İLERİ DEĞİL, GERİ GİDİYORUZ

Bahar Tanrısever

EMO Basın- Türkiye’nin son 15 yıllık dışsatım rakamları, yüksek teknolojili ürünlerin toplam dışsatım içindeki payının giderek azaldığını, buna karşılık orta-yüksek ve orta-düşük teknolojili ürünlere yönelim olduğunu gösterdi. Dışsatımda katma değerli ürünlerin payının düştüğünü ortaya koyan bu veriler aynı zamanda küresel sermayenin dayattığı işbölümünün Türkiye’de giderek yerleştiğini ve dışalıma bağımlı bir ülke konumunun kalıcılaştığını gözler önüne serdi.

Elektrik Mühendisleri Odası’nın (EMO) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileri üzerinden yaptığı araştırma, Türkiye’nin teknolojik üretiminin tehlike sinyalleri verdiğini ortaya koydu.

Dış ticaret verilerine göre, 2001 yılında 28.8 milyar dolar olan imalat sanayi toplam dışsatımı, 2015 yılı itibariyle 134.4 milyar dolar olarak gerçekleşti. İmalat sanayi dışsatımı değer olarak artarken, toplam dışsatım içindeki yüzde 90’lar düzeyindeki payını korudu. Ancak 2014 yılında 147 milyar dolara kadar çıkan imalat sanayi dışsatımı, 2015 yılında düşüş eğilimine girerek 134.4 milyar dolara geriledi. 2016’nın ilk 9 aylık rakamları düşüşün bu yıl da devam edeceğinin sinyallerini vermektedir.

Teknoloji yoğunluğuna göre imalat sanayi dışsatımı; “Yüksek, Orta-Yüksek, Orta-Düşük ve Düşük Teknolojili Ürünler” olmak üzere 4 ayrı grupta değerlendirilmektedir. Yüksek Teknoloji Grubu’nda, “Hava ve uzay taşıtları imalatı; Eczacılıkta ve tıpta kullanılan kimyasal ve bitkisel kaynaklı

ürünler; Büro, muhasebe ve bilgi işleme makinaları; Radyo, TV, haberleşme teçhizatı ve cihazları; Tıbbi aletler, hassas ve optik aletler ve saat imalatı” yer almaktadır.

Dışsatımda asıl katma değeri yaratan bu grupta, son 15 yıldır ilerleme değil, tersine bir gerileme yaşanmaktadır. 2001 yılında 1.9 milyar dolar olan yüksek teknolojili ürün dışsatımı, 2015 yılında 4.9 milyar dolar olmuştur. Rakamsal olarak bir artış görülmekle birlikte bu artış, hem imalat sanayindeki dışsatım, hem de Türkiye’nin toplam dışsatımındaki artışların oldukça gerisinde kalmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi dışsatımı yüzde 366, toplam dışsatım yüzde 359 yükselmiş; yüksek teknolojili ürün dışsatımı ise sadece yüzde 157’lik bir artış kaydetmiştir.

Yüksek teknolojili ürünlerin imalat sanayi dışsatımı içindeki payı da neredeyse yarı yarıya azalarak, 2001’deki yüzde 6.6 düzeyinden, 2015 yılında 3.6’ya inmiştir. Yüksek teknolojili ürün dışsatımının en son 2005 yılında yüzde 6 düzeyinde olması ve bu tarihten sonra sürekli bir düşüş eğilimine girmesi dikkat çekicidir.

Dışsatım düşerken, yüksek teknolojili ürünlerin dışalımında olağanüstü artışlar olmuştur. 2001 yılında 5.9 milyar dolar olan dışalım, 15 yılda 4 kat artarak 2015 yılında 26.2 milyar dolara ulaşmıştır. Aynı dönemde dışsatımdaki artış ise 2.5 kat olarak gerçekleşmiştir. Yüksek teknolojili ürün dışsatımındaki artışın düşük kalması, dışsatımda katma değer yaratılamadığını ortaya koymaktadır.

