EKONOMİNİN YENİ YILDIZLARI:İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİ

Aydın UĞUR (*)

letişim teknolojilerinden söz açmak istiyorsanız, artık mut laka bir basamak yukarıya çı . kıp öğreni (enformasyon)!1) ol gusundan işe başlamanız gerekiyor. Çünkü, adları üstünde: Bu teknolojiler bir karşılıklı iletim sürecinde aracı oluyorlar. Bu süreç sırasında iletilen ise en genel adıyla öğreni (enfor masyon).

Bu özelliklerinden ötürü belki, en doğrusu, iletişim teknolojilerini öğreni teknolojilerinin bir alt kolu olarak kabul etmek. Nitekim öğreni toplamak üzere kullanılan teknolojilere baktığınızda karşınıza görüntüleme teknikleri, tele fotografi, uzaktan saptama gibi bir dizi yordam çıkıyor. Toplanan öğrenilerin depolanması ve işleme tabi tutulması aşaması ise bilgisayarları içeriyor, iş

lenmiş öğreninin bir noktadan diğeri

(*) Y. Doç Dr. Marmara Üniversitesi, I.I.B.F., Fransızca Kamu Yönetimi Bölümü

ne iletilmesi ise telekominikasyon ağ larını ve iletişim araçlarını gerektiri yor.

176 381 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

Kısacası, öğreninin meydana gelişin den nihai kullanıcısına ulaşmasına uzanan "yaşam devresi" nin tamam lanması bir teknolojiler zincirine bağlı, iletişim teknolojisi bu zincirin son hal kasını oluşturuyor. O yüzden de öğreni teknolojileri adlı geniş evrenin bir par çası niteliğinde.

Öğreninın yaşam devresini sırtlanan bu teknolojiler zincirinin halkalarını bir birinden ayırdetmek ise pek kolay değil günümüzde.

Örnekse, bir Olimpiyat yarışmasının naklen yayınını düşünün. Atletin gö rüntülerini bilgisayar donanımlı bir ka mera yakalıyor. Görüntüler fiber optik kabloyla naklen yayın arabasına geli yor. Bilgisayarın baş rolde olduğu ku manda masasına giriyor. Resimler se çiliyor, üstlerine yazı bindiriliyor, ge rektiğinde köşelerine başka bir görün tü yerleştiriliyor. İşlemden geçip veri hamlığından öğreni gelişkinliğine ula şan resimler ve sesler naklen yayın arabasının tepesindeki verici anten aracılığıyla uzaya yollanıyor, iletişim uydu bu öğrenileri yakalıyor, güçlendi riyor ve yeryüzünün öteki ucundaki bir yer istasyonuna yöneltiyor. Tam do nanımlı bir bilgisayar merkezi niteliğin deki uydu yer istasyonu yakaladığı bu sinyalleri kablolarla merkez stüdyolara iletiyor. Burada, öğreniler anında yeni bir işleme tabi tutuluyor; örneğin, spi ker ülkenin ana dilinde açıklamalar yapıyorsa, bunlarda sinyalin üzerine bindirilip tekrar uzaya gönderiliyor. Radyo linkler aracılığıyla elden ele ge çen sinyaller sonunda sizin ekranınıza düşüyor.

Bu serüvenin hangi aşamasında hangi teknoloji tek başına devredeydi? Ayır

"Yeni iletişim, teknolojilerinin geçirdikleri iç dönüşümden derinlemesine etkilenenler iletişim sektörünün sektörlerinden ibaret değildir. „ detmek kolay değil.

Gerçekten de, öğreninin çevresinde yer alan teknolojilerin son yirmi yılına ilişkin bir saptama yapılacaksa, o da, varılan noktada, iletişim araçlarının bilgisayar sistemleri ve telekomüni kasyon olanakları ile bütünleşmiş ol malarıdır. Zaten, tam da bu yüzden, iletişim sektörünün bünyesi baştan sona değişim rüzgarlarının etkisi al tındadır. İletişim sürecinin çerçevesini çizen yasal düzenlemeler, bütünleş miş yeni iletişim teknolojileri karşısın da yetersiz kalmaktadır. Aynı biçimde iletişim kurumlarının örgütlenişi de

hızla etkinliğini yitirmektedir. Yayıncı lık kuruluşları, ulusal PTT'ler ve bilgi sayar sistemleri arasında geleneksel olarak çizilmiş sınırlar giderek belir sizleşmekte; bu farklı kurumların faa liyetleri örtüşmektedir.

İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİ: EKONOMİDE BAŞI ÇEKEN SEKTÖR

Yeni iletişim teknolojilerinin geçirdik leri iç dönüşümden derinlemesine et kilenenler iletişim sektörünün sektör lerinden ibaret değildir. ABD başta ol mak üzere gelişmiş ülkelerin hemen hepsinde ekonomik yapının bütünü bu yeni teknolojik olanaklarla birlikte ye niden örgütlenme sürecine yönelmiş tir. Yakın zamana kadar sanayi, tarım ve hizmet faaliyetlerinin verimliliğini arttırmada destek sağlayan bir unsur niteliğindeki öğreninin kendisi giderek ekonomide merkezi bir konum kazan mıştır. Öğreninin böylesine merkezi konum edindiği toplumlara "bilişim toplumu"'2' adı verilmektedir. Bilişim toplumu işgücünün en büyük kısmının öğreni sektöründe istihdam edildiği ve aynı zamanda "bilgi ve organizasyo nun zenginliğin (değerin)" başlıca ya ratıcıları olduğu toplumdur.'3'

Yeni iletişim teknolojilerinin de içinde yer aldığı öğreni sektörünün global ekonomi düzlemindeki yerini değer lendirirken "bilgi toplumu" gibi ideolo jik anlam yükü ağır ve iddialı bir yak laşım yerine daha teknik bir terime, "sürükleyici sektör" terimine başvur mak daha yerinde olacaktır. Sürükle yici sektör, "kendi bünyesinde ortaya çıkan üretkenlik artışını ekonominin

MÜHENDİSLİĞİ

öbür kesimlerine en çok aktaran ve böylece en çok emek tasarrufu sağ layan sektördür. "(4)

Bu biçimde tanımlandığında, iletişim teknolojilerinin günümüz ekonomi sinde sürükleyici sektör işlevi gördü ğünü söylemek mümkündür. Üstelik ekonomi dendiğinde ulusal ölçek de ğil, uluslararası ekonomik sistem an laşılmaktadır. Dan Schiller, iletişim teknolojileri ile bilişimin içice geçmesi sonucu ortaya çıkan ve "telematik" adıyla anılan alandaki "hizmet, yazı lım ve donanım pazarını kontrol edenlerin, tüm ekonomik etkinlikler ve kaynakların önceden tahmin edi lemeyecek derecede merkezileşen kontrolünden kaynaklanan kazanım ları olacağını" belirtmektedir.'5'

FİRMA STRATEJİLERİ

Nitekim yakın gelecekteki bu olası kazanımların farkına varan ekoomik aktörler katında çok ciddi bir hareket lilik gözlenmektedir. Öğreni alanında faaliyet sürdüren firmalar arasında son yıllarda gözlenen hareketliliğin en ilginç yanı yepyeni bir yoğunlaş ma" dalgasının baş göstermesidir. Firmalar birbirlerini yutma yarışına girmiş gibidir. Yalnızca 1983 ile 1986 arasında ABD'de, bu alanda 12.200 şirket el değiştirmiş, bu işlemler 490 milyar dolarlık bir hacmi kapsamıştır (6)

Mayıs 1991'de ATctT ile NCR'ın bir leşmesi bu yeni stratejinin en son çarpıcı örneğidir. ATuT NCR'ı 7.4 milyar dolarlık hisse senedi değiş to kuşu karşılığında satın almıştır. 13 Mayıs 1991 tarihli Monitör bu geliş meleri şöyle vermektedir: "ATaT'ın gelecekte nasıl bir yere gelmeyi planladığı da endüstri uzmanları ara sında hararetle tartışılıyor. Firmanın gelecek için yazdığı senaryolara ba kınca, NCR'ı satın almak için neden bu kadar uğraştığı daha iyi anlaşılıyor. Tokyo'da bir ATM'ye kredi kartınızı sokarak New York'daki bir bankadan borç alabileceksiniz. Aynı kredi kar tıyla, telefonla çok dilli işlemciye bağ lanıp borcunuzla ilgili bilgileri alırken telefon konuşması ücreti de yine kre di kartınız aracılığıyla banka hesabı nızdan düşecek. Tek bir firma ATM'leri ve telefonları üretecek, kredi kartlarını çıkaracak ve video, ses, veri iletişimi için telefon hatlarına sahip

olacak.

hem firmalar arasında teknolojik işbir

liğini hedefleyen projelerin sayısı hem İşte ATaT'nin gelecek rüyası. Bütün kapsamı hızla genişlemektedir. bunlar, NCR'ın yakın zamanda çıka

dığı VTM (video tefler machine) ve Öte yandan, sektör belli bir alt dalda

geçen yıl ATaT'nin bütün kredi kartı çok yüksek düzeyde uzmanlıkları ha

endüstrisini sarsarak kısa zamanda rekete geçirilebilen küçük çaptaki iş

yaygınlık kazanan telefon ve kredi kartlarını birleştiren uygulamasıyla

letmelere ayakta kalma kapısını da açık bıraktığında ortaya ikili bir man zara çıkmaktadır. Bir yanda pazara

birlikte düşünülünce, ATaT'nin plan katılan çok sayıda küçük girişim. Beri

larının büyüklüğü daha iyi anlaşılabi yandan milyarlarca doların seferber

lir."

edildiği devasa projeler.

