Tablo 2 de telefon miktarı 1 milyon adedin üzerinde bulunan memleketlerin, Tablo 3 de ise kom şu memleketlerin memleketimiz te lefon durumu ile mukayesesini gör mekteyiz.

Bu tablolardan da görüleceği üzere 100 nüfusa düşen telefon miktarı bakımından memleketimiz çok geri de kalmış, komşularımız arasında Iran ve Irak'tan biraz ileri ve Birleşik Arap Cumhuriyeti ile ise aynı sevi yeye erişebilmiş bulunmaktadır.

Yazımızın başında da belirttiğimiz

1 Ocak 1966

1 Ocak 1956

gibi memleketimizde telefon hizmeti çok erken yıl[arda başlamış fakat

maalesef gelişme hızını diğer mem

Servisteki 1000 nüfusa Servisteki 100 nüfusa leketlerde aynı tempoda muhafaza

Mıntıka

edememiştir. Nitekim 1/1/1956 yılın da Türkiye'nin 139.155 adet telefon

Kuzey Amerika 100.789.000

46.9

60.423.000 33.1

abonesine mukabil Yunanistan'da 121644 abone varken 1/1/1966 da

Orta Amerika

1.641.000

733.100

1.3

Türkiye ancak 351.135'e yükselmiş

Güney Amerika 4.232.000

2.5

2.568.000

Yunanistan ise 508.262 rakkamına

Avrupa

61.887.000

Afrika

2.474.000

Asya(1)

20.006.000

Okyanusya

4.271.000

Dünya toplamı 195.300.000

9.8

29.990.000

5.2

0.8

1.411.000

0.6

1.1

4.709.000

0.3

23.5

2.366.000

16.0

5.9

102.200.000

3.7

yani memleketimizdeki telefon mik tarının 1.5 misline erişmiştir.

Bu sahada bu kadar geri kalışımızın başlıca iki nedeni vardır.

Birincisi, memleketimizde telefonun ekonomik, sosyal ve teknik geliş

melere müsbet etkisi 30 40 yıl içinde (1) Bu değer Türkiye ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliğinin Asya gereği şekilde tanıtılamamış bunun

kısmını da ihtiva etmektedir.

neticesi olarak da PTT İdaresi bü

204 381 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

yük bir telefon talebi baskısı altında bir hızla gelişen bu telefon talebini

Telefon miktarı

100 nüfusa isabet eden

A.B.D.

93.332.000

Kanada

7.455.660

Arjantin

1.497.841

Brezilya

1.320.003

İngiltere

10.704.000

B. Almanya 8.802.166

S.S.C.B.

7.900.000

Fransa

6.116.700

İtalya

5.980.702

İsveç

3.572.630

İspanya

2.788.432

Hollanda

2.382.225

İsviçre

2.259.007

Belçika

1.564.656

D. Almanya 1.658.817

Çekoslavakya 1.491.621

Danimarka 1.363.988

Polonya

1.294.046

Avusturya

1.008.693

Güney Afrika

Birli.

1.198.421

Japonya

13.998.831

Avustralya

2.810.833

Yeni Zelanda 1.025.084

Türkiye

351.135

47.82 37.68

6.65 1.61 19.45 14.84 3.40 12.44 11.55 45.96 8.79 19.25 37.78 16.87 9.73 10.51 28.37 4.10 13.87

6.64 14.18 24.75 38.38 1.12

bulunmamıştır.

Örneğin, Ankara'da ilk otomatik santral 1926 yılında hizmete girmiş ve kapasitesi 1950 yılında 17.000 hatta yükselmiş olmasına rağmen abone sayısı i 0.000'e erişememiştir.

Bu şartlar altında PTT Genel Mü dürlüğü bu atıl kapasiteyi değerlen direbilmek için Ankara'ya mahsus olmak üzere tesis ücretini yarıya (180 Tl'dan 90 TL'ya) indirmiş ve bu bedeli de üçer ay vadeli olarak 4 taksitte tahsile karar vermiş ve bu kararın sonucu olarak abone talep lerini arttırmaya muvaffak olabilmiş ve abone sayısı 1954yılında 17 bine yaklaşmıştır.