Tablo 1. Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayi Ürünleri Ticareti - Dışsatım (Milyon Dolar)

YIL 2001

1.901

6,6

6.610

22,9

6.552

22,7

Düşük Teknolojili Ürünler

13.763

47,7

İmalat Sanayi Dışsatımı

28.826

2.077

6,2

8.184

24,3

7.683

22,8

15.757

46,8

33.702

2003 2004

2.877

6,5

11.540

10.046

22,6

19.915

44,9

4.010

6,7

16.620

27,9

15.341

25,7

23.608

39,6

44.378 59.579

4.122

19.593

18.515

26,9

26.583

38,6

68.813

2006 2007

4.457

5,6

24.691

30,8

23.298

27.799

34,6

4.498

4,4

32.875

30.669

33.040

80.246 101.082

3.920

38.704

30,9

47.145

37,7

35.419

125.188

2009 2010

3.339

3,5

28.976

32.850

34,4

30.285

31,7

3.600

33.933

32,2

33.537

34.397

32,6

95.449 105.467

3.931

40.315

40.969

40.747

32,3

125.963

2012 2013

4.795

3,3

40.729

28,4

54.205

37,9

43.465

4.789

44.540

31,5

43.329

30,7

48.700

34,5

143.194 141.358

5.015

46.503

31,6

42.934

29,2

52.607

35,8

147.059

2015 2016*

4.899

3,6

42.725

39.696

29,5

47.070

3.347

32.111

28.173

28,7

34.568

35,2

134.390 98.198

Toplam Dışsatım

31.334 36.059 47.253 63.167 73.476 85.535 107.272 132.027 102.143 113.883 134.907 152.462 151.803 157.610 143.839 104.227

hem imalat sanayindeki dışsatım, hem de Türkiye’nin toplam dışsatımındaki artışların oldukça gerisinde kalmıştır. Aynı dönemde imalat sanayi dışsatımı yüzde 366, toplam dışsatım yüzde 359 yükselmiş; yüksek teknolojili ürün dışsatımı ise sadece yüzde 157’lik bir artış kyaayYdüektmseikştitre.knolojili ürünlerin imalat sanayi dışsatımı içindeki payı da neredeyse yarı yarıya azalaEraLk,EK20T0R1İ’dKekMi ÜyüHzdEeN6D.6İSdLüİzĞeyİinden, 2015 yılında 3.6’ya inmiştir. Yüksek teknolojili ürün dışsatımının en son 2005 yılında yüzde 6 düzeyinde olması ve bu tarihten sonra sürekli bir düşüş eğilimine girmesi dikkat çekicidir.

dos Değer

Grafik 1. YükGsreakfikT1e. kYnüoksloejkilTieÜknrüolnojDiliıÜşsrüantımDışvseatDımışvaelıDmışıa(lMımiıl(yMoinlyoDnoDlaorla) r) 35.000

30.000

25.000

20.000

15.000

10.000

5.000

2016 *

Dışalım 5.89 6.77 8.36 12.8 13.4 15.7 17.4 18.8 16.3 21.1 23.6 22.5 24.2 26.3 26.2 21.1

Dışsatım 1.90 2.07 2.87 4.01 4.12 4.45 4.49 3.92 3.33 3.60 3.93 4.79 4.78 5.01 4.89 3.34

*Ocak-Eylül dönemine ait 9 aylık veridir. *Ocak-Eylül dönemine ait 9 aylık veridir.

Dışsatım düşerGkerna,fikyü2k.sYeküktsekenkolToejilkinoürlüonjlieliriÜn rüdnışlaelırmdıendDaışoalalığmanınüstDüışasratıştılmar ı omlmilyuaşrtudro. lG2a0rra0a1ufilykaışl2mın. ıdYşatüır5k..s9AekmyniTılyedakörnndeoomlloadjreiloidlaÜışnrsaüdKtınışamlareldşırmadıkle,ai1mDa5rıtaşıyşsıDlaidstüaıemz42eı.kny5aiDtk(aa%ıtrştaoa)llrıaamrkaık2K0g1ae5rrçşyeıılklaılnmedşmaa iD2ş6tüi.r2z. eyi (%)

Yüksek tek4n0olojili ürün dışsatımındaki artışın düşük kalması, dışsatımda katma değer

yaratılamadığını ortaya koymaktadır. Türk3i5ye’nin yüksek teknolojili ürün dışsatımı ile dışalımı arasındaki makas giderek

aarrttmaraakk,ta2d0ır0.310Yyüıklısnedka

teknolojili 4 milyar

ürün bazında dolarken, 2015

dış ticaret açığı, 15 yılında 21.3 milyar

yılda 5 katın üzerinde dolara kadar çıkmıştır.

sBüöryelkelci edüyşüe2kr5seekk,

teknolojili ürün yüzde 32.2’den

bazında 18.7’ye

dışsatımın dışalımı karşılama oranı gerilemiştir. 2015 yılı itibariyle bu

son 15 yılda alandaki dış

ticaretin yüz2d0e 84’ünü dışalım oluştururken, dışsatımın payı sadece yüzde 16’dır.