Böylesi doğrutian birleşme olmadığı

durumlarda firmalar birbirleriyle tek

nolojik işbirliği anlaşmaları yapmak "ENTEGRE"

tadır.

ARAŞTIRMA GELİŞTİRME

ZORUNLUĞU

Yeni bir ürünün eskisini derhal hü

kümsüz kıldığı, yeni bir fikrin yeni bir Bu devasa projelerin bir tanesi de ile

ürüne dönüşmek üzere kullanabile tişim altyapısını homojen ve gelişkin

ceği azami zaman süresinin artık yıl hale getirmek üzere Avrupa Toplulu

larla değil de haftalarla sınırlı olduğu ğu'nun uygulamaya geçirdiği RACE

yeni pazar koşullarında araştırma ve (Research and Development in Ad

geliştirme faaliyetleri de canalıcı ön vanced Communications Techno

celik almış durumdadır. Ne var ki, alanda yeni ürün geliştirme son de rece masraflı bir iştir. Bu nedenle,

logy) programıdır. 1985'de ilk aşama sı başlatılan RACE'in 1997'ye uzanan bir menzili bulunmaktadır. RACE'in

178 381 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

esas hedefi 1995'de Avrupa'nın gö rüntü ve verilerin iletilmesini üstlene cek yaygın bir "geniş bantlı" iletişim ağına sahip olmasıdır.

RACE video konferans, bilgisayar destekli tasarım, mobil iletişim, elekt ronik posta gibi hizmetleri aynı anda sunmayı hedefliyor. Bunu da bütün Avrupa ölçeğinde standartlaşmış, bütünleşmiş sayısal telekomünikas yon ağı üzerinden sağlayacak tekno lojilerini araştırılma ve geliştirilmesini üstleniyor. Geniş bantlı iletişim nod ları, uydu bağlantıları ve fiber optik altyapısını kullanarak.

RACE'in ilk aşaması 1985 1986 yıl larını kapsadı.(7) Bu aşama geniş bantlı ISDN'in (Integrated Services Digital Network) gerektirdiği temel teknolojik tercihlerin tanımlanmasına ayrıldı. RACE programının ikinci aşa ması 1987'de başlayan ve 1991'e uzanan zaman dilimini kapsayan aşamadır. Bu aşamada, geniş bant alanında henüz rekabet öncesi bir evre yaşandığı için deneysel hizmet lerin ve donanımların araştırılmasına, CCIT ile CEPT bünyesinde normlar ve spesifikasyonlara ilişkin sürdürü len çalışmaların müşterek önerilere dönüşmesine öncelik verilmektedir. 1991'den 1985'e uzanacak son aşa mada ise yeni teknolojilerin teknik ve ekonomik boyutları sınanacaktır. 1990'dan 2000 yılına kadar RACE çerçevesinde devreye sokulacak mali desteğin 10 Milyar ECU (AT pa ra birimi) olması planlanmaktadır.

RACE'e büyük kuruluşların ve PTT'lerin yanısıra küçük ve orta boy firmalar ile araştırma merkezleri ve üniversiteler de katılmaktadır. Bu ka tılımı kolaylaştırmak üzere benimse nen yöntem son derece dikkat çeki cidir: Külfetler paylaşılmaktadır; RA CE programı çerçevesindeki bir araştırma geliştirme projesi içinde yer alan uzmanın ücretinin % 50'sini bağlı olduğu kuruluş ödemekte; araştırmaya hangi örgüt ev sahipliği yapıyorsa, o, çalışma yerinin masraf larını ve araştırmanın harcamalarını üstlenmekte; uzmanın ücretinin kalan %50'sini ve ek masrafları RACE programının idaresi üstlenmektedir.

Böylece tek bir kuruluşun hem mali gücünün, hem de bilgi birikiminin çok ötesindeki atılımlardan pay alması mümkün olabilmektedir.

dir. Bu ise telekomünikasyon ağının ne kadar düşük bir verimlilikle kulla nıldığının kanıtıdır, işte, bu nedenle telesekreterden çağrı cihazına uza nan, onlarca yeni ürünün piyasaya sürülmesini hayretle karşılamamak gerekmektedir.