Abone sayısının yükselmesi telefona karşı talebi de kamçılamış ve bugün Ankara'da kurulu kapasite 45.500 hatta yükselmesine rağmen Ekim 1967 başı itibariyle 19.330 adet de yazılı bekleyen talep bulunmaktadır.

Aynı şekilde 1952 yılında sadece 28.000 hat olan İstanbul İli otomatik santral kapasitesi bugün 87.800 hatta yükselmiş olmasına rağmen Ekim 1967 başı itibariyle 90.238 adet yazılı talep beklemektedir.

Türkiye'de halen mevcut 225.200 hatlık otomatik santralin kuruluşun

karşılayabilmek için çeşitli firmalarla mamul santral teçhizatı alım muka veleleri imzalamaya başlamış fakat bu kere de ikinci müşkülat ile karşı karşıya gelmiş, döviz rezerveleri mizden bu saha için ayrılabilen mik tarlar, bu mukavelelerin tatbikatının normal bir hızla yapılmasına el ver memiş hatta bir kısmının iptaline se bep olmuştur.

Bu durumda PTT Genel Müdürlüğü, Türkiye'de bir telekomünikasyon sa nayiinin kurulması zaruretine daha fazla inanmış ve 1952 yılında ortaya attığı bu problemin üzerinde daha ciddi olarak eğilmeye başlamıştır. Çünkü bu sanayiinin kurulması ile;

Mühim miktarda döviz tasarrufu sağlamak,

Memleketin telefon tesislerinin programlaştırılmasını ve bu progra mın gerçekleştirilmesini daha kolay ve daha emin bir duruma getirmek,

Mevcut telefon tesislerinin yedek lerini zamanında temin ederek mü kemmel işlemelerini sağlamak ve istikballerini garanti etmek,

Memleket ihtiyaçlarının tamamını bu sanayiden karşılamak suretiyle bütün memlekete şamil bir ünifikas yona gidebilmek,

da 1952 yılına kadar geçen 26 yıl imkân dahiline girecek ayrıca, bu

Tablo 2:1/Ocak/1966 durumu içinde kurulduğunu ve 1952 den sanayi;

bugüne kadar 163.200 hatlık oto

Memleketin sınaî kalkınmasında

matik santralın tesis edildiğini ve mühim bir rol oynayacak iş sahası

100 nüfusa buna rağmen otomatik santral sa nın gelişmesini ve teknik personel

Telefon isabet eden halarında Ekim 1967 başı olarak yetişmesini sağlıyacak,

miktarı

Macaristan Yunanistan Romanya

566.026 508.262 470.000

5.57 5.94 2.46

bekleyen abone talebinin 162.138 adede ulaştığını söylemek telefonun öneminin son 15 yıl içinde ne derece anlaşıldığını açıkça göstermektedir.

PTT, 1952 yılından sonra anormal

Zamanla PTT ihtiyaçlarından baş ka askeri, Orman, Gümrük, Emni yet, Demiryolları vs. gibi teşekkülle rin bu sahadaki ihtiyaçlarını da kar şılayabilecektir.

Yugoslavya 414.656 2.11

Bulgaristan 279.200 3.39

Birleşik Arap

Cumhuriyeti 330.000 1.11

İsrail

255.780 9.84

Iran

207.530 0.88

Odamız 2423 sicil nolu üyesi Nuri Kurşunoğlu'nu kaybettik.

Lübnan

105.000 4.43

Irak

65.000 0.89

Kıbrıs Türkiye

28.105 4.70 351.135 1.12

Tablo 3:

AİLESİNE, YAKINLARINA ve ODAMIZ CAMİASINA BAŞSAĞLIĞI DİLERİZ.

205 MÜHENDİSLİĞİ