Düşük teknolojili ürünlerin dışsatımdaki payı azaltılırken, bu payın orta teknolojili gruplara çekilmesi ileri bir adımdır. Ancak yüksek teknolojili ürünlerin payından orta teknoloji lehine geri adım atılması, Türkiye’nin ekonomik gelişimi için açmaz yaratmaktadır.

**OOccaakG-kEr-yaElfüiylkldü2ö.nl YedmüöiknnseeeakmitT9iKenakyaelnrıkşoaıvliloeatrjmii9dliairaÜ.Dyrüülınzkeleyvride(e%riDd) ıişra. lımın Dışsatımı

35 Türkiye’nGirnafyiükk3s.ekYütekksneokloTjeilki nüorülonjildiıÜşsraütnımDıışileTidcıaşarelıtmi Dı ağılımbı-ü2y0ü1k5ölçüde Endüstri 4.0 denilen iletişim ve bilişim teknolo-

arasındaki makas giderek artmaktadır. Yüksek teknolojili ürün bazında dış ticaret açığı, 1D5ışsyaıltdıma 5 kDatışıanlımüzerinde

jileri ile bu teknolojilerin reel sektöre uygulanmasına yönelik alana kaymaktadır. Ne yazık ki TÜİK verileri, Türkiye’nin bu

25 artarak, 2001 yılında 4 milyar dolarken, 2015 yılında 21.3

yarışa oldukça geriden katılmakta olduğunu göstermektedir.

20 milyar dolara kadar çıkmıştır. Böylece yü1k6s%ek teknolojili 15 ürün bazında dışsatımın dışalımı karşılama oranı son 15 yılda sürekli düşerek, yüzde 32.2’den 18.7’ye gerilemiştir. 10 2015 yılı itibariyle bu alandaki dış ticaretin yüzde 84’ünü 5 dışalım oluştururken, dışsatımın payı sadece yüzde 16’dır.

Yüksek teknolojili ürünler, Türkiye’nin toplam dışsatımı içinde yüzde 3.4 paya sahipken; Eurostat 2011 verilerine göre, Hong Kong’un dışsatımının yüzde 38.7’sini, Singapur’un yüzde 36.5’ini, Güney Kore’nin yüzde 28.2’sini, Çin’in yüzde 26.6’sını ve ABD’nin dışsatımının yüzde

0 Yüksek teknolojili katma değerli ü84re%tim yoluyla ekonomik

19.2’sini bu gruptaki ürünler oluşturmaktadır.

gelişmişliklerini korumak ve artırmak için tüm dünyada yoğun

bir arayış sürmektedir. Ülkeler arasındaki ekonomik yarış,

Orta Teknolojiye Yönelim Artışı Orta-yüksek ve orta-düşük teknolojili ürünlere baktığımızda

ve artırYmGüraaGkkfsirkaeifçk3iki.nYt3e.ükYtkünüsmkoeskleoTdkjiüeTlkneinkyknoaaolDdotlıoşmjaisjlailiatiyıÜmÜodrrğeüüunğnnDeDDırşılşaıbişlıTimTrüiciracaerarteraitmeiytDıişaDyğoasılğlüımuırlyımı-ml2ae0ı-k12e5t0ke1od5niro. mÜilkkyşdiegsüüıleeşkekslsrdiateşetıakmşıkmrsntaiaeşıostlk5ılıimonn.k5jdoildeklaüaorakrjitiaüinlarinirteülıtkkeşırşlrooüalirnanrnuo2lkmiem0sare1aiyin5dkk6’e.t25ed0im40ld21i.i’l7ğdyaiemrkgiidölyo6raül.ra6lrmdmooellikaalyrntaear;ddoıidşrros.taalOatdrırmlütıka-ı

yarış, büyük ölçüde Endüstri 4.0 de1n6i%len iletişim ve bilişim teknolo5jkilaetrai ritlıeşlabu39t.e7kmnoillyoarjidleorlianra varmıştır.