DAR BOĞAZLARA DEVA

SONUÇ NİY ETİNE

"Öğreni"nin yaşam devresini sırtla nan diğer teknolojilerle birlikte iletişim teknolojilerinin günümüz dünyasında öne çıkmasının gerisindeki ekonomik rüzgarların dökümü yapılırken unu tulmaması gereken iki boyut daha var. Bu iki boyut iki dar boğazla ya kından ilişkilidir. Bunların ilki enerji darboğazıdır; ikincisi hammadde dar boğazıdır.

Bu yazıda iletişim teknolojilerinin ekonomik ve teknik boyutlarına de ğindik. Bu teknolojilerin ekonomik hayatımızda, giderek, baş role so yunduklarını vurguladık. Bu teknoloji lerin günümüz dünyasında oynadık ları bir başka rol daha var ki, ekono mik boyutlarından çok daha belirleyi ci. Oda hayatımıza ilişkin "anlamların başlıca salgılayıcı ve yaygınlaştırıcısı olan ve medya dediğimiz faaliyetin

Öğreni ve iletişim teknolojileri son maddi belkemiğini oluşturmaları. Bu derece az enerji tüketmelerinden yönleriyle ekonominin yeni yıldızları

ötürü ve örneğin kişilerin bir yerden olan iletişim teknolojileri zihinlerimizin

bir yere gitmeleri zorunluluğunu orta de yeni efendileri gibi çalışmaktalar, dan kaldırıp bilgi naklini üstlenmeleri işin bu yüzü ise başka inceleme ko gibi üstünlüklerinden dolayı bu dar nusu.

boğazı aşmaya yardımcı olmaktadır

lar. Bu teknolojiler hammadde sınırlı

lıklarına getirdikleri yanıtlar bakımın

dan da son derece çekicidirler. Bir kere, durmaksızın "minyatürleşme"

KAYNAKLAR

eğilimindedirler; her yeni kuşak ürün eski becerileri bir yandan aşarken,

(1) Türkçede "informalion" sözcüğünün niçin bilgi, havadis, vb sözcüklerle

beri yandan daha küçük bir hacime

karşılanması gerekliğine ilişkin geniş

bürünme kuralına uymaktadır. İkinci yanıtları, fiilen hammadde kullanımın dan uzaklaşmaları biçiminde olmak

bir açıklama için bk. A. Uğur. "Veri Öğreni Bilgi Bilgelik" Monitör Der gisi, say. 4 27 Kasım 1989

tadır. Bunun bir örneği, 1991 yılının ortalarında ticari kullanıma sunulan ve radyo dalgaları aracılığıyla bağ lantı kuran yeni bilgisayar aygıtların da görülmektedir. Anlaşılan odur ki, kısa bir süre sonra, bürolardaki

(2) "Bilişim Toplumu" tartışmalarının ayrıntılı bir değerlendirmesi için bk. A. Uğur, "Bir Büyük Sıçrama: ileti şim Teknolojileri ve iki Büyük iddia: iletişim Devrimi ile Bilgi Toplumu "1989 Sanayi Kongresi Bildirileri (1) (Ankara: TMMOB Makina Mü

önemli miktarda lastik, plastik, bakır hendisleri Odası Yas.. 1989), s. 187

gibi maddeler gerektiren kabloların

yüklüce bir kısmı ortadan kalkacaktır. (3) Asıı Aksoy, "Information Economy

İş yerlerinde, sinyaller doğada bol olan bir kaynağı kullanmak suretiyle iletilecektir.

and Policy" Yayınlanmamış makale, (Londra, Centre for Commıınication and Information Studies 1987), s. 1

(4) Sami Oğuz, Yeni İletişim teknoloji

iletişim teknolojilerine hız verdiren bir diğer dürtü ise mevcut telekomüni kasyon altyapısının esasen son dere ce düşük kapasiteyle kullanılmasıdır.

Konutlardaki telefonları ele alalım.

lerinin Uygulamaya Konulmasını Belirleyen Etkenler: ISDN Örneği "Basılmamış Yüksek Lisans Tezi An kara Üniversitesi" 1981, s. 8 (5) Dan Sclıiller, Telematics and Gover ment (NJ: Ablex, 1982), Say.

Yirmi dört saat bize ait olan hattın, bir

188'den aktaran Oğuz, op. cil, s.9

gün boyunca ne kadar az süreyle (6) Michel Delapierre, "Le traitement de

kullanıldığı bellidir, istatistikler, gün

l'informationface â un nouvel envi

lük ev telefonu kullanımının üç beş görüşmeyi aşmadığını göstermekte

ronnement", Notes el etudes docii mentaires. No: 4932 33,1991, s. 61

381 • ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