reel sektöre uygulanmasına Türkiye’nin bu yarışa oldukça

gyeörindeelnikkaatıllamnaaktkaaoylmduağkutanduırg. ösNteermyB2ea2köz.yt9ıelkedoclieark.noirttoaTpylÜüakmİsKedkıtşvesekarntiıomlelorjiiiç,liinüdreüknilepraiynı

2001 yılında yüzde 2015 yılında yüz-

Yüksek teknolojili ürünler, Türkiye’nin toplam dışsatımıdeiç3i1n.8d’ee; yoürtzaddeüş3ü.k4 tepkanyoalojili ürünlerin payı ise yüzde

sahipken; Eurostat 2011 ve84r%ilerine göre, Hong Kong’un dışsa2t2ım.7’ıdneınn yüyzüdzede28.37’8e.7ç’ıksimnıiş,tır. Düşük teknolojili ürünler

Singapur’un yüzde 36.5’ini, Güney Kore’nin yüzde 28.2’sini, Çgirnu’binunuyünztodpela2m6d.6ış’ssaıntıımvdeaki payında ise son 15 yılda yüz-

ABD’nin dışsatımının yüzde 19.2’sini bu gruptaki ürünler oluşturmadket4a7d.ı7r’.den yüzde 35.2’ye gerileyen bir tablo söz konusudur.

Orta Teknolojiye Yönelim Artışı

O46rta-yüksek ve orta-düşük teknolojili ürünlere baktığımızda ise dışsatımda artışlar

vyaerıkdaşr,aıtşıybrsYümdayüetaüıkdkmksieliöıçdkliiçn5tğüe.idk5tüengmokEöloanrdjtüdiülülniamsyrktrateaiıdtkşm4alt.ae0aydodd2iğeer0uğn.1neilOr5elbn’irittrüeialreaet4rtyiaiş2müyi.mık7şysovesmleükuribymltilyelaeiakkşeirtnmkeooddnitloreoo.klmjanÜilrioilkalko;eügjlieroellüerirrşntiamalrieailşedrsliıüibnnkşudleüa2trkke0iink0inte1eokk’klooodrnnjueioolmkmelrioaiikknj6i .6ürmünilleyrairn

dolarlık ise 6.5

reelmsielykatörredoulaygruolalannmadsıışnsaatyımönıel5ikkaatlaanratışklaay3m9a.k7tamdıirl.yaNredoylaazrıka vkairmTıÜşİtKır. verileri,

AKP’nin iktidarda olduğu son 14 yıllık dönemde Türkiye’nin dışsatımında yüksek ve düşük teknolojili ürünlerin payı azalırken, orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji ürünlerin payının artırıldığı görülmektedir. Bu durum Türkiye’yi bulunduğu noktadan ileri taşıyacak yüksek teknolojili ürünlerde geri plana çekilirken, orta düzeye çapa attığını göstermektedir. Düşük teknolojili ürünlerin dışsatımdaki payı azaltılırken, bu payın orta teknolojili gruplara çekilmesi ileri bir adımdır. Ancak yüksek teknolojili ürünlerin payından orta teknoloji lehine geri adım atılması, Türkiye’nin ekonomik gelişimi için açmaz yaratmaktadır. Türkiye’nin yüksek teknolojide gelişim sağlayabilmesi için daha çok Ar-Ge çalışmasına ve yatırıma ihtiyaç olduğu açıktır.

Orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji ile düşük teknoloji grubunun kapsamı ise şöyledir:

• Orta-Yüksek Teknoloji Grubu: Başka yerde sınıflandırılmamış elektrikli makine ve cihazların imalatı; Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı-römork; Demiryolu ve tramvay lokomotifleri ile vagonları; Başka yerde sınıflandırılmamış ulaşım araçları; Kimyasal madde ve ürünleri; Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı. • Orta-Düşük Teknoloji Grubu: Deniz taşıtlarının yapımı ve onarımı; Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı; Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt; Metalik olmayan diğer mineral ürünler; Ana metal sanayi; Makine ve teçhizatı hariç metal eşya sanayi. • Düşük Teknoloji Grubu: Mobilya ve başka yerde sınıflandırılmamış diğer imalat; Yeniden değerleme; Ağaç ve mantar ürünleri (mobilya hariç), hasır vb. ürün imalatı; Kağıt ve kağıt ürünleri; Basım ve yayım, kayıtlı medya çoğaltılması; Gıda ürünleri ve içecek imalatı; Tütün ürünleri; Tekstil ürünleri; Giyim eşyası ve deri ürünleri.

Dışalıma Bağımlılık Hiç Değişmedi

İmalat sanayi ürünleri toplam dışalımın yüzde 80’ini oluşturmaktadır. Son 15 yılda orta yüksek teknoloji ürün dışalımı 13.7 milyar dolardan, 73.9 milyar dolara; orta düşük teknolojili ürün dışalımı 8 milyar dolardan 44.2 milyar dolara; düşük teknolojili ürün dışalımı ise 4.9 milyar dolardan 15.8 milyar dolara yükselmiştir. Geçen yıl itibariyle imalat sanayi ürünleri dışalımında; yüksek teknolojili ürünlerin yüzde 15.7; orta yüksek teknolojili ürünlerin yüzde 44.3; orta düşük teknolojili ürünlerin yüzde 26.5; düşük teknolojili ürünlerin yüzde 13.5 payı bulunmaktadır.

Bu yılın ilk 9 aylık verilerine bakıldığında ise; yüksek teknolojili ürünlerin yüzde 17.1, orta yüksek teknolojili ürünlerin yüzde 45.1, orta düşük teknolojili ürünlerin yüzde 24.9, düşük teknolojili ürünlerin ise yüzde 12.8 imalat sanayi dışalımında pay sahibi oldukları görülmektedir.

İmalat sanayi toplam dış ticareti değerlendirildiğinde ise dışsatım ile dışalım arasındaki makasın giderek açıldığı görülmektedir. TÜİK rakamlarına göre, imalat sanayinde 2001’de toplam 28.8 milyar dolarlık dışsatıma karşılık 32.7 milyar dolarlık dışalım yapılırken; 2015’te 134.4 milyar dolarlık dışsatım, 166.8 milyar dolarlık da dışalım gerçekleştirilmiştir. Böylece imalat sanayi dış ticaretinde 2001 yılında 3.9 milyar dolar olan açık, 2015 yılına gelindiğinde 32.4 milyar dolara çıkmıştır. Yani imalat sanayinde dışsatım 4.7 kat, dışalım 5.1 kat artarken; dış ticaret açığı 8.3 kat artış göstermiştir.

Sonuçta son 15 yıllık süreçte; Türkiye’nin imalat sanayinde dışa bağımlılığı ve dış ticaret açığı artmıştır. Yüksek teknolojili ürünlerin imalat sanayi dışsatımında etkisi daha da azalmış; yüksek teknolojiden boşaltılan yerler orta-yüksek ve orta-düşük teknoloji ile doldurulmaya çalışılmıştır.

Tablo 2. Teknoloji Yoğunluğuna Göre İmalat Sanayi Ürünleri Ticareti - Dışalım (Milyon Dolar)

Düşük Teknolojili İmalat Sanayi

YIL

Dışalımı

5.898

13.755

8.084

24,7

4.950

15,1

32.686

6.778

16,4

17.931

43,3

9.955

24,1

6.719

16,2

41.383

8.368

25.513

45,8

13.366

8.441

15,2

55.690

12.866

37.473

46,6

19.482

24,2

10.626

80.447

13.479

43.216

45,9

25.424

12.090

94.208

15.769

49.139

44,5

31.451

14.020

110.379

17.453

58.400

43,6

40.726

17.359

133.938

18.809

12,5

62.400

41,5

49.645

19.400

150.252

16.348

14,7

47.517

31.379

15.787

14,2

111.031

21.115

14,5

62.226

41.598

28,6

20.428

14,1

145.367

23.673

79.450

43,2

55.925

24.883

183.930

22.571

73.775

41,9

56.598

32,1

23.290

176.235

24.258

12,3

81.012

41,2

66.504

33,8

25.049

196.823

26.364

79.120

56.914

25.344

187.742

26.246

15,7

73.904

44,3

44.215

26,5

22.456

166.821

2016*

21.112

17,1

55.673

45,1

30.758

24,9

15.856

123.399

Toplam Dışalım

41.399 51.554 69.340 97.540 116.774 139.576 170.063 201.964 140.928 185.544 240.842 236.545 251.661 242.177 207.234 146.